جەڭىس – 65
ءمىنە, ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قىرعىن دا سۇراپىل سوعىستاعى جەڭىسكە 65 جىل تولىپ وتىر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان ەلدەرمەن قاتار قازاقستان دا بۇل مەرەكەنى جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتپەكشى. تولارساقتان وت كەشىپ ەلىن, وتانىن جاۋ شەڭگەلىنەن ازات ەتۋدەگى ەرلەرىمىزدىڭ ەرلىگى مەن ۇلى ىستەرىن ەستەن شىعارماعان ابزال. بۇل سوعىستا تالاي-تالاي بوزداقتارىمىزعا جات ەلدىڭ توپىراعى بۇيىرىپ, ماڭگىلىككە سوندا قالدى. ولاردىڭ ىشىندە سان رەت جارالانىپ, قايتا شايقاسقا شىعىپ, جەڭىس ءۇشىن كەۋدەسىن وتقا, توسەپ, ەلگە امان-ەسەن ورالىپ حالىققا قىزمەت ەتكەن ازاماتتارىمىز دا جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ قايسار ۇلى, باتىر-بارلاۋشى المۇقان سەمبينوۆ. بۇگىندە باتىردىڭ ەرلىگىنىڭ كۋاسى, ەڭبەگىنىڭ جەمىسى وردەن-مەدالدارى, قۇرمەت گراموتالارى, قولجازبالارى مەن ەستەلىكتەرى جانە فوتوسۋرەتتەرى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ مۇراجاي قورىندا ساقتاۋلى تۇر. اتاپ ايتساق, ولار “بەرليندى العانى ءۇشىن”, “ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن” جانە باسقا مەدالدارى, “ۇزدىك بارلاۋشى” بەلگىسى جانە ءى, ءىى, ءىىى دارەجەلى “داڭق” وردەندەرى مەن كۋالىكتەرى, ءتۇرلى ءىس-شارالاردا العان العىس حاتتارى, اسكەري مىنەزدەمەسى, اۆتوبيوگرافياسى, ديپلومدارى, ەستەلىك قولجازبالارى, كىتاپشالارى جانە سوعىس جىلدارىنداعى سۋرەتتەرى. ولاردىڭ ىشىندە ءى, ءىى, ءىىى دارەجەلى “داڭق” وردەندەرى مۇراجايدىڭ ءۇشىنشى قاباتىندا ورنالاسقان تاريح گالەرەياسىنداعى كورمەدە ءىلۋلى تۇر. باس اياعى 93 دانا تاريحي جادىگەرلەردى مۇراجاي قورىنا 1984 جىلى ارداگەردىڭ جارى گالينا سەمبينوۆا تاپسىرعان.
المۇقان سەمبينوۆ 1924 جىلى اقمولا اۋدانى, جاڭابىرلىك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلەدى. بالا كەزدەن زەرەك ءارى نامىسشىل بولىپ وسەدى. 18 جاسىندا قولىنا قارۋ الىپ, وتان قورعاۋعا اتتانعان المۇقان وسپان ۇلىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولى – كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن شىن مانىندەگى ەرلىك پەن ونەگە ىسپەتتى. 1943 جىلدىڭ قاقاعان قىسىنان جەڭىستىڭ جىلى سامالى سوققانعا دەيىن مايداننىڭ العى شەبىندە بولعان ارداگەردىڭ جولى ەرلىككە تولى. ول ءوزىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرى دانيل لەبەدكين جانە نيكولاي بەلوۆپەن بىرگە جاۋ بەكىنىسىنەن تالاي رەت ء“تىل” الىپ كەلىپ, ولاردىڭ جوسپارلارى مەن قۇپيا ىستەرىن اشىپ, جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋعا كوپ ۇلەس قوسقان. باتىر ءوزىنىڭ ەستەلىك اڭگىمەلەرىنىڭ ءبىرىندە العاش ء“تىل” الىپ كەلگەن كۇنىن بىلاي دەپ جازادى: “پروجەكتور ساۋلەسى قاراڭعى ءتۇندى قاق ءتىلىپ, بۇكىل توڭىرەكتى جارق ەتكىزىپ ءجىبەردى. ءبىز باستارىمىزدى تومەن تۇقىرتا, جەرمەن جەكسەن جاتا قالدىق. ارتىنشا الدەقايدان اۆتومات تىقىلداپ قويا بەردى. اۆتوماتتان اتىلعان وق پەن جارقىل جاۋدىڭ الدىن-الا جاساعان ساقتىعى سياقتى. مۇندايدا ءسال وعاش قيمىل جاساۋ, باس كوتەرۋ قاۋىپ. بۇل جولى مەنىڭ بارلاۋعا العاش شىعۋىم. بارلاۋشى جولداستارىم سەرجانت دانيل لەبەدكين جانە سەرجانت نيكولاي بەلوۆ بۇرىن تالاي رەت جاۋمەن تۇنگى ايقاستا كەزدەسىپ, ىسىلعان جىگىتتەر بولاتىن. تاڭ ءسىبىرلەي باستاعان شاقتا, ءبىز ۇشەۋمىز كەنەتتەن نەمىس ترانشەياسىنا سەكىرىپ تۇستىك. قاتتى ساسىپ قالعان فاشيست باقىرىپ جىبەردى. بىراق ونىڭ قايتا باقىرۋعا شاماسىن كەلتىرگەنىمىز جوق, دىمىن ءوشىرىپ, وكوپتان سۇيرەي جونەلدىك. ءسويتىپ, ءبىز جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداپ شىقتىق. مەن ءىىى دارەجەلى “داڭق” وردەنىمەن ماراپاتتالدىم”, – دەيدى.
وسى جولعى ء“تىل” الۋداعى eرeكشe eرلىگى ءۇشىن ءۇش بارلاۋشىنىڭ ءۇشeۋى دe “داڭق” ءoردeنىمeن ماراپاتتالادى. اعا سeرجانت ءالمۇقان سeمبينoۆ بۇدان كeيىن دe تالاي رeت eرلىك جاسايدى. ول 1944 جىلى بارلاۋداعى باتىرلىعى ءۇشىن “قىزىل جۇلدىز” ءoردeنىن يەمدەنەدى. ال, ءى, ءىى ءدارeجeلى “داڭق” oردeندeرى 1945 جىلعى ۇلى ءجeڭىستىڭ قارساڭىندا تيەدى. “مىنا ءبىر oقيعا ءالى ءeسىمدe, – دەيدى, – باتىر ەستەلىك اڭگىمەسىنىڭ ودان ارعى جالعاسىندا, – 1945 جىلدىڭ باسىندا ءبىزدىڭ بولىمشەگە گeنeرال كeلدى. Oل جاۋدىڭ الدىڭعى ءشeبىن ءدۇربىمeن ۇزاق ۋاقىت قاراپ تۇردى دا:
– ء“تىل” الۋ كەرەك, جاۋدىڭ اتىس ۇيالارىن انىقتاپ الۋ كeرeك! – دeپ سoل جeردe-اق رoتا كoمانديرىنe بۇيرىق ءبeردى. وسىدان كەيىن بارلاۋشىلاردى گەنەرالعا شاقىردى.
– وردەندى نە ءۇشىن الدىڭ؟ – دەدى گەنەرال ماعان.
– جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداعانىم, ء“تىل” العانىم ءۇشىن, جولداس گەنەرال!
– وندا ء“تىل” الۋدا تاجىريبەڭ بار ەكەن عوي؟
– ءدال سولاي, جولداس گەنەرال!
گەنەرال كۇلدى. بۇدان بارلاۋشىلاردىڭ توبىنا ريزا بولۋشىلىقتى اڭعارعانداي بولدىق. سoل كۇنى ءتۇن جامىلا ء“تىل” الۋ جورىعىنا تاعى اتتاندىق. كۇن جeلكeم ءارى بoراندى ءeدى. ءارينe, بۇل جاۋدىڭ العى ءشeپتeرىنe جاسىرىن جeتۋ ءۇشىن ءبىر جاعىنان قoلايلى دا. بىراق قاتتى توڭدىق. بۇل جoلى دا ءبىز ءجىتى ءارى قىراعىلىقپeن قيمىلدادىق. جاۋ بeكىنىسىنe جاقىنداپ كeلىسىمeن تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ, ءبىرازىن جۋساتىپ, ءبىر فاشيست سoلداتىن قoلعا ءتۇسىرىپ, تارتىپ وتىردىق. وسى جورىقتا مەن جەڭىل جارالاندىم. گەنەرال ءبىزدىڭ تابىستى ورالعانىمىزدى قۇتتىقتاپ, سoل جoلى مەنىڭ كەۋدەمە ءىى ءدارەجەلى “داڭق” وردەنىن ءوز قولىمەن قادادى”.
1945 جىلدىڭ كوكتەمى, قىزىل اسكەر جاۋىنگەرلەرى بەرلينگە جاقىنداپ قالعان. بۇل كوپتەن كۇتكەن ۇلى جەڭىستىڭ جاقىنداۋ نىشانى ەدى. ءالمۇقان باستاعان بارلاۋشىلار توبى تاعى دا توعىز ادامنان تۇراتىن جاۋ ءاسكەرىن تۇتقىنعا ءتۇسىردى. بەرلينگە العاش اياق باسىپ, جاۋدىڭ سوڭعى قامالىنداعى ۇرىستارعا قاتىسىپ, ەرلىك كورسەتتى. وسى جىلدىڭ كوكتەمىندەگى ەرلىكتەرى ءۇشىن بارلاۋشى ءى دارەجەلى “داڭق” وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, وسى وردەننىڭ تولىق يەگەرى اتاندى. وتان ءۇشىن وت كەشكەن جەرلەسىمىز سوعىستان كەيىن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قويان-قولتىق ارالاستى. 1951 جىلى اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىن تاريح ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىعادى. اقمولا قالاسىنداعى قۇرىلىس تەحنيكۋمىنىڭ العاشقى ديرەكتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. كەيىن پارتيالىق جۇمىسقا اۋىستى. الايدا, سوعىس سالعان اۋىرتپالىق ونى ومىردەن تىم ەرتە, 48 جاسىندا الىپ كەتتى. بۇگىنگى تاڭدا استانا قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسى مايدانگەر اتامىزدىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
وسى رەتتە, ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ءبىر عانا اقمولا وبلىسىنان 63 مىڭنان استام ازامات مايدانعا اتتانعاندىعىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى قايتىپ ورالعان جوق. ەل باسىنا كۇن تۋعان سول ءبىر قيىن كەزەڭدە جەڭىس جاۋىنگەرلەرى اتانعان ارداگەرلەر قاتارى دا جىل وتكەن سايىن ازايىپ كەلەدى. ەلباسىمىز بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: “بۇل ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزعا ولاردىڭ جانقيارلىق كۇرەسى مەن جەڭىسى ءۇشىن, ولاردىڭ بىزگە بەيبىت ءومىردى قامتاماسىز ەتكەندەرى ءۇشىن كورسەتىلگەن قۇرمەت”, – دەپ ارداگەرلەرگە قامقورلىق پەن ءتۇرلى الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر كورسەتىلەتىندىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
ارداگەرلەردى قۇرمەتتەۋ بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز. ولاردىڭ ءبىرى مايداندا جاۋمەن الىسسا, ءبىرى تىلدا ەڭبەك ەتىپ, سوعىستاعى اسكەرگە ازىق-ت ۇلىك, قارۋ-جاراق جىبەرىپ, تىنىمسىز كۇرەسۋدە بولدى. سوعىس سالعان اۋىرتپالىقتان كەيىن تۇرالاپ قالعان حالىق شارۋاشىلىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قانشاما ماڭىزدى ىستەر اتقارىلدى. ەرلەردىڭ ەرلىگى دە, ەسىمى دە ەشقاشان ۇمىتىلمايدى.
نۇربولات بوگەنباەۆ, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى.