قازاق تەلەۆيزياسىنداعى جاستار باعدارلاماسى 1980-جىلداردىڭ اياعىندا قوعامداعى ماڭىزدى جانە كۇردەلى ماسەلەلەردى ءوز الىنشە شەشۋگە تىرىستى. ول بىرتە-بىرتە اقپاراتتىق-كوركەمدىك تۇرعىداعى حاباردان پىكىرتالاس, تالداۋ-ساراپتاۋ باعىتىنا اۋىسا باستادى.
مەن مۇنى جاستار رەداكتسياسىنىڭ باسشىلىعىنا نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلىنىڭ كەلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستىرا قارايمىن. ويتكەنى ءدال سول كەزەڭدە جاستار باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى قازاق ۇلتىن ەسەڭگىرەتكەن اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى جاڭاشا كوزقاراسپەن باعالاپ, زەردەلەپ كورسەتۋ, ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋگە اتسالىسۋ, تاريح شىندىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە ۇلەس قوسىپ, جاستاردى ۇلتتىق بۇلاقتان سۋسىنداتۋ بولدى. مۇندا تاريح اقتاڭداقتارىنىڭ سەبەبى قاراستىرىلدى, شىندىق اشىنا ايتىلدى. اۋەلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى ارنايى حابار ۇيىمداستىرۋعا باتىل قادام جاسالىپ, حالىقارالىق ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمىنىڭ, اسكەريلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى شاقىرىلىپ, ءالى كورسەتىلە قويماعان بەينە كورىنىستەر ەكرانعا شىعارىلدى. كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن الماتىداعى حالىقتىڭ تولقۋىن باسىپ-جانشۋ ءۇشىن اكەلىنگەن ارنايى اسكەردىڭ اراسىندا بولىپ, «ناگرادتالعان» قىرعىزستاندىق ازامات ماسكەۋدىڭ ساياساتىمەن كەلىسپەگەندىكتەن, سول ماراپاتىنان باس تارتىپ, ونى «اقيقات» حابارىنا جىبەرىپتى. مۇنى ءبىز سول حابارىمىزدا كورسەتتىك.
دەموكراتياعا اياق باسقان العاشقى جىلدارى وسى جاستار باعدارلاماسىنداعى حابارلاردىڭ ءبىرى «اقيقات» ساياسي پىكىرتالاس كلۋبى بولدى. جۇرت ساياسي سوزدەر, تۇككە تۇرمايتىن جينالىستار مەن تالاس-تارتىستان گورى ءبىلىم بەرەتىن, ادامدى ويلاۋ مەن قاجەتتى قورىتىندىلار جاساۋعا باۋليتىن حابارلاردى ۇناتىپ, كۇتەتىن. «قارىز بەن پارىز», «اقيقات» ۇشتالا تەرەڭدەي تۇسسە دەگەن تەلەۆيزيا سالاسى ماماندارىنىڭ پىكىرى «اقيقاتتىڭ» دا «پارىز بەن قارىز», «جۇرەكتەن قوزعايىق» ءتارىزدى ساليقالى حاباردىڭ ءبىرى بولعاندىعىن دالەلدەسە كەرەك. كەيىن ساعات اشىمباەۆتىڭ قولداۋىمەن «جۇرەكتەن قوزعايىق» پەن «اقيقات» باعدارلامالارىنىڭ باسىن قوسۋ ارقىلى ەكى ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىقتىڭ كورىنىسى رەتىندە بىرلەسكەن وتىرىس وتكىزىلگەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەس. وعان ا.سارسەنباەۆ, ۇ.سىدىقوۆ, ءا.نىسانباەۆ, م.ءتاتىموۆ قاتىستى. مەن دە حابارعا دايىندىق بارىسىنان باستاپ قاتىسىپ, وسى كىسىلەردىڭ ورتالارىندا بولعانىمدى ءوزىمنىڭ قوعامدىق ءومىرىمنىڭ ماڭىزدى, مازمۇندى جانە قيماس كەزەڭى دەپ ەسەپتەيمىن. «اقيقات» كلۋبىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, وندا قوزعالعان ماسەلەلەردىڭ پايدا بولۋى, شىعۋى, ونىڭ شەشىلۋ جولى تولىق, جان-جاقتى تالداناتىنىندا بولاتىن. ويتكەنى بۇل حابار حالىقتى مەزى قىلعان پىكىرلەرگە سوقپاي, ناقتى تالداۋ مەن ۇسىنىستار جاساۋدى ماقسات تۇتتى. ءبىز, د.كوشىم, ا.جۇمادىلداەۆ, ج.قۋانىشالى, ز.كەنجاليەۆ, ب.اياعان ءبارىمىز كلۋبتىڭ جۇمىسىنا تۇراقتى تۇردە قاتىسقانداردىڭ اراسىندا بولدىق. كلۋبتىڭ ءاربىر وتىرىسى بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا ارنالاتىن. ول الدىن الا ءوزارا ويلاستىرىلىپ, ونى دايىنداپ وتكىزۋدى ارامىزدان ءبىر ادام ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الاتىن. وسى وتىرىستارعا ە.اسقاروۆ, ن.فوكينا, ح.قوجاحمەتوۆ سياقتى بەلگىلى تۇلعالارمەن قاتار ەلىمىزدىڭ باسقا دا كوپتەگەن تانىمال ازاماتتارى قاتىسىپ, ءوز پىكىرلەرىمەن ءبولىسىپ, تۇشىمدى ويلارىن ورتاعا سالىپ وتىردى. بۇل حاباردىڭ رەجيسسەرى ءلاززات ساپاقوۆا بولدى, ال وپەراتورى مارقۇم رۋبيك ياحين ەدى.
ن.يمانعالي ۇلى حابارعا ءوزى تىكەلەي قاتىسپاسا دا, ول ونىڭ رۋحاني شابىتتاندىرۋشىسى بولدى. ول – تەرەڭ ءبىلىمدى, اشىق, ادال, شىندىقتى كوزگە ايتاتىن ادام بولاتىن. ارقالى ازاماتتىڭ ءسوزى وقتاي ەدى. حاباردى دايىنداۋ بارىسىندا, ءتىپتى ودان كەيىنگى پىكىرالىسۋلاردا ەلدەگى قوعامدىق ۇدەرىستەر مەن كۇندەلىكتى احۋالعا قاتىستى باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەر تالقىعا تۇسەتىن. نۇرەكەڭ حابارعا شىعارىلاتىن ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا قوسىلىپ, ءبىزدى تىكەلەي ەفيردىڭ قىر-سىرىنا, تەلەجۋرناليستيكانىڭ ءادىس-تاسىلدەرىنە نازار اۋدارۋ مەن ونىڭ قيىندىقتارىن ەڭسەرۋگە, ءوزىمىزدى ەركىن ۇستاۋعا ۇيرەتىپ, اقىل-كەڭەستەرىن بەرىپ وتىرۋشى ەدى. ءوز تاجىريبەسىمەن دە بولىسەتىن-ءدى. بىردە ول ءوز حابارىنا ونەرتاپقىش-عالىمدى شاقىرادى. ەفيردىڭ الدىندا كەلگەن قوناق ونەرتابىسىن ونىڭ ماكەتى نەگىزىندە تاپتىشتەپ تۇرىپ ايتىپ بەرەدى. ال حابار باستالعاندا نۇرەكەڭنىڭ العاشقى كىرىسپە ءبىر-ەكى سۇراعىنا ء«يا-جوق» دەپ قانا قىسقا قايىرىپ وتىرىپ الادى. سول كەزدە ن.يمانعالي ۇلى تىكەلەي ەفيردى ۇزبەس ءۇشىن كوپ ويلانباستان, ورتادا تۇرعان ماكەتتى كورسەتىپ: «مىنا جەرى قالاي, دۇرىس پا ءوزى؟» دەگەنى سول-اق ەكەن, الدىندا وتىرعان ستۋديا قوناعى ءمۇدىرىسسىز سايراي جونەلىپتى.
ءالى ەسىمدە, مەن قازاقستان تاريحىنىڭ اقتاڭداقتارىنا قاتىستى تاقىرىپتى دايىنداپ, وتكىزدىم. وندا اشارشىلىق, ساياسي قۇعىن-سۇرگىن, ۇلت ماسەلەسى جانە تاعى دا باسقا وزەكتى دە وتكىر تاقىرىپتار كوتەرىلگەن ەدى. كلۋبتىڭ كەلەسى وتىرىستارىنىڭ بىرىندە مەن گ.كولبيننىڭ ءتىل ساياساتىنا بايلانىستى ۇستانىمىن اشكەرەلەپ, ونىڭ ەكىجۇزدى ساياسات جۇرگىزىپ وتىرعاندىعىن تىكەلەي ەفيردە اشىق ايتقانىم بار. وسى جانە باسقا دا «قاتتى كەتكەن» جەرىمىز ءوتىپ كەتكەن بولار, جاز ايىندا كولبيننىڭ كومەكشىلەرىنىڭ ءبىرى قالادا قالعان ءلاززات ساپاقوۆا مەن اسقار جۇمادىلداەۆتى تاۋىپ الىپ, سۇراقتىڭ استىنا العان كورىنەدى. اقىرىندا, جاڭاعى كەلگەن «كومەكشىنىڭ» تۇيسىگى بار ادام بولسا كەرەك, «كوكەلەرىڭە كوپ تيىسە بەرمەسەڭدەرشى» دەپ, كەتە بارىپتى. جازعى دەمالىسقا شىعىپ, الماتىدان اۋىلعا كەتىپ قالعان ءبىز ءۇشىن ءلاززاتتىڭ «تاياق» جەپ, جۇرەگىنىڭ قىسىلعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار.
بەلگىلى جاس اقىن ەرىك اسقاروۆ جەزقازعان وبلىسىندا سايلاۋعا ءتۇسىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتى تاراپىنان كەدەرگىلەرگە تاپ بولعانىن اشىپ سالعاننان كەيىن, ءبىزدىڭ پارتياعا قاتىستى تاقىرىبىمىز «پارتياعا كومسومول ارقىلى ءوتۋ مىندەتتى مە؟» دەگەن اتاۋمەن گازەتتەردەگى تەلەارنانىڭ باعدارلاماسىنا جاريالانىپ, حاباردىڭ ءوزى تىكەلەي ەفيردەن الىنىپ تاستالىپتى. ءبىز ءبارىمىز ءبىر اۋىزدان بۇعان قارسى بولىپ, اتقارۋشى ديرەكتور بىلەم, ر.جۇماباەۆ دەگەن كىسىنىڭ كابينەتىنە شاقىرىلىپ, قىزۋ پىكىر الىسۋدان كەيىن باعدارلامامىزبەن ءبىرجولاتا قوشتاسىپ شىقتىق. ءبىز ءۇشىن «اقيقات» ساياسي كلۋبى ۇلكەن ءومىر مەكتەبى بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە اتسالىسقانداردىڭ بارلىعى الەۋمەتتەنۋ تاجىريبەسىن جيناقتاپ, قوعامدىق-ساياسي ىسىلۋ جولىنان ءوتتى. لەبى جاقىنداپ كەلە جاتقان تاۋەلسىزدىكتى ىشكى جان دۇنيەلەرىمەن, بۇكىل بولمىسىمەن سانالى تۇردە تۇيسىكتەنۋگە ۇيرەنىپ, ول ءۇشىن تەر توگىپ, قىزمەت ەتۋگە, ونى قابىلداۋعا وزدەرىن دايىنداعانداي بولدى. ءبىز ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن اسىعا كۇتتىك, ونىڭ كەشىكپەي اتاتىنىنا كامىل سەندىك.
ەفيرگە شىققان جىلعا جۋىق ۋاقىتتا 13 حابار دايىندالىپ, «اقيقاتقا» مىڭنان استام حات كەلىپتى. ولاردىڭ كوپشىلىگى جامبىل, شىمكەنت, سەمەي, اقمولا, جەزقازعان, قاراعاندى وبلىستارىنان جانە 60-70 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردەن ەدى. ولاردىڭ كوبىن جاستار, تەك 13 پايىزىن قاريالار جازعان كورىنەدى. بۇل حاتتى قولمەن جازىپ, كونۆەرتپەن پوشتا ارقىلى جىبەرەتىن كەز بولعانىن ەسكەرەر بولساق, ونى ەلەۋگە تۇرارلىق وقيعالار قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ول ۋاقىتتا ءسوزدىڭ قۇدىرەتى مەن تەلەكامەراعا عانا سەنىم ارتۋشى ەدىك. ونىڭ ۇستىنە بۇل باعدارلامالارعا كەزىندە توسقاۋىل دا از بولماعانىن سەزەمىن. الايدا پارتيا باسشىلىعى ەندى بۇرىنعىشا ءومىر سۇرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, كەيبىر «ەركىندىكتەر مەن بوستاندىقتارعا» جول بەرۋگە ءماجبۇر بولعانى دا تۇسىنىكتى.
ن.يمانعالي ۇلى جۇرگىزگەن «ويكوكپار» باعدارلاماسىنىڭ ءوزى وسى «بوستاندىقتىڭ» ءبىر كورىنىسى ەدى. ول ءسوز ساپتاۋ, حاباردى كوپشىلىك تۇسىنەتىندەي ەتىپ ۇيىمداستىرۋ, ەفيرگە قاتىساتىن ادامداردى تاڭداۋ شەبەرلىگىمەن, حالىقتىڭ ءداستۇرىن تەرەڭ بىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. جاڭاشا كوزقاراسقا, ۇيرەنشىكتى سۇراقتاردان گورى توسىن ساۋالدارعا بۇيرەگى ۇنەمى بۇرىپ تۇراتىن ديالوگتىڭ قاس شەبەرى نۇرتىلەۋ سۇراقتى جاۋاپ بەرۋشى ادامنىڭ كوپتەن كۇتىپ وتىرعان ماسەلەسىندەي ەتىپ جۇيەلى تۇردە قويا بىلەتىن ەدى. الدىمەن جەڭىلىنەن باستاپ, سودان كەيىن اۋىرىنا كوشەتىن. كوزىلدىرىك ۇستىنەن قىران سياقتى قاراعانى الدىنداعى ادامدى رەنتگەننەن وتكىزگەن سياقتى, ونىڭ نە ويلاپ, نە قويىپ وتىرعاندىعىن ءبىلىپ وتىراتىنداي اسەر قالدىراتىن. سوندىقتان ول كەز كەلگەن اداممەن ەركىن پىكىرلەسىپ, ونى وزىنە باۋراپ الىپ, ءتىل تابىسا كەتەتىن. وسىنداي ادامي جانە كاسىبي قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا نۇرتىلەۋدىڭ تەك وزىنە عانا ءتان جانە ەشكىمگە ۇقسامايتىن جۋرناليستىك قولتاڭباسى مەن تەلەجۋرناليستيكا مەكتەبى قالىپتاستى.
ول ءوزىنىڭ العاشقى اۆتورلىق باعدارلاماسىندا بولسىن, جاستاردىڭ «اقيقات» ساياسي پىكىرتالاس كلۋبىن ۇيىمداستىرۋ مەن ودان كەيىنگى بارلىق شىعارماشىلىق جانە قوعامدىق ەڭبەگىندە بولسىن, ۇنەمى كاسىبي بىلىكتىلىك پەن جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. وسى جۇمىس بارىسىندا نۇرتىلەۋ وزىق ويلى پاراساتتى ازاماتتار تاربيەلەۋگە, قوعامدىق ويدى قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. «اقيقات» كلۋبىنىڭ قۇرىلۋى قازاق تەلەۆيزياسىنا جاڭا ءپىشىن, ءتۇر ەنگىزىپ, حاباردىڭ مازمۇنى, تاقىرىبى, يدەياسى, ءتىلى مەن ءستيلى وزگەرە باستادى. ماسەلەگە عىلىمي تۇرعىدا تالداۋ جاساۋ, جاستاردىڭ بويىنا جاڭا پىكىرتالاس مادەنيەتى مەن تاجىريبەسىن ءسىڭىرۋ باعىتىنداعى العاشقى داندەر قۇنارلى توپىراققا ءتۇسىپ, جەمىسىن بەرە باستادى. بۇل ىسكە مۇرىندىق بولىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتقانداردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى بولاتىن...
اتتەگەن-اي, ءومىر قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ما دەسەم, ول تىپتەن قاس قاعىمداي ەكەن-اۋ... ەگەر نۇرتىلەۋ ورتامىزدا بولسا, بۇگىن ءبىز ارامىزدا ەكى جاس ايىرماشىلىققا قاراماستان, ءبىر اي جانە ءبىر كۇندە تۋعاندىقتان «تۇيدەي قۇرداستار رەتىندە» ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇتتىقتاپ قالجىڭداسىپ جاتار ما ەدىك...
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى