ۋكرايناداعى مەكتەپكە قازاق جاۋىنگەرىنىڭ اتى بەرىلدى
قوستاناي قالاسىنداعى ل.تولستوي اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانا ۇجىمى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارناپ ۇيىمداستىرعان ونكۇندىك شەڭبەرىندە جۋرناليست ل.فەفەلوۆانىڭ “وپات بولعان ارنايى روتا” (“گيبەل سپەتسروتى”) جانە مەڭدىباەۆتىڭ “ەركىمبايدىڭ سۇلتانى” اتتى كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولىپ ءوتتى. بۇل ەكى كىتاپ جەڭىسكە 65 جىل تولسا دا, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحى ءالى دە جازىلىپ بىتپەگەنىن كورسەتەدى. ويتكەنى, مايداندا شەيىت كەتكەندەردىڭ بارلىعى دا ءبىر-ءبىر تاعدىر ەكەنىن بىلاي قويعاندا, ولاردىڭ ەرلىك ىستەرىنىڭ بىزگە ءالى كۇنگە بەيمالىم قىرلارى دا جەتكىلىكتى. اتالعان كىتاپتىڭ كەيىپكەرى, ءجۇزدەن اسا ءفاشيستىڭ كوزىن جويىپ, جيىرماعا تولار-تولماس جاسىندا ەرلىكپەن كوز جۇمعان سۇلتان ەركىمباەۆتىڭ تاعدىرى سونىڭ تولىق دالەلى. 263-ديۆيزيا قۇرامىنداعى 997-اتقىشتار پولكىنىڭ ەرەكشە قۇپيا ارنايى سنايپەرلەر روتاسى 1943 جىلى تامىز ايىندا حاركوۆ ءۇشىن جان بەرىپ, جان الىسقان ۇرىستاردا سەۆەرسكي دونەتس وزەنىنىڭ جارقاباعىندا تۇگەلدەي دەرلىك وققا ۇشتى. جاۋدى وزەننەن وتكىزبەۋ ءۇشىن جانىن قيعان 35 سنايپەردىڭ اراسىندا قازاقتىڭ قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن قارا بالاسى دا بولعان. ول “جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالىمەن ناگرادتالادى. مۇنان كەيىن قولىنىڭ جارالانعانىنا قاراماي روتا جاۋىنگەرلەرىنە كومەككە كەلىپ, باسقىنشىلارعا قارسى ولارمەن بىردەي باتىل قيمىل كورسەتكەنى پولكتە اتاپ ءوتىلىپ, وعان ءوزىنىڭ اتى جازىلعان “تت” (پيستولەت) ارنايى قارۋى سىيعا بەرىلەدى. ال 1943 جىلى ماۋسىم ايىندا “قىزىل جۇلدىز” وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, وسى ناگرادانى العاندا كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا كانديدات ەتىپ قابىلدانادى. “قىزىل جۇلدىز” وردەنىن العان سوڭ ەكى ايدان كەيىن, 19 تامىز كۇنى اسا قۇپيا سنايپەرلەر روتاسىنىڭ سەۆەرسكي دونەتس وزەنى جاعاسىندا تۇگەلگە جۋىق وققا ۇشىپ, وپات بولعانىن ايتتىق. وسى روتاداعى ون مەرگەندى ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن مەرت بولعاننان كەيىن ماراپاتتايدى. سونىڭ ءبىرى دە سۇلتان بولادى.
سوعىس قىرعىنىن ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن ناۋبەت دەپ بىلگەن تاۋبەشىل اعايىننىڭ كەشە مىنداعا دەيىن بوزداعىنىڭ سوعىسقان, ەرلىكپەن قازا تاپقان جەرىن ىزدەستىرگەنى كەمدە كەم. وعان ۋاقىت پەن جاعدايدىڭ ءوزى مۇرشا بەرە بەرمەگەنى دە بار. سونداي جاننىڭ ءبىرى ناۋىرزىم اۋدانىنداعى “شولاقساي” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ومىرزاق يحتيلياپوۆ. ومەكەڭ سۇلتاننىڭ اپاسى ساقىشتان تۋادى. 2005 جىلى ەلىمىز ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا دايىندالىپ جاتقاندا ول سۇلتان ەركىمباەۆتىڭ قازا تاپقان جەرىن تاۋىپ, ناعاشىسىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ قايتۋدى ويلاستىرادى. ىزدەستىرۋ جۇمىسىنا جەرگىلىكتى جۋرناليستەر كومەككە كەلەدى. الدىمەن سۇلتاننىڭ ۋكراينا جەرىندە, حاركوۆ وبلىسىنىڭ يزيۋمسك اۋدانىنداعى ەرەموۆكا سەلوسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىندا جەرلەنگەنى بەلگىلى بولدى. ومىرزاق وسى زيراتتىڭ باسىنا سۇلتانعا ارناپ كوكتاس – مۇسىلمانشا بەلگى قويدى. قۇران وقىلدى, وبلىستىق مەشىت يمامى ەرتاي قاجى سۇلتاننىڭ اتىنان بادەل قاجىلىق پارىزىن ورىندادى. ومەكەڭنىڭ ءوزىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن سۇلتان وقىعان چەرنيگوۆ ورتا مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى جەرلەستەرى ەرلىكپەن قازا تاپقان حاركوۆ وبلىسىنىڭ يزيۋمسك اۋدانىنىڭ ەرەموۆكا سەلوسىنا, سەۆەرسكي دونەتس وزەنىنىڭ جاعاسىنا بارىپ قايتتى. وتكەن جىلى ول جەردەگى ستۋدەنوك ورتا مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى قوستانايدا قوناق بولدى. قوستانايلىقتاردى ۋكراين جۇرتى الاقانىنا سالىپ كۇتىپ الدى, ولار سۇلتاننىڭ بەيىتىن ىزدەگەندە دە كومەگىن ايامادى. ال قوستانايلىقتار ۋكراين بالالاردى قۇداسىنداي كۇتىپ, توبەسىنە قويدى.
تۇساۋكەسەرگە جينالعان ءار ۇرپاق وكىلدەرى 27 ميلليون ادامنىڭ ءومىرىمەن كەلگەن جەڭىس مەرەكەسىن كەيىنگى ۇرپاق اسا قاستەرلەۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى.
– سوعىس ادامنىڭ ەڭ اياۋلى قۇندىلىعى – ومىرىنە قيانات جاسايدى. ورتاق وتانىمىزداعى بۇگىنگى بەيبىت ءومىردى ايالاي بىلەيىك. جان-جاعىمىزداعى ەلدەردە بولىپ جاتقان قانتوگىستەردى كورىپ وتىرىپ, ءبىزدىڭ اتالارىمىز, سۇلتانداي قىرشىندار بەيبىت ءومىر ءۇشىن قان توگىپ ەدى-اۋ دەپ ناليمىن,– دەدى ۇستاز اقىن الەكساندر سۋسلوۆا. كەشتىڭ ەڭ قۇرمەتتى قوناقتارى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى دە ءسوز الدى.
جاسى توقساننان اسقان ماعاۋيا ءجۇنىسوۆ: “ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحى ەشقاشان تۇگەل جازىلىپ ءبىتپەيدى. مۇنداي بەلگىسىز باتىرلار كوپ” دەسە, بەرتراند رۋبينشتەين قاريا: “ ۇلى وتان سوعىسىنداعى وتان ءۇشىن جاۋعا قارسى, وققا قارسى قيمىل – بارلىق حالىقتاردىڭ ەرلىگى” دەپ باعا بەردى.
– بەس جىلدىڭ ىشىندە كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. سۇلتان بەركىمباەۆتىڭ باسىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلدى, ارحيۆتەردەن قانشاما قۇجاتتار ىزدەستىرىلىپ تابىلدى, مەكتەپتە مۋزەي اشىلدى, كىتاپتار جازىلدى جانە دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى. وسى جۇمىستاردى اتقارۋ ۇستىندە ۋكرايندار دا, قوستانايلىقتار دا كومەگىن ايامادى. سۇلتان ەكى ەلدىڭ ورتاق ۇلىنا اينالىپ كەتكەندەي اسەردە ءجۇردىم. وسىنىڭ بارلىعىن ۇيىمداستىرعاندا ناعاشىمنىڭ, ونى جوقتاپ وتكەن قوس انامنىڭ رۋحى الدىنداعى پارىزدى وتەۋدى عانا ويلاعان جوقپىن. وسى قۇرمەتتىڭ بارلىعى تەك سۇلتانعا عانا ەمەس, ۇلى وتان سوعىسىندا شەيىت بولعان اتالارىمىزعا ارنالادى دەپ تۇسىنگەن ءجون. سولاردىڭ ەرلىك ءىسىن بۇگىنگى ۇرپاق ءبىلىپ ءوسسىن, ولار توككەن قاننىڭ باعاسىنا جەتسىن, وتاننىڭ پاتريوتى بولسىن دەگەن نيەتتى العا تارتتىم,– دەدى ومىرزاق يحتيلياپوۆ.
كىتاپتار تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان كەشتىڭ سوڭىنا قاراي ۋكراينانىڭ قۇرمەتتى كونسۋلى اناتولي تاراسەنكو حاركوۆ وبلىسىنىڭ يزيۋمسك اۋدانىنداعى ستۋدەنوك ورتا مەكتەبىنە جوعارى رادانىڭ شەشىمىمەن سۇلتان ەركىمباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەندىگى تۋرالى ءسۇيىنشى حابار العانىن حابارلادى. ەرلىككە – تاعزىم, بەيبىت كۇنگە – ىزگىلىك دەپ وسىنى ايت. بۇلار ەل, جەر, ۇلت تاڭدامايدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.