ول شۇبات بولۋى ءتيىس
“باسقا ادامدار مايمىلدان جارالسا جارالعان شىعار, ال قازاق جىلقىدان جارالعان”, دەيدى ەكەن اسقار سۇلەيمەنوۆ اعامىز. ءتورت ءتۇلىكتىڭ تورەسى جىلقىعا جاقىن قازاقتىڭ ەڭ قادىرلى تاعامى جىلقى ەتى بولعانىمەن, وسى جەردە دە پىسىقتارعا ەسە ءجىبەرىپپىز. وتىرىقشى جۇرتتىڭ بالاسى, ەسىك پەن توردەي جىلقى ەمەس, اياعىن سالاڭداتىپ ەسەك ءمىنگەندى ءتاۋىر كورەتىن وزبەكتىڭ ءبىر بالاسى جىلقىنىڭ قازىسىنا, شۇجىعىنا حالىقارالىق سەرتيفيكات الىپ قويىپتى. ەت-مايىن ارالاستىرىپ, اششى سارىمساق, بۇرىش سەكىلدى ءدامدەۋىشتەرىن قوسىپ, ءوزى جاساپ شىعارعان ءىسپەتتى ءوز اتىنا ءتىركەتىپ العان. حالىقارالىق ساۋداعا شىعارىپ كور, ءبىلىپ قالسا سوتتى بولاسىڭ. قازاق جارالعالى قازى جەپ كەلە جاتقانى ەسەپ ەمەس. ءماسەلە – قۇجاتتا.
شىمكەنتتە مۇساتىللا توقانوۆ دەگەن مازاسىز عالىم بار. جاقسى ماعىناسىندا. وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى مامانى. استانا, الماتىنىڭ ءولشەمىمەن قاراعاندا اۋىلدا تۇراتىنداي كورىنەتىن عالىمنىڭ ءار سالاداعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر ارباعا تەڭ بولاتىنداي.
–ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋى ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىنا ول كاسىپكەر بولسىن, عالىم بولسىن, جاي ازامات بولسىن ۇلكەن وي تۇرتكى, تالپىنىسىن وياتاتىنداي,– دەيدى عالىم. – قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيىنگى دامۋىنىڭ بىردەن-ءبىر جولدارى ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ بولىپ تابىلادى. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ەكونوميكانىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جيناۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ جانە تولىق وڭدەۋ جۇمىستارىن جولعا قويا وتىرىپ, سىرتتان كەلەتىن ونىمدەردى 20 پايىزعا دەيىن ازايتۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. بىراق, بىزدە بۇگىندە, وكىنىشكە قاراي, بۇل كورسەتكىش 40 پايىزدان اسىپ كەتتى. ءماسەلەن, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 63 پايىزى, كوكونىس تاعى باسقا تۇقىم ونىمدەرىنىڭ 80 پايىزى سىرتتان كەلەدى. وتاندىق رىنوكتى جاۋلاپ العان شەتەلدىڭ تاۋارىنا ابدەن ارقا سۇيەپ العان حالىق ءبۇگىندە ونى دا شىمىرقانباي تۇتاناتىن جاعدايعا جەتتى.
شىنىندا دا, ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەكونوميكانىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن سالالارعا كوڭىل ءبولۋ الدە دە بولسا جەتىسپەيدى. ەڭ الدىمەن بۇعان مەملەكەتتىك كوزقاراس قاجەتتىگىن ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. مۇنايلى ەل قاتارىنا جاتقانىمىزدى ماقتانىش تۇتقانمەن, سول مۇنايدىڭ دا ءتۇبى جوق ەمەس. ولاي بولسا, بولاشاقتى بولجاي وتىرىپ, بۇگىن اتقارىلاتىن ءىستى كەيىنگە قالدىرماۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدە تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ونىڭ ءسۇتىن جوعارى تەحنولوگيامەن وڭدەۋ ءىسىن جولعا قويا الاتىن بولساق, وندا ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋىمىزگە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى, ەكونوميكالىق بۇلاقتىڭ بىردەن-ءبىر كوزى بولۋى ءسوزسىز. ەگەر رەسمي اقپاراتقا سۇيەنسەك, وڭتۇستىك قازاقتان وبلىسى بويىنشا ءبۇگىنگە دەيىن 16 مىڭ تۇيە بار, ال بۇل كورسەتكىش رەسپۋبليكا بويىنشا 150 مىڭعا جۋىقتايدى. تۇيە ءسۇتىنىڭ ءونىمدەرى مۇناي ونىمدەرىنە قاراعاندا 38-40 ەسە قىمبات ەكەن. مىسالى, حالىقارالىق بيرجادا 1 باررەل مۇناي 70 دوللار, 1 توننا مۇناي 350 دوللار. ال شۇباتتىڭ 1 ليتر ساتىلۋ قۇنى قازاقستاندا 400-600 تەڭگەنى قۇرايدى. 1 تونناسى – 400-600 مىڭ تەڭگە. ال شەتەلگە شىعاتىنداي جاعدايدا ءالبەتتە كەم دەگەندە 2-3 ەسە قىمباتقا ساتىلادى. سوندىقتان, مۇنايمەن سالىستىرعاڭدا شۇباتتان تۇسەتىن تابىس ايتارلىقتاي كولەمدى. عالىم وسىلاي دەيدى.
ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى, تۇيە مالىنا وندىستىك كوزقاراس بولاتىن بولسا, بولاشاقتا قازىرگى تاڭداعىدان مال سانى 10-20 ەسە كوبەيتۋگە بولادى.
– ەلباسى حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا ەكونوميكانى كوتەرىپ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەگەندى ءجيى ايتادى, – دەپ ويىن ساباقتايدى عالىم. – ال ەندى ەلىمىزدەگى ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, قاراعاندى, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل وبلىستارىنىڭ كوپتەگەن جەرى ءشول-شولەيت بولىپ بوس جاتىر. وسىنداي جەرلەر تۇيە شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا قولايلى دەر ەدىم. “تۇيە مالى كەدەيدىڭ مالى” دەگەن حالىقتا قاعيدا بار. ويتكەنى, ءتۇيە مالى, شولگە ءتوزىمدى, كوي جانە سيىر سياقتى وزىنە ارنايى كۇتىمدى ونشا قاجەت ەتپەيتىن جانۋار. ەگەر وسى ءىس جەكە كاسىپكەر, مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنىپ, ءبىز ۇسىنعان تەحنولوگيا نەگىزىندە جۇرگىزىلسە, وندا شۇبات كازاقستاننىڭ ۇلتتىق برەندى رەتىندە الەمگە تانىمال تاعام رەتىندە بەلگىلى بولارى ايقىن جانە الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق جاعدايدى تۇزەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءبىر سالا بولادى.
ەڭ الدىمەن شۇباتتىڭ ەمدىك قاسيەتىنە توقتالاتىن بولساق, ءبىر ليتر شۇبات ادام اعزاسىن تاۋلىكتىك قاجەت ەتەتىن ۆيتاميندەرمەن, كالتسيمەن جانە باسقا ميكروەلەمەنتتەرمەن تولىق قامتاماسىز ەتە الادى. شۇباتتا جىلقى, سيىر سۇتىنەن اشىتىلىپ دايىندالعان ونىمدەرگە قاراعاندا قورەكتىك زاتتار وتە جوعارى. ءبىر ليتر تۇيە ءسۇتىنىڭ قۋاتتىلىعى – 911 ككال بولسا, جىلقىدا –528 ككال, سيىر ءسۇتىنىكى 660 ككال-عا تەڭ ەكەن. سونداي-اق, ادامنىڭ تىنىس جولدارىنىڭ, اس قورىتۋ مۇشەلەرىنىڭ, باۋىردىڭ, ءوت جولدارىنىڭ سوزىلمالى اۋرۋلارىن ەمدەۋدە پوليۆيتامين رەتىندە قولدانۋعا تيىمدىلىگى كلينيكالىق تاجىريبەمەن دالەلدەنگەن.
شۇباتتىڭ شيپالىلىعى نەگىزىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ شەشىمىمەن ەۋروپا, امەريكا, افريكا, ازيا قۇرلىقتارىنىڭ حالقىن تۇيە سۇتىنەن دايىندالعان ءونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. وسىعان وراي, جاپونيا, ەۋرووداق, امەريكا, اۆستراليا ءسۇت يندۋسترياسىنىڭ بەلدى كومپانيالارى تۇيە ءسۇتىنىڭ ءونىمدەرىن وڭدەۋ تەحنولوگيالارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.
شۇباتتا جىلقى جانە سيىر ءسۇتىنەن اشىتىلىپ, دايىندالعان ءونىمدەرگە قاراعاندا كورەكتىك زاتتار جوعارى. الايدا, ونى قالاي ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋعا بولادى. جاڭا ساۋىلعان تۇيە ءسۇتى مىقتاعاندا ەكى اپتاعا شىداس بەرەدى ەكەن. ءارى قاراي اينىپ كەتەدى. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
اكادەميك اقىلبەك بايمۇحانوۆتىڭ باس بولۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى داستانبەك بايمۇحانوۆ, عىلىم كانديداتى ءمۇساتىللا توقانوۆ پەن بولات توقانوۆ باستاعان عالىمدار توبى تۇيە سۇتىنەن يوگۋرت جانە شالاپ دايىنداۋدى وندىرىسكە قويدى.
ءمۇساتىللا توقانوۆتىڭ عىلىمي مالىمەتتەرى بويىنشا, شۇباتتا تابيعي يممۋندىق قاسيەتى ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى تۇيىرشىك مينەرالدار بار. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى تاماق اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءتورەگەلدى شارمانوۆتىڭ ءمالىمەتتەرى بويىنشا وكپە, باۋىر اۋرۋلارىن, حولەتسيستيتتى, ءوت جولدارىنىڭ قابىنۋىن شۇباتپەن ەمدەۋدە كلينيكالىق تيىمدىلىگى دالەلدەنگەن. وتاندىق جانە باتىس عالىمدارىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, التى اي بويى كۇندەلىكتى اس ءىشۋ الدىندا 30 ءمينوت بۇرىن ءبىر ليتر شۇبات قولدانىلعان جاعدايدا راك, سپيد, تىنىس الۋ, اس قورىتۋ جولدارىنىڭ جانە جۇرەك-قان تامىرى سياقتى اۋرۋلاردى ەمدەۋگە ىقپال جاسايدى ەكەن.
شۇبات تابلەتكاسىن شىعارۋدى شىمكەنتتەگى “حيمفارم-Santo” فارماتسەۆتيكالىق فابريكاسى الداعى ءشىلدە ايىنان وندىرىسكە قويماق نيەتتە. شۇباتتى تابلەتكا ەتىپ شىعارۋ ۇلكەن ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەتىندىگى ءسوزسىز.
ءمۇساتىللا توقانوۆ بۇكىلالەمدىك بانكتەن 9 ملن. تەڭگە گرانت ۇتىپ العان. ونىڭ سىرتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عىلىمي جاڭالىقتى قولداۋ ءۇشىن 4 ملن. تەڭگە بولگەن. ال جوبانى تولىقتاي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وراسان قارجى كەرەك.
قازىر دۇنيە جۇزىندە بالالار تاماعىنا, اكتيمەل, يممۋنەل, بيويوگۋرت جانە قىشقىل ءسۇتتى تاعامدارعا سيىر ءسۇتى پايدالانىلىپ ءجۇر. ال, ول جەتىلىپ ءوسىپ كەلە جاتقان بالا ورگانيزمىنە ونشالىقتى پايدا اكەلە بەرمەيدى دەيدى عالىمدار. قۇرامى جاعىنان انا سۇتىنەن الشاق جاتقاندىقتان, زات الماسۋ پروتسەسىن بۇزىپ, قانت ديابەتى سياقتى اۋرۋلاردىڭ بەلەڭ الۋىنا جول اشادى ەكەن. ال تۇيە مەن بيە ءسۇتى تابيعي يممۋنامودۋلياتور. بيە سۇتىندە 120-داي حيميالىق ەلەمەنتتەر بار, قۇرامى جونىنەن انا سۇتىنە ەڭ جاقىنى وسى.
قاراعاندى وبلىسى جاڭاارقا اۋدانى ەراليەۆ اۋىلىندا جاندىلدا دەگەن اعامىز بار. جۇرت “كوليا” دەيدى. ەرتەرەكتە اۋرۋلى بولىپ, جارتى وكپەسىن الدىرعان سول اعامىز قىستاي ىڭقىلداپ شىعاتىن. اۋىل مالدى. بارلىق ءۇي ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى ۇستايدى. اۋىل ايەلدەرى مول قىمىزدى قىسقا توساپ جاپقانداي جاۋىپ الۋدى ۇيرەندى. ەشقانداي قۇپياسى جوق. جاز سوڭى, كۇز باسىندا كوڭىلى قالاعان كۇنى ساباداعى قىمىزدى شاراعا قوتارىپ الادى دا, اراساننان بوساعان قۇتىنى تاپسا سپيرت, تاپپاسا اراقپەن ءبىر شايىپ الىپ قۇرعاق قۇتىعا قىمىز قۇيادى. كوپ ەتىپ. سوسىن قىستاي ءىشىپ جاتادى. اعامىزدىڭ قازىر جانىن الىپ قالىپ جۇرگەن سول سارى قىمىز. كۇندە ءبىر قۇتىسىن ءىشىپ الادى دا ەكى بەتىنەن قانى تامىپ وتىرادى. كۇزدە جاپقان قىمىز كوكتەمگى بيە ساۋىمعا دەيىن جەتەدى. شىمكەنتتىك عالىمدار انا سۇتىنە ەڭ جاقىن, ءتۇرلى اۋرۋ-سىرقاۋلاردىڭ مىڭ دا ءبىر ەمى دەپ جۇرگەن قازاق سۋسىندارىنىڭ قۇدىرەتى وسى. ادامنىڭ بولمىسى ىشكەن تاعامىنا ابدەن بايلانىستى. شۇبات پەن قىمىزدان قۇرعاق ۇنتاق, تابلەتكالار الىپ, وندىرىسكە شىعارار بولساق, قازاقتىڭ الەمدىك رىنوكقا يىعىمەن كيمەلەپ كىرەر جەرى, تورگە شىعار تۇسى وسى-اۋ.
بۇۇ اۋىل شارۋاشىلىعى جانە تاماق ونەركاسىبى دەپارتامەنتىنىڭ ەۋروپا, امەريكا, افريكا جانە ازيا ەلدەرىن تۇيە ءسۇتى جانە قىشقىل ءسۇتتى تاعامدارمەن قامتاماسىز ەتۋگە شاقىرۋى ءبىزدىڭ مەملەكەتتى ويلاندىرۋعا ءتيىس.
باقتيار تايجان, شىمكەنت.