مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى حالىققا جولداۋىندا ەلىمىزدەگى عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ناقتى وي-پىكىرىن ءبىلدىردى.
اسىرەسە پرەزيدەنتتىڭ «عىلىمدى دامىتۋ – ءبىزدىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىعىمىز», دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى كوكەيىمە قوندى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستانداعى عىلىمدى دامىتۋ جونىندەگى وي-تۇجىرىمدارىن بۇعان دەيىن دە از ايتقان جوق. الايدا جولداۋدا ايتىلعان پىكىر مەن بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ورنى مۇلدەم بولەك. پرەزيدەنت جولداۋدا «بۇل سالاداعى تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت», دەدى. ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىندا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بار ما ءوزى؟ بار بولعاندا قانداي. ماسەلەن, ءبىز عىلىمدى اكادەميالىق جولمەن دامىتۋدى دوعاردىق. دۇنيە جۇزىندە عىلىم ەكى-اق جولمەن داميدى. سونىڭ ءبىرىنشىسى – اكادەميالىق جول بولسا, ەكىنشىسى – ۋنيۆەرسيتەتتىك جول. باتىستىڭ Oxford, Cambridge سىندى ءبىلىم وردالارى ۋنيۆەرسيتەتتىك جولمەن دامىعان. ال كەڭەس وداعى اكادەميالىق جولدى ۇستاندى دەۋگە بولادى. كەلمەستى كوكسەپ, وتكەندى اڭساپ وتىرعانىم جوق. الايدا بۇرىنعى وداقتاس ەلدەردىڭ اۋماعىنداعى اكادەميالىق جۇيە وتە مىقتى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كسرو-نىڭ عالىمدارى راكەتانى العاشقى بولىپ عارىشقا كوتەردى. ونى دۇنيەجۇزى مويىندايدى. بۇل ۇردىستەن قازاقستان دا قالىس قالعان جوق. فيزيكا, حيميا, بيولوگيا سالالارىندا وتاندىق عالىمدارىمىز كەرەمەتتەي جاڭالىقتار اشىپ جاتتى. الايدا اكادەميا جابىلىپ قالعان سوڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز دە, اشقان جاڭالىقتارىمىز دا ازايا بەردى.
نەگە دەيسىز عوي؟ اكادەميا – قازاقستانداعى عىلىمنىڭ وركەندەۋىن الدىن الا بولجاپ, الداعى 5-7 جىلدىقتا ونى قالاي دامىتۋ كەرەكتىگىن جوسپارلاپ وتىرعان ەدى. ەكىنشىدەن, اكادەميانىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەگى وزىندىك ورنى بولاتىن. وعان ميللياردتاعان قاراجات ءبولىنىپ تۇراتىن. اكادەميادان ايىرىلىپ قالعان كەزىمىزدە ونىمەن بىرگە عالىمدارىمىز دا ابدىراپ قالدى. باعىنىستى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى دا دالادا قالدى. ۋنيۆەرسيتەتتەر بولسا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا دۇرىس ءجون سىلتەپ, جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدى بىلمەدى. سونىڭ كەسىرىنەن ەلىمىزدەگى 100-گە جۋىق ينستيتۋتتان باس-اياعى 7-8-ءى عانا قالدى. بۇدان دا از بولۋى مۇمكىن.
پرەزيدەنت «ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تىكەلەي قارجىلاندىرۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋدى تاپسىردىم», دەدى جولداۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ءسوزىن قوس قولداپ قولدايمىن. سەبەبى عىلىمنىڭ نەگىزى – ىرگەلى عىلىم. وسى ماسەلەنى جۇيەلى جولعا قويعان دۇرىس بولار ەدى. ق.توقاەۆ بۇل ءسوزدى بەكەر ايتىپ وتىرعان جوق. وراسان وي جاتىر مۇندا. بۇگىندە ەلىمىزدە ىرگەلى عىلىم جوقتىڭ قاسى. ونىڭ تۇبىنە جەتكەن 3 جىلدىق گرانت. نەگە؟ سەبەبى 3 جىلدا جاڭالىق اشىپ, زەرتتەۋدى اياعىنا جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت تە «گرانت مەرزىمىنىڭ ءۇش جىلمەن شەكتەلۋى ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋعا ەداۋىر كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. وسىنداي قىسقا جوسپارلاۋ مەرزىمىندە قانداي دا ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزۋدىڭ ءوزى قيىن ەكەنى انىق. عىلىم سالاسىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەرزىمىن بەس جىلعا دەيىن ۇزارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرعان ءجون», دەپ ايتىپ وتىر.
ويلاپ تابىلعان جاڭا دۇنيەنى قولدانىسقا ەنگىزىپ, وندىرىستىك جولعا قويۋ ءۇشىن دە كەمى 5-7 جىلعا جۋىق ۋاقىت كەرەك. سوندىقتان ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تىكەلەي قارجىلاندىرۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋدىڭ ءمانى مەن ماڭىزى اسا زور. تاماشا باستاما! بۇرىنعى اكادەميا بولماسا دا, سوعان جەتەعابىل قادام جاسالىپ جاتىر.
عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋدىڭ ستراتەگياسى دەگەن بار. مۇنداي ستراتەگيا 15-20 جىلعا جاسالادى. بۇل جۇمىستى عالىمداردىڭ ۇلكەن ۇجىمى قولعا الادى. اقش, جاپونيا, قىتاي جانە ەۋروپا ەلدەرىندە مۇنداي ستراتەگيا بۇرىننان بار. 2016 جىلى رەسەي وسىنداي ستراتەگيانى قولعا الىپ, بەكىتكەن بولاتىن. بىزگە دە وسىنداي ستراتەگيا قاجەت. پرەزيدەنت وعان تىكەلەي قاداعالاۋ جاساپ, 5-6 جىل سايىن ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىپ وتىرۋى قاجەت. بۇگىندە ەلدەگى عالىمدارىمىز 3 توپقا ءبولىنىپ قالدى. العاشقىلارى 70-تەن اسقاندار بولسا, ورتا بۋىن 50-60 جاستىڭ ماڭايىندا. كەنجە بۋىن سانالاتىن 25-40 جاس ارالىعىنداعى عالىمدار تاعى بار. ءۇش بۋىننىڭ عىلىمعا دەگەن كوزقاراسى ءۇش ءتۇرلى. ال مۇنداي ستراتەگيا ءۇش بۋىننىڭ دا باسىن بىرىكتىرەر ەدى.
جالپى, ەلىمىزدەگى عىلىمدى دامىتۋعا قاتىستى جولداۋدا كوتەرىلگەن ءار باستامانى قولدايمىن. جاۋاپتى ورگانداردىڭ ەندىگى مىندەتى – پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن جەردە قالدىرماي, ۋاقتىلى, جۇيەلى ۇيىمداستىرۋ عانا. وتاندىق عىلىمدى وسىلاي عانا العا باستىرا الامىز.
تەمىرعالي كوكەتاەۆ,
فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور