جەڭىس – 65
اللا تاعالا بۇل مايدانگەردىڭ ماڭدايىنا اتى-ءجونى ەل-جۇرتقا بەلگىلى, عيبراتى مول قاھارماندارمەن ءبىرگە بولۋدى جازىپتى. ءشۇۋ دەگەندە راقىمجان قوشقارباەۆپەن بىشكەكتەگى اسكەري ۋچيليششەدە وقىعان. دوستىقتارىنا سۇم سوعىس تا سىزات تۇسىرمەپتى.
جەڭىس تۋىن تىگىپ, اتتارى اڭىزعا اينالعان م.ەگوروۆ پەن م.كانتارياعا قارشا بوراعان وقتان جول اشقانى ءوز الدىنا ءبىر حيكايا. سول قاندى قاساپقا تىكەلەي قاتىسىپ, باسشىلىق جاساعان پولك كومانديرى فەدور ماتۆەەۆيچ زينچەنكو ءوزىنىڭ “رەيحستاگ شابۋىلىنىڭ قاھارماندارى” دەگەن كىتابىندا ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز تۋرالى:
“دونباستىق پۋلەمەتشى نيكولاي لاۆرەنتەۆيچ تەرەششەنكو, گومەلدىك جاۋىنگەر يۆان كۋپريانوۆيچ ساۆچەنكو, وزبەكستاندىق ابدۋللا اگاشەۆ جانە جامبىلدىق كىشى لەيتەنانت اسەت كەمپىرەكوۆ, مولداۆيالىق جاۋىنگەر مارك دميترەۆيچ وات, ارمەنيالىق ۆاچيك داۆيديان – ءبارى باۋىر ءارى دوس ەدى. ولار جاۋىنگەرلەر م.ەگوروۆ پەن م.كانتاريا تىككەن جەڭىس تۋىنا جول سالدى. اۋىر جارالانعانىنا قاراماستان, كىشى لەيتەنانتتار, ۆزۆود كومانديرلەرى قابدوللا قۇسكەنوۆ پەن اسەت كەمپىرەكوۆ مايدان الاڭىنان كەتپەي, جەڭىس ءۇشىن شايقاستى”, دەپ ەرەكشە تولعانادى.
ف.م.زينچەنكونىڭ بۇل كىتابى ماسكەۋدىڭ اسكەري باسپاسىنان 1983 جىلى جارىق كورىپتى.
اسەت اعانىڭ قاراپايىمدىلىعى سول, “سوعىس كەزىندە مەن ءويتىپ ەم, مەن ءبۇيتىپ ەم” دەپ كەۋدە قاققاندى سۋقانى سۇيمەيدى. “اتاق بەر” دەپ تە “ايقايلاماعان”, اسكەري كوميسسارياتتاعىلار مەن اتقارۋشى بيلىكتىڭ ەسىكتەرىن دە قاقپاعان. وبلىس, اۋدان ورتالىعىنان جايلى پاتەر الۋعا دا ارەكەت جاساماعان. جامبىل اۋدانىنداعى قاراكەمەر اۋىلىندا اۋەلى ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ, كەيىن مەكتەپكە باسشى بولعان. وقۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى اتانعان. سول ابىرويمەن زەينەت دەمالىسىنا شىققان. قازىر جاسى – سەكسەننىڭ سەگىزىندە.
قارتقا سالەم بەرۋ – پارىز. قاراكەمەرگە بارىپ, اڭگىمەلەسە باستاعانىمدا ۇستىمىزگە اۋدان اكىمى ماحامبەت دۇيسەمباەۆ پەن وبلىس اكىمدىگىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلاما باسقارماسىنىڭ باستىعى قارجاۋباي بەكبولاتوۆ جانە وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى تىلەۋحان شىلدەباەۆ كەلىپ كىردى.
مەنىڭ كەلىسىمنىڭ سىرى بەلگىلى – جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا رەيحستاگ شابۋىلىنىڭ ءمالىم دە بەيمالىم قاھارمانى جايلى ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاۋ كۇنا. ال مىنا قولىندا ازدى-كوپتى بيلىگى بار شەنەۋنىكتەردىكى نە؟ سويتسەك اڭگىمە توركىنى بىلاي ەكەن. وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قارت جاۋىنگەرگە تاراز قالاسىنان گازى, سۋى بار پاتەر بەرمەكشى ەكەن-داعى, سونىڭ جاي-جاپسارىن ارداگەر اعامەن اقىلداسۋعا كەلىپتى. ودان كەيىن استانادا بولاتىن جەڭىس شەرۋىنە قاتىسۋعا دەنساۋلىعى جاراي ما, جوق پا – سونى بىلمەك.
ماسكەۋدەگى شەرۋ اسەكەڭە تاڭسىق ەمەس. جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىندا ما, الدە ودان كەيىن بە, ءبىر بارىپ, كورىپ كەلگەن. بارعانى دۇرىس بولعان ەكەن, قىزىق وقيعاعا كۋا بولدى. باياعى مايدانداستار م.ەگوروۆ, م.كانتاريا, ر.قوشقارباەۆ ءبارى اسكەري شەرۋدى كورۋگە دايىندالىپ قاز-قاتار تۇرماي ما. ديۆيزيا تۋى – م.كانتاريانىڭ قولىندا.
– القىن-جۇلقىن مىنەزى بار راقىمجان ءبىر كەزدە باردى دا “تۋ ۇستاۋدى سەندەردىڭ ماڭدايلارىڭا جازىپ قويىپ پا وسى؟!.” دەپ م.كانتاريانىڭ قولىنداعى تۋدى ج ۇلىپ الىپ, مەنىڭ قاسىما كەلىپ تۇردى دەيدى, – اسەت اعا. – راقاڭنىڭ ارەكەتىن ديۆيزيا كومانديرى, مايدان ۋاقىتىندا گەنارال-پولكوۆنيك بولعان شاتيلوۆ پەن كانتاريا قالجىڭ رەتىندە تۇسىنىستىكپەن قابىلدادى. ول 150-ديۆيزيانىڭ تۋىن سودان شەرۋ بىتكەنشە ەشكىمگە بەرمەي ۇستاپ تۇردى.
ماقتانعاننان گورى مايدانداستارى تۋرالى سىر شەرتكەندى ءتاۋىر كورەتىن اسەكەڭ وسىلاي دەگەن. ايتپەسە, ول ءبىرىنشى بەلورۋس مايدانىنىڭ قۇرامىندا سوعىسقا قاتىستى. پولشانى ازات ەتۋگە اتسالىستى. ۆزۆودىمەن ودەر وزەنىنەن ءوتىپ, ۇرىستى ودان ارى ورىستەتۋگە مايدان الاڭىن دايىندادى. پومەرانيا-شنەيدەميۋل وپەراتسياسىنىڭ ساپىندا بولىپ, ۆزۆودىمەن العى شەپتە ءجۇردى. بەرلين بەكىنىسىن تالقانداۋعا جانە باسىپ الۋعا قاتىسىپ, جوعارعى باس قولباسشى ي.ۆ.ءستاليننىڭ 339-ءنومىرلى العىس حاتىنا يە بولدى. 1945 جىلدىڭ 26-30 ءساۋىرى ارالىعىندا ءوز ۆزۆودىمەن رەيحستاگ شابۋىلىنا قاتىستى. ونىڭ ۆزۆودى فاشيستەردىڭ ۇياسىن وقپەن اتقىلاپ, ەگوروۆ پەن كانتارياعا جول اشتى.
رەيحستاگ شابۋىلى تۋرالى اڭگىمەسىن اسەت اعا بىلايشا بايانداعان.
– پولك كومانديرى ف.زينچەنكو “رەيحستاگقا تۋ تىگۋ قۇرمەتىنە يە بولدىق. لەيتەنانت كەمپىرەكوۆ, ۆزۆودىڭمەن جەڭىس تۋىنا جولدى اشاسىڭ!” دەپ بۇيىردى. كومانديردىڭ بۇيرىعى تالقىلاۋعا جاتپايدى.
رەيحستاگ – جاۋدىڭ سوڭعى ورداسى. وڭايلىقپەن بەرىلمەي جاتقاندارى سوندىقتان. “ە-ە, نە كورمەدى اسەكەڭ”.
27 ءساۋىر كۇنى باسىنان وق ءتيدى. تەمىر ساۋىت كاسكانىڭ سىرتىنان تيگەن وق ەسىنەن تاندىرعانىمەن, جاراقاتى اۋىر ەمەس ەكەن. اسەت كەمپىرەكوۆكە تاعى بۇيرىق بەرىلدى. بۇل جولى ول سيانوۆتىڭ اۆتوماتشىلارىمەن, اقشيەۆتىڭ پۋلەمەتشىلەرىمەن بىرگە رەيحستاگتىڭ جوعارعى قاباتتارىنا جول اشپاق. ناعىز توزاق وسى جەردە. قاراقۇرتتىڭ ۇياسىنداي قاراۋىتقان عيماراتقا بەكىنىپ العان جاۋ بەرىلەر ەمەس. ءول, ءتىرىل – م.ەگوروۆ پەن م.كانتاريانى وققا ۇشىرماي, وتقا جاندىرماي, رەيحستاگتىڭ ۇشار باسىنا كوتەرىلۋىنە بارلىق جاعدايدى جاساۋ كەرەك. ءسويتىپ, ولار بۇكىل حالىق ءتورت جىل ارمانداعان جەڭىس تۋىن تىگۋى كەرەك.
اسەت بۇرىن ويلايتىن, جاۋ اپانىنا كىم بۇرىن جەتسە, سول تۋ تىگەدى جانە سول جاۋىنگەر عانا ەل اۋزىنداعى باتىر اتانادى دەپ. سويتسە, مۇندا دا قاعاز, مۇندا دا قاۋلى-قارار دەگەندەي, ارنايى بۇيرىق بولادى ەكەن. تۋدى كىم تىگەدى, ولار قاي ۇلتتان بولادى دەگەن ساياسات تا ءبىرىنشى ورىندا. ءايتپەسە, ءساۋىردىڭ سوڭعى كۇندەرى رەيحستاگتىڭ انا جەر, مىنا جەرىندە سانداعان قىزىل جالاۋلار جەلبىرەپ تۇردى. سونىڭ بىرەۋىن جان دوسى راقىمجان قوشقارباەۆ تىككەن بولاتىن. بىراق جوعارعى باس قولباسشىنىڭ بۇيرىعىمەن نومىرلەنگەن تۋ, تىزىمدەلگەن جاۋىنگەر بولماسا, باسقاسى ەسەپكە الىنبادى.
سونىمەن جەڭىس تۋى تىگىلدى. م.ەگوروۆ پەن م.كانتاريانىڭ داڭقى جايىلدى. باتىر اتاندى. بۇل باستان تيگەن وقتىڭ سالدارىنان گوسپيتالعا ءتۇستى. ءى-دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى. كومانديرى زينچەنكونىڭ راتسيامەن: “رەيحستاگقا ءبىرىنشى جەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ بارىنە باتىر اتاعى بەرىلەدى” دەگەن ءسوزى ايدالادا قالدى. ءوزىن قويشى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى دەگەن اتاق راقىمجانعا دا بۇيىرمادى.
ابىروي بولعاندا, ەل تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن راقىمجانعا ەلباسى ن. نازارباەۆ “حالىق قاھارمانى” اتاعىن بەردى.
* * *
جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ كۇنى كەشە عانا ارداگەردىڭ ۇيىنە بارىپ, وڭىرىنە مەرەكەلىك مەدال قاداپ, تاراز قالاسىنداعى جايلى پاتەردىڭ كىلتىن تاپسىردى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى, جامبىل اۋدانى, قاراكەمەر اۋىلى.
سۋرەتتە: جەڭىس تۋىنا جول سالعان باتىر قازاقتىڭ ءبىرى اسەت كەمپىرەكوۆ پەن جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى قانات بوزىمباەۆ.