جامبىلداعى توتەنشە جاعدايدىڭ سەبەبى نەدە؟

بۇل قايعىلى وقيعا بۇكىل حال­قى­مىزدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋىندات­قانى ءمالىم. ءبارىنىڭ كوكەيىندە: «بۇل توتەنشە جاعدايدىڭ سەبەبى نەدە؟ مۇنداي وقيعالار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نەگە جيىلەپ كەتتى؟ بۇعان كىم كىنالى؟» دەگەن ساۋالدار بار. سوندىقتان بۇل ماسەلە جونىندەگى ءوز پىكىرىمدى ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى ارقىلى ءبىلدىرۋدى ءجون سانادىم.

قازىرگى جاعدايدا بولعان وقيعا تۋرالى بىرنەشە بولجام ايتۋعا بولادى:

– قويمادا ساقتالعان زاتتار تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, ونىڭ ءىزىن جاسىرۋ ءۇشىن ىستەلگەن ارەكەت;

– اسكەري قويمادا ءورت پەن جارىلىستى بولدىرماۋعا ارنالعان جۇمىستاردىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە بولماۋى;

– اسكەري قويمادا جۇمىس ىس­تەيتىن ادامنىڭ (ادامداردىڭ) ءوزىنىڭ باسشىسىنا (باسشىلارىنا) جاساعان قاستىعى;

– اسكەري قويمادا قاۋىپسىزدىك ەرە­جەلەرىن بەلدەن باسىپ, ىستەۋ­گە بولمايتىن جۇمىستاردى جۇر­گىزۋ نەمەسە تاعى باسقا دا كەلەڭ­سىزدىكتەردىڭ ورىن الۋى.

رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, اتالعان اسكەري قويما – ينجە­نەر­لىك-ساپەرلىك قويما, ول وت­كەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى سالىن­عان, وندا ينجەنەرلىك-سا­پەر­لىك جۇمىستارعا قاجەتتى سنارياد­تار, قۇرال-سايماندار جانە ارىس بولعان جارىلىس­تان امان قالعان ءارتۇرلى سناريادتارمەن قاتار, 500 توننا تروتيل ساقتالعان. ءورت كەشكى 18 سا­عات 45 مينۋتتا باستالعان, ونى سول اسكەري قويماداعى ءورت سون­دىرۋشىلەر سوندىرۋگە تىرىسقان, ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن ول جەر­گە وبلىستىق توتەنشە جاع­داي­لار دەپارتامەنتىنىڭ ءورت سون­دىرۋ­شىلەرى, پوليتسيا مەن جە­دەل جاردەم قىزمەتكەرلەرى جانە اسكەري پروكۋرور ءوز جۇرگىزۋ­شىسى­مەن بىرگە بارعان. سول كەزدە جارىلىستار باستالىپ, سناريادتار جان-جاققا ۇشقان. سول جارىلىستاردان ادامدار مەرت بولىپ, كوپتەگەن عيماراتقا زيان كەلگەن, قويما اۋماعىنداعى ادامدار مەملەكەت تاراپىنان ۇيىمداستىرىلعان ارناۋلى ورىندار مەن تۋعان-تۋىستارى­نىڭ ۇيلەرىنە بارىپ پانالا­عان, اۆتوموبيل جانە تەمىر جول قاتىناستارى توقتاتىلعان, وبلىس ورتالىعىندا ارنايى شتاب قۇرىلىپ, جارىلىستىڭ سالدارىنان تۋىنداعان جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى باس­تالىپ كەتكەن.

وسى ايتىلعان دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە, ءوزىمنىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قىزمەت ىستەگەن وتىز جىلدان استام ۋاقىتتا وسىنداي توتەنشە جاعدايلاردى زەرتتەۋ بارىسىندا جيناعان تاجىريبەمە سۇيەنىپ وتىرىپ, تومەندەگىدەي قورىتىندى جاساۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.

اسكەري قويمادا ورىن العان توتەنشە جاعداي جاۋاپتى لاۋازىمدى ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىك شارالارىن بەلدەن باسۋىنىڭ سالدارىنان تۋىنداعان. ولاي دەيتىنىم, ول جەرگە ەكى جىل بۇرىن ارىستاعى جارىلىستان امان قال­عان سناريادتار اپارىلىپ, ولار 500 توننا تروتيل تۇرعان قوي­مالاردىڭ جانىندا ساقتالعان (قازىرگە دەيىن قويمادا نە جارىلىپ, نە قالعانى بەيمالىم).

مەنىڭ بىلۋىمشە, ارىستاعى جارىلىستان امان قالعان سناريادتار, بارلىق قاۋىپسىزدىك شارالارىن قولدانا وتىرىپ, ارنايى پوليگونعا اپارىلىپ, سول جەردە زالالسىزداندىرىلىپ, جو­يى­لۋعا ءتيىس ەدى. ول تۋرا­لى ەلى­مىزدىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ ارىسقا ارنايى بارعان ساپارلارى كەزىندە ەكى مارتە ناقتى ايتىلعان بولاتىن. سوندا بۇل اسا جاۋاپتى تاپسىرما نەگە ورىندالماي قالعان؟ سونداي تاپسىرما بولا تۇرىپ, قازىرگى كەزدە ەشقانداي اسكەري قاجەتتىلىككە جارامايتىن, اۋعان سوعىسى كەزىندە جاسالىپ, ول سوعىس بىتكەننەن كەيىن ارىستاعى ارسەنالعا اكەلىنگەن وتە ەسكى جانە جارىلۋعا بەيىم تۇرعان سناريادتار نەگە جامبىلداعى قويمالارعا اپارىلىپ, اسا قاۋىپتى جارىلعىش بولىپ سانالاتىن تروتيلمەن بىرگە ساقتالعان؟ مۇنداي شەشىمدى كىم جانە نە ءۇشىن قابىلداعان؟

مەنىڭشە, بۇل ساۋالدارعا ءبىر عانا جاۋاپ بار. ول – سناريادتاردى جامبىلداعى ارنايى ينجەنەرلىك-ساپەرلىك اسكەري قويماعا اپارىپ, بولشەكتەپ, ولارداعى مىس پەن قورعاسىندى جانە جارىلعىش زاتتاردى ءبولىپ الىپ, ساتىپ, اقشا تابۋ.

مۇنداي جۇمىستاردى, كوپ­شىلىك جاعدايدا, ارنايى ءبىلىمى مەن ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىگى جوق, بولار-بولماس جالاقىعا كونە­تىن ادامدار اتقارادى. سون­دىقتان ونداي ادامدار قاۋىپ­سىزدىك شارالارى مەن ەڭبەك زاڭ­دارىن ساقتامايدى, ولاردىڭ جۇمىس­تارى كوپ جاعدايدا توتەن­شە جاعدايلارعا الىپ كەلەدى. ايتىلعان دەرەكتەر بۇدان بۇرىن ارىس پەن وتاردا ورىن العان بىر­نەشە جارىلىستى تەرگەۋ كەزىن­دە انىقتالعان بولاتىن.

سوندىقتان جامبىلداعى بولعان وقيعا, ءورت پەن ودان كەيىن بولعان جارىلىستاردىڭ حرونيكاسىنا قاراعاندا, ونداعى قالىپتاسقان جاعداي دا وسىلاي وربىگەن دەپ ايتۋعا نەگىز بار. ويتكەنى اسكەري قويما – اناۋ-مىناۋ عيمارات ەمەس, ونى ارنايى اسكەري ادامدار كۇزەتەدى, ون­دا­عى قويمالار ءورت بولعانىن دەرەۋ ارادا بىلدىرەتىن جانە ورىن العان ءورتتى لەزدە سوندىرەتىن ارناۋلى زاماناۋي جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس (وكىنىش­كە قاراي, ارىستاعى ارسەنال­عا بو­لىنگەن قارجىنىڭ جارىم-جار­تىسى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, ون­داعى جابدىقتار 2019 جىلى بولعان ءورت پەن جارىلىس كەزىندە ىستەمەي تۇرعان). سونىمەن قاتار ول قويمادا ارناۋلى ءورت سون­دى­رەتىن ءبولىم بولۋ كەرەك. ول ءبو­لىم­نىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى جا­رىل­عىش زاتتار مەن سناريادتار ساقتالعان قويمادا ءورت شىققان­دا ونى قالاي ءوشىرۋدى بىلۋلەرى قاجەت. ءورت ءسوندىرۋ ءۇشىن جانە جارىلىس بولىپ جاتقان جەرگە بارىپ جۇمىس ىستەي الاتىن بروندالعان قۇرال-جابدىقتارى دا بولۋى كەرەك.

رەسمي دەرەك بويىنشا, جامبىل وبلىسىنداعى ءورت جۇ­مىس ۋاقىتىنان كەيىن, ياعني 18 ساعات 45 مينۋتتا ينجەنەرلىك قوي­ما­لاردىڭ بىرەۋىندە شىققان. جۇ­مىس سوڭىندا, ياعني 18.00-دە قول­دانىستاعى ەرەجەگە سايكەس, بار­لىق جۇمىس توقتاتىلىپ, جاۋاپتى ادامدار قويمالاردى تەك­سەرىپ, سودان سوڭ جاۋىپ, ولاردىڭ ەسىكتەرىنە وزدەرىنىڭ مورلەرىن باسىپ, قويمالاردىڭ كىلتتەرىن كەزەكشىگە تاپسىرىپ, قويمادان شىعىپ كەتۋلەرى كەرەك.

مەنىڭ پىكىرىمشە, ءورت سناريادتاردى بولشەكتەيتىن قويمالاردىڭ بىرەۋىنەن شىققان بولسا كەرەك, ول جەردە سول ۋاقىتتا جارىلعىش زات­تار (وق-ءدارى جانە باسقا دا جانعىش بۇيىمدار) بولعان, ولار قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ ساقتالماۋىنان تۇتانىپ, ورتكە اينالعان. ول قويمادا قاجەتتى ءورت سوندىرگىشتەرىنىڭ ىستەمەۋىنە نەمەسە بولماۋىنا بايلانىستى, شىققان ءورتتى دەر كەزىندە سوندىرە الماعان. ءورت شىققان قويمادا جارىلىس بولىپ, ءورت باسقا قوي­مالارعا ءوتىپ, ول قويمالاردا دا جا­رىلىس باستالعان. سونىڭ ناتي­جەسىندە, ول جەرگە كەلگەن, ەشتەڭەدەن حابارسىز جانە بەي­قام, ول قويمادا نەندەي زاتتار ساق­تالىپ جاتقانىن بىلمەيتىن اسكەري پروكۋرور مەن جامبىل وب­لىس­تىق توتەنشە جاعدايلار دە­پارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەرت بولعان, جاراقات العان نەمەسە ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن.

ەندى جارىلىس بولعان اسكەري قويمادا تەرگەۋ جۇمىستارى باستالادى. بىراق ودان اسا دۇرىس ناتيجە شىقپايدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بولعان جارىلىستاردان كەيىن ول جەردە شۇڭقىرلاردان باسقا ەشتەڭە قالعان جوق.

اسكەريلەر مەن اسكەريلەرگە تەڭەستىرىلگەن قۇرىلىم قىزمەت­كەرلەرى كومانديردىڭ بۇيرىعىنا باعىنىپ, جارعىعا سايكەس ارەكەت جاسايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان تەرگەۋ كەزىندە بۇل ەسكەرىلسە, دۇرىس بولار ەدى. جازىقسىز ادامدار جاپا شەكپەۋى كەرەك.

بۇل ايتىلعاندار – مەنىڭ جەكە پىكىرىم, مۇمكىن مەن قاتەلەسەمىن. ولاي بولعان جاعدايدا الدىن الا كەشىرىم سۇرايمىن.

وسى ايتىلعانداردى قورى­تىن­دىلاي كەلە, الداعى كەزدە مۇنداي توتەنشە جاعدايلاردى بولدىرماۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي ءىس-شارالاردى ۇسىنامىن:

مەملەكەت باسشىسى بەرگەن تاپسىرمالاردىڭ دەر كەزىندە ءارى ساپالى ورىندالۋىن قاداعالاپ, ول تۋرالى اقپارات دايىندايتىن ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەت. ولار مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءوڭىر باسشىلارىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاراپىنان بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىن­دالۋىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, تەكسەرىپ, ولاردىڭ انىق-قا­نى­عىنا كوز جەتكىزۋلەرى كەرەك. (مەنىڭ بۇل ۇسىنىسىمدى كەي­بىرەۋلەردىڭ دۇرىس تۇسىنبەۋى جانە قابىلداماۋى مۇمكىن. بىراق وسى ماسەلە, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارىنا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىلىپ جازىلىپ قويىلعانىنا قاراماستان, كوپ جاعدايدا كوزبوياۋشىلىققا اكەلەتىنى كۇندەلىكتى ومىردەن كوپ­شىلىككە ءمالىم ەكەنى بەلگىلى). ويت­پەگەن جاعدايدا, ونىڭ سالدارى جوعارىدا ايتىلعانداي توتەنشە جاعدايلارعا الىپ كەلەدى; تەز ارادا بارلىق اسكەري قويمانى قايتادان تەكسەرۋ كەرەك. ول جۇمىستارعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن كۇشتىك مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىلىمدى ءارى ادال ما­ماندارىن تارتىپ, ولاردان كوميس­سيا قۇرىپ, ونى تەك مەملەكەت باس­شىسىنا باعىندىرۋ كەرەك. ولار قىسقا مەرزىمدە بارلىق قوي­مانى تەكسەرىپ, ءار قويمادا قا­لىپتاسقان جاعداي جونىندە ءوز پىكىرلەرىن جازىپ, پرەزيدەنتكە بايانداپ, قابىلدانعان شەشىمنىڭ ىسكە اسۋىن قاداعالاپ, ونىڭ بارىسى تۋرالى ءوز قورىتىندىسىن بەرۋ­لەرى كەرەك. بۇل ۇسىنىستى مەن ارىستا بولعان جارىلىستان كە­يىن گازەت ارقىلى ۇسىنعان بولا­تىن­مىن. بىراق ەستۋىمشە, اس­كەري قوي­مالاردى قورعانىس مينيستر­لىگى ءوزى تەكسەرىپ, ءوزى قورىتىندى جا­ساعان. ال ونىڭ ناتيجەسى مەن سال­دارىن ءبىز جامبىلدا بولعان جا­رى­لىستان كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز; ارىستاعى اسكەري ارسەنالدا ساق­تالعان سناريادتار مەن جا­رىلعىش زاتتاردىڭ قانشاسى زالال­س­ىزداندىرىلىپ, قانشاسى جويىل­عانى, قانشاسى قانداي قويما­لارعا اپارىلعانى حالقى­مىزعا ءالى كۇنگە دەيىن ءمالىم ەمەس. سوندىقتان ونى قۇزىرلى ورگاندار تەكسەرىپ, قورىتىندىسىن جاريا­لاسا دۇرىس بولار ەدى; بارلىق قويماداعى زالالسىزداندىرۋمەن جانە سناريادتاردى بولشەكتەۋمەن اينالىساتىن بيزنەس قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ, ول جۇمىس­تاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋگە قاجەتتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شەشىم قابىلداۋ كەرەك. الداعى ۋاقىتتا جامبىل­داعى اسكەري قويمادا بولعان توتەنشە جاعدايلارعا ۇقساس وقيعا­لار بولا قالسا, ءورت سوندىرۋ­شىلەر مەن پوليتسيا قىزمەت­كەرلەرىن ونداي جەرگە جاقىن­داتپاۋ كەرەك. ول ءۇشىن ءار قويمادا قانداي جارىلعىش زاتتار بارىن, ولاردى قالاي زالالسىزداندىرۋدى بىلەتىن, كەرەكتى بروندالعان قۇرال جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, ارناۋلى اسكەري بولىمدەر قۇرۋ قاجەت. اسا قاۋىپتى ءورتتى سوندىرۋمەن تەك سولار عانا اينالىسۋى كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا جامبىلداعى سياقتى, ازاماتتاردى اجالعا يتەرمەلەيمىز.

 

 ەرجان يساكۋلوۆ,

گەنەرال-مايور, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ ارداگەرى