قارتتارى ورنىقتى, اۋىزدارىنان شىققان ءسوزىنىڭ ءدامى بار, ەل ءىشىندەگى تەلى مەن تەنتەكتى ءجونگە سالا الاتىن جەرلەردە بەيباستاقتىق دەگەن بولا بەرمەيدى. وسىنداي قارتتارىمىزدىڭ بىرەگەيى تولە بي اۋدانى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ابدىكارىم بەكتاەۆتى ىزدەپ باردىق.
جۇرتقا ونەگە ايتۋ ءۇشىن ءوز ءومىرىڭ دە ونەگەلى بولۋى كەرەك قوي. سۇحباتىمىز تاريح قويناۋىنا كەتكەن جىلداردان باستالعان. بۇگىندە جەتپىس دەگەن بەلەسكە اياق باسقان, ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن قاتار كورگەن ابەكەڭ بالالىق شاعىمىز اۋىر كەزەڭدەرگە ءدوپ كەلدى عوي دەيدى.
“بالا جەتى جاسقا كەلگەنگە دەيىن جەردەن تاياق جەيدى” دەيدى حالىق دانالىعى. وسى جاسىندا اسىل اكەسىنەن ايىرىلىپ, قوس اناسىمەن قالىپتى. وزىنەن جيىرما جاس ءۇلكەن اعاسى ءابدۋالى – 1939 جىلى بەلارۋس جەرىندە اسكەري بورىشىن وتەپ, شەكارادا قىزمەت اتقارىپ ءجۇرگەندە نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ جويقىن شابۋىلىن جالاڭ كەۋدەسىمەن قارسى العان بوزداقتاردىڭ ءبىرى. دۇنيە توڭكەرىلىپ, اسپان جەرمەن تەڭەسىپ جاتقان تۇستا قازاق سولداتىنىڭ سۇيەگىنىڭ قاي جەردە قالعانىن ەشكىم بىلمەيدى. دۇنيەدە انانىڭ جۇرەگىنەن مەيىرىمدى, جۇمساق نە بار. تاسبالا اناسى 1986 جىلى ءدۇنيەدەن وتكەنگە دەيىن ابدەشىم كەلەدى دەپ بيىك قىرعا كوزىن تالدىرادى ەكەن.
اكەسى بەكتاي بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلمايتىن تاقۋا كىسى. ەل ىشىندە بەكتاي سوپى اتانعان اقساقالدىڭ ۇزىن بەلبەۋىندە كۇنىگە ءبىر ءپاتىر نان وراۋلى جۇرەدى ەكەن. ەل ءىشىندە قارىپ-قاسىر كوپ. مەشىتكە بارعانىندا نانىن ءۇزىپ, ارقايسىنا ۇلەستىرىپ بەرەدى ەكەن.
ابەكەڭ اڭگىمە ايتىپ وتىرعاندا كوز الدىمىزعا اۋزىنان اللاسى ءتۇسپەيتىن بەكتاي سوپى ەلەستەدى. ۇزىن شاپان كيگەن, اقسارى جۇزىندە نۇر تۇنعان اقساقال بالا-شاعاسىنىڭ نەسىبەسىنەن ايىرىپ, كەمباعالدارعا نان ۇلەستىرىپ ءجۇر.
يت باسىنا ىركىت توگىلگەن ءبۇگىنگىدەي توقشىلىق زاماندا اقساقالدارىمىزدىڭ قايسىسى جەتىم, جەسىردىڭ ماڭدايىنان سيپاپ, قولىنداعىسىن ءبولىسىپ ءجۇر؟!
ابدىكارىمنىڭ اكەسى ءتورت اعايىندى ەكەن. تورتەۋىنە تيەسىلى بار مال 200-دەي قوي, 15-20 ءىرى قارا. ءتورت وتباسىعا بولسە بار تىرشىلىگى ءتورت ءتۇلىك بولعان قازاق ءۇشىن كوپ مال ەمەس. ورتا شارۋا. الايدا, اعايىندىلاردىڭ تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىگى, اۋىزبىرلىگى شولاق بەلسەندىلەردىڭ كەيبىرەۋىنە ۇناماعان. بار مالدى بەكتاي سوپىعا تەلىپ, باي-قۇلاق دەپ كامپەسكەگە ىلىكتىرىپ جىبەرگەن.
بەكەڭ قوپارىلا كوشىپ, وزبەكستانعا وتكەندە بيلىكتەگىلەر جوراباي ءىنىسىن ۇستاپ, 10 جىلعا سىبىرگە ايداتىپتى. مىنە, وتكەن زاماننىڭ زۇلماتى.
ەكى شەشە, ءتورت اكپە ورتاسىنداعى جالعىز ۇل قازاق مەكتەبىنەن كەيىن تاشكەنتتەگى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە سۋلاندىرۋ ينستيتۋتىنا تۇسۋگە قۇجات تاپسىرادى. اۋىل بالاسى وزبەكشە ءھام ورىسشا بىلمەيدى.
– وزبەك عالىمدارى, وقىتۋشىلارى ءبىزدى مۇسىلمان بالاسى دەپ ءىش تارتادى بىلەمىن, ىمداپ سويلەسىپ فورمۋلانى جازدىرىپ-اق سىناقتان وتكىزىپ جىبەردى.
ابەكەڭ وسىلاي دەيدى. ينستيتۋتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا ۋكراينادا التى اي وندىرىستىك پراكتيكادا بولعان. ۋكرايندىقتار قازاقستان جايلى ەشتەڭە بىلمەيدى ەكەن, كازاكپەن شاتىستىرادى. كوكورىم جىگىت قاتتى نامىستانىپ قايتقان.
ۇلكەن اۋلەتتەن قالعان جالعىز ۇل ءبىرىنشى كۋرستى ءبىتىرىپ ەلگە كەلگەندە-اق ۇلكەندەر ورتاعا العان. ۇلكەن اناڭ اۋرۋ, باعىپ-قاعاتىن ادام كەرەك. نە ۇيلەن نە وقۋىڭدى تاستا. تالاي بالالارىنان ايىرىلىپ, اۋزى كۇيگەن ۇلكەندەر الدا قانداي كۇندەر بولادى دەپ قاۋىپتەنسە كەرەك.
“كەمە قالعان” اۋىلىنىڭ قىزى روزا جايلاۋبەكقىزىن ايتتىرادى. روزا اپا قۇتتى كەلىن بولادى. ەكى اناعا قاراپ, ازاماتىنىڭ ورنىن جوقتاتپايدى. جىل وتكەن سوڭ قوشقارداي ۇل دۇنيەگە كەلەدى. ىرىمالدى ۇلدىڭ ەسىمىن اكە ءىنىسى توعىزباي قۇرانعا قاراپ, ءالىمولدا قويادى. ەكى انا كەلىنىن جۋىندىرىپ بارىپ, بالانى ەمىزۋگە بەرگەن ەكەن.
سول ءالىمولدا بالا, ۇلكەن انالارىنىڭ تاربيەسىمەن وسكەن جىگىت بۇگىندە ەل باسقارعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى – وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءالي بەكتاەۆ.
جولىن كۇتكەن انالارى, جارى, قۇلدىراڭداعان ق ۇلىنى بار ەلىنە جىبەرەيىك دەيتىن زامان ەمەس, جاس مامان ابدىكارىم ەندى يگەرىلىپ جاتقان مىرزاشولگە كومسومولدىق جولدامامەن جىبەرىلەدى. وزبەكستاننىڭ مەملەكەت باسقارعان يگى جاقسىلارىمەن بىرگە جۇرگەن, ۇلكەن اۋداننىڭ باسشىسى بولعان ەڭبەك ەرى قازاق ۇكىباەۆ قىنىبەكتەي اسىل ازاماتتىڭ قۋعىنداۋ كورىپ ەلىنە ورالعان كەزى ەكەن. جاس ماماندى جىلى قابىلدايدى. ءبىلگەنىن ۇيرەتەدى. جاقسى تالىمگەر بولادى. 117-ءشى ماقتا زاۋىتىنا گيدروتەحنيك ەتىپ بەكىتەدى.
ءشول دالانى يگەرۋگە كەڭەس وداعىنان كوپ ادام تارتىلعان. شارۋاقور وزبەك, تاجىكتەر كەسىمدى جالاقىعا قاناعاتتانباي, باۋ-باقشا, كوكونىس وسىرەدى. سۋعا قات ۋاقىتتاردا كانالدى جىرىپ, ءوزىنىڭ جەرىنە سۋ سالادى.
سۋ ماسەلەسى ايقايعا اينالعاندا گيدروتەحنيك وسى ماسەلەنى كوتەرەدى. باس مۇراپ ۇكىباەۆتىڭ جاقىن اعاسى, بۇلاي بولۋى مۇمكىن ەمەس دەپ بەتباقتىرمايدى. سول جينالىستا كوميسسيا شىعارىلادى. فاكتىلەردىڭ ورىن العانى راس. ديرەكتور “بەكتاەۆ وتىرىك ايتپايدى” دەيدى. تالاي داۋدا وسى ءسوزىن قايتالايدى ەكەن. تۋعان ءىنىسىندەي ارداق تۇتىپتى.
1967 جىلى لەڭگىر اۋدانى ەكىگە ءبولىنىپ, بۇگىنگى قازىعۇرت اۋدانى ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەرگەندە ەلىنە ورالعىسى كەلگەن ابدىكارىم بەكتاەۆتى ازەر جىبەرگەن.
مىرزاشولدە جۇمىس ىستەۋ, جاقسى اعالاردىڭ قامقورلىعىن كورۋ ابەكەڭ ءۇشىن جاقسى بولعانىمەن, اعايىن اراسىنداعى كۇڭكىل شىداتپاعان.
“بەكتايدىڭ بالاسى كىسىكيىك بولدى. وقىعانىن قايتەيىك, ەكى اناسىن, ايەلىن ۇمىتىپ, سىرتتا ءجۇر”. قاڭقۋ ءسوز اۋىر ءتيدى.
لەنين-قازىعۇرت اۋدانى مىرزاشول ەمەس. سۋارمالى جەرى از. ءۇلكەن اۋداننان مول تاجىريبە جيناپ قايتقان مامانعا اۋىر تيگەن جوق.
ۇلكەن اناسى ءوتىنىش ايتتى. جەتپىس ەكى جاستا ەدى. “ولسەم ولىگىم ۇكىمەتتىڭ ۇيىندە ەمەس, ءوز وتەنىمدە شىقسىن. ءۇي سال”. ابەكەڭ 1967 جىلى ءۇي سالا باستاپ, 1972 جىلى ءبىتىردى. جارىقتىق اناسى ءبىر جىلدان سوڭ وسى ۇيدە دۇنيەدەن وتكەن. ۇلكەن اعالاردىڭ ءتالىمىن كورگەن ابدىكارىم بەكتاەۆتىڭ ءوزى تالىمگەرگە اينالدى. ءتۇرلى قىزمەت ساتىلارىنان ءوتتى. وبكومدا سەكتور مەڭگەرۋشىسى بولدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنەن 1983 جىلى لەڭگىر اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى س.تەرەششەنكومەن تىزە قوسىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم جونىنەن ارتتا كەلە جاتقان اۋداندى كەۋدە قاتارعا كوتەرۋگە اتسالىستى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسىنا سايلاندى. 2003 جىلى زەينەتكەرلىككە شىقتى.
ءار ادامنىڭ وسىناۋ ومىردە نە ءىزىم قالدى, حالقىما قىلاۋداي بولسا دا پايدام ءتيدى مە دەيتىن ۋاقىتى بولادى. بۇگىنگى ءومىرى جەمىستى مول بەرەر كۇرەڭ كۇزگە ۇقسايدى. كۇرە جول قالدىرىپتى ارتىندا. شاڭىراعىنان وربىگەن ءۇش ۇل, ءۇش قىز يناباتتى, تاربيەلى, ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ ءجۇر. ۇيىمشىل. نەمەرە, شوبەرەلەرى جينالعاندا ولار اتا, اجەلەپ مويىندارىنا اسىلىپ, بەتتەرىنەن سۇيگەندە جۇماقتىڭ تورىندە جۇرگەندەي سەزىنەدى.
ونەگەلى ءومىر يەسى ابدىكارىم بەكتاەۆ بۇگىندە ات ۇستىنەن تۇسكەن جوق. اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە اتقاراتىن شارۋاسى شاشەتەكتەن. اكەسى بەكتاي ورامالىنىڭ شالعايىنداعى تۇيگەن نانىن قارىپ-قاسىرگە ۇلەستىرىپ ءجۇرسە, ودان تۋعان ۇل دەمەۋشىلەر تاۋىپ, جەتىم-جەسىردىڭ كوڭىلىن بۇتىندەپ, كوپ ۇلت تۇراتىن اۋداندا دوستىقتىڭ, بىرلىكتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ جۇرەدى.
– ستۋدەنت جىلدارى ۋكراينادا وندىرىستىك پراكتيكادان وتكەنىمدە ونداعىلار قازاقستاننىڭ اتىن ەستىمەگەنىن ايتىپ نامىسىما تيگەن ەدى, – دەيدى ابدىكارىم اقساقال.
– بۇگىندە ۋكراينا قايدا, قازاقستان قايدا. بىزدەگى ەكونوميكالىق ءوسىم سەگىز ەسە جوعارى ول ەلدەن. كوپ ۇلت جايلاسا دا تاتۋلىعى باياندى, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي ۇيىسىپ وتىر. ەۋروپا قازاق بالاسىنا بيلىك ايت دەپ ءتورىن ۇسىندى. مۇنىڭ ءبارى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارقاسى. دۇنيە ءجۇزىن ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزىپ جىبەرە جازداعان داعدارىس تا ءبىزدىڭ ەلدە جەڭىل ءوتتى. مەملەكەتتىڭ ءوز حالقىنا جاساپ جاتقان جاقسىلىقتارىن نانتەپكى قىلماي, قادىرىن ءبىلۋىمىز, ورتاق ىسكە اتسالىسقانىمىز ءجون. قازاقستانداي وتانىمىزدىڭ بەرەكەسى تاسي بەرسىن دەسەك, ەلدى ەل قىلاتىن كاسيەتتەردەن اجىراماي, ەلباسىمىزدىڭ سىندارلى ساياساتىن قولداۋىمىز كەرەك. مەن جاستارعا وسىنى ايتىپ ءجۇرمىن...
پاراساتتى اقساقال وسىلاي دەپ تۇيىندەيدى.
باقتيار تايجان.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تولە بي اۋدانى.