بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ «باعى» جانا ما؟

تاۋارلى بالىقتىڭ كولەمى ارتادى

مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى حا­لىققا ارناعان جولداۋىندا ەلىمىزدە با­لىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىنا توقتالىپ, ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرما جۇكتەگەن ەدى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, رەس­پۋ­ب­ليكانىڭ اۋماعىنداعى سۋ قويمالارىندا جىلىنا 600 مىڭ تونناعا دەيىن بالىق وسىرۋگە بولادى. ايتسە دە بۇل مەجەلى كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ ادام ويلاعانداي وڭاي ەمەس. سەبەبى قازاقستانداعى 8 سۋ باسسەينىنىڭ 7-ەۋى ترانسشەكارالىق سۋعا جاتاتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. دەمەك, بارلىق سۋ كولەمىنىڭ جارتىسى رەسپۋب­ليكا اۋماعىندا قالىپتاسسا, قالعان ترانسشەكارالىق سۋ سىرتتان كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە جىل ساناپ, جايىق, ويىل جانە ەمبى وزەندەرىنىڭ قارقىندى تۇردە تارتىلىپ بارا جاتقانىن ەسكەرگەن ءجون. مىنە, وسىنداي جاعدايدا بالىق ونەركاسىبى مەن اكۆامادەنيەتتى وركەندەتۋ تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. دەسەك تە ەلىمىزدە 2030 جىلعا دەيىنگى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان باعدارلاما دايىندالىپ, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى جانىنان بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى قۇرىلدى. وسىعان بايلانىستى جاڭا كوميتەتتىڭ توراعاسى ناريمان ءجۇنىسوۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەر مەن پەرسپەكتيۆالىق جوبالار جايىنا قانىقتىق. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وسى باعدارلامانى ازىرلەي وتىرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتى ساپالى جانە قولجەتىمدى بالىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋعا ماقسات قويىلىپ وتىر.

«العاشقىدا پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, وبلىس اكىمدەرىمەن بىر­لەسىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك باعدار­لاما­لارى دايىندالدى. سو­نىڭ نەگىزىندە 2030 جىلعا دەيىن­گى سالالىق باعدارلامانى ازىر­لەۋگە مۇمكىندىك الدىق. سوعان سايكەس, جىلىنا 270 مىڭ توننا تاۋارلى بالىق ءوسىرۋ  جوسپار­لانىپ وتىر. سونداي-اق با­لىق ونىمدەرىنىڭ ىشكى تۇتىنۋ كولەمىن جىلدىق 67 توننادان 134 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلۋدە, وسىلايشا ەلى­مىز­دىڭ ءار تۇرعىنى 2030 جىلعا قاراي جىلىنا 8 كيلوعا دەيىن بالىق تۇتىناتىن بولادى. 2019 جىلى بالىق ونىمدەرىن تۇتىنۋ كولەمىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەسى 1 ادام جىلىنا شامامەن 4 كيلو تەڭىز ونىمدەرىن تۇتى­ناتىنىن كورسەتتى», دەدى ن.ءجۇنىسوۆ.

 دەمەك, ىشكى نارىقتا بالىق ءوندىرىسى مەن ونىڭ ساتۋ كولەمىن ارتتىرا وتىرىپ ەلىمىزدىڭ ەكس­پورت­تىق الەۋەتىن دامىتۋعا با­سىم­دىق بەرىلەدى. 2030 جىلعا قاراي بالىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى جىلىنا قازىرگى 30 مىڭ توننادان 181 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتىلادى. سايكەسىنشە, ەكسپورتتىق ءتۇسىم جىلىنا 430 ملن دوللارعا دەيىن وسەدى دەپ بول­جانۋدا. باعدارلامادا جاڭا جۇ­مىس ورىندارىن قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعانىن ايتا كەت­كەن ورىندى.

تابيعي پوپۋلياتسيانى ساقتاۋ ماڭىزدى

بالىق شارۋاشىلىعى كومي­تەتى تاياۋدا عانا قۇرىلعانى بەل­گىلى. وسىعان دەيىن اتالعان ۆە­دومستۆو اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, 2014 جىلى تاراتىلعان ەدى. سودان بەرى بالىق رەسۋرس­تارىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ سالا­سىن­داعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ەكو­لوگيا مينيسترلىگىنىڭ ور­مان شارۋاشىلىعى جانە جانۋار­لار دۇنيەسى كوميتەتى ىسكە اسىرىپ كەلدى. الايدا بۇل سالاداعى قىزمەتتەر اتال­عان كوميتەت پەن جەرگىلىكتى ات­قارۋ­شى ورگاندار جانە بالىق شارۋا­شىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى اراسىندا بىتىراڭقى كۇيدە اۋىسىپ ءجۇر­دى. ەندى قايتا قۇرىلعان كو­مي­تەتتىڭ الدىندا شاتقاياقتاپ تۇر­عان شارۋاشىلىقتى قال­پى­نا كەلتىرىپ, وندىرىستىك كور­سەت­كىش­تەردى قارقىنداتۋ مىندەتى تۇر.

«ۆەدومستۆو ەكولوگيا مي­نيستر­لىگىنە قارايتىنىن ەسكەرسەك, ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ەلىمىز­دەگى بالىق رەسۋرستارىنىڭ ال­ۋان تۇرلىلىگى مەن تابيعي پوپۋ­ليا­تسياسىن ساقتاۋ. بۇل جاڭعىر­تىلعان سالا ەكەنىن ءتۇسىنىپ, سونداي-اق ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرس­تارىن ەسكەرە وتىرىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن, ياعني سالالىق بيزنەستى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋدى كوزدەپ وتىرمىز. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, حالىقتى جوعارى ساپالى با­لىق ونىمدەرىمەن قامتا­ماسىز ەتۋىمىز كەرەك. وسى تۇر­عى­دان العاندا, سالانى دامىتۋ­دىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باعدار­لا­ما­سىندا قامتىلعان نەگىزگى ينديكاتورلارعا قول جەتكىزۋ ماڭىزدى بولىپ تۇر», دەدى كوميتەتتىڭ توراعاسى.

بۇگىندە تاۋارلى بالىق وسىرۋ­مەن اينالىساتىن كاسىپكەر­لەرگە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ شارا­لارى قاراستىرىلعان. اتاپ ايت­قاندا, وعان بەكىرە, البىرت جانە تۇقى بالىق تۇرلەرىن ءوسىرۋ بارىسىندا بالىق ازىعىنا جۇمسالاتىن شىعىنداردى 30%-عا دەيىن, سول سەكىلدى بالىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ تەحنيكا مەن جابدىقتار ساتىپ الۋعا بايلانىستى ينۆەستيتسيالىق سالىمنىڭ شىعىستارىن 25%-عا دەيىن وتەۋ كىرەدى. سونىمەن بىرگە قوسىمشا سۋبسيديالاۋ تە­تىگ­ىمەن قولدانىستاعى مەملە­كەت­تىك قولداۋ كەڭەيتىلىپ وتىر. بۇعان قوسا, بالىق وسىرۋگە ار­نالعان ماتەريالدى ساتىپ الۋعا, باعالى بالىق تۇرلەرىنىڭ انا­لىق تابىندارىن ساتىپ الۋ مەن كۇتىپ-ۇستاۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى جانە ازىق قۇنىن 30%-عا دەيىن سۋبسيديا­لاۋ ءۇشىن بالىق تۇر­لەرى­نىڭ تىزبەسىن كەڭەيتۋ قاراس­تى­رىلادى. ينۆەستي­تسيا­لىق سۋبسيديالاۋدىڭ دا مۇمكىن­دىك­تەرىن ۇلعايتۋ كوزدەلمەك. بۇل شارباقتى بالىق شارۋا­شى­لىعىن, سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرى­نە بايلانىستى تۇيىق تسيكلدى بالىق شارۋاشىلىعىن, توعان شارۋاشىلىعىن, سونداي-اق ازىق ءوندىرۋ مەن قايتا وڭ­دەۋ كەشەندەرىن قۇرۋعا جانە كەڭەي­تۋگە جۇمسالاتىن شىعىن­داردىڭ ءبىر بولىگىن 25%-دان 30%-عا دەيىن وتەۋدى قامتيدى. جابدىقتار مەن تەحنيكانىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە قاتىستى سۋبسيديالاۋ وزگەرىسسىز قالادى, دەدى ن.ءجۇنىسوۆ.

كەلىسىمشارت 49 جىلعا بەلگىلەندى

سالالىق كوميتەتتىڭ اقپا­راتىنا سۇيەنسەك, سالىق كو­دەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىل­گەننەن كەيىن بالىق رەسۋرستارىن پاي­دالانۋعا ارنالعان جىلدىق تولەم­نىڭ ورنىنا توقساندىق تو­لەم جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل بيز­­نەس­كە قارجىلىق جۇكتەمەنى ازاي­تۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى ءتيىس. وسى­عان دەيىن بالىق رەسۋرستارىن پاي­­دالانۋشىلار رۇقسات الۋ ءۇشىن الدىمەن بيورەسۋرستارعا ار­نال­عان تولەمدى اۋدارا­تىن. ەندى بىرقاتار ءراسىم اياقتال­عان سوڭ, بالىقشىلار الدىن الا تو­لەمسىز رۇقسات الىپ, كاسىپ­تەرى­مەن ەركىن اينالىسا بەرەدى, دەدى ۆەدومستۆو وكىلدەرى. سول سەكىلدى ءتيىستى شارۋاشىلىققا ارنال­عان سۋ ايدىندارىنىڭ مارتەبە­سىن «بالىق اۋلاۋدان» «بالىق شا­رۋاشىلىعىنا» اۋىستىرۋ ەرەجەسى بەكىتىلدى. ويتكەنى بۇ­عان دەيىنگى وتاندىق بالىق ونەركاسىبىنە قاتىستى زاڭناما مەن ونىڭ باعىتىندا بالىق اۋلاۋعا باسىمدىق بەرىلگەن ەدى. سون­دىقتان بارلىق سۋ نى­سان­دا­رى تابيعي پوپۋلياتسيانى اۋ­لاۋ­عا عانا ارنالدى. تاعى ءبىر اي­تا كەتەرلىگى, بالىق وسىر­ۋ­گە ار­نالعان كەلىسىمشارت بەكى­تى­­لىپ, ونىڭ ناقتى مەرزىمى 49 جىل­­عا بەلگىلەندى. بۇل بيزنەسكە با­لىق شارۋاشىلىعىنا سەنىمدى تۇر­دە ينۆەستيتسيا سالىپ, ۇزاق مەر­زىمدى جوسپارلار قۇرۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

36 ەل وتاندىق ءونىمدى تۇتىنادى

رەسمي دەرەككە سايكەس, قازاق­­ستانعا جىلىنا 45 مىڭ توننا بالىق ونىمدەرى يمپورت­­تالادى. بۇل نەگىزىنەن مۇحيت­تا مەكەندەيتىن بالىقتار (مايشا­باق, سكۋمبريا, اسشاياندار جانە تەڭىز ونىمدەرى). يمپورتتىڭ ەداۋىر ۇلەسى نورۆەگيا, رەسەي, يس­لان­ديا, قىتاي جانە بالتىق ەلدەرىنە تيەسىلى. ال قازاقستان جىل سايىن شامامەن 60 ملن دول­لار قاراجاتقا 30 مىڭ توننا بالىق ءونىمىن الىس-جاقىن 36 مەملەكەتكە ەكسپورتتايدى. ەلىمىز بالىقتىڭ سۇبەسىن, سول سەكىلدى قاقتالىپ, ىستالعان ونىم­­دەر مەن مۇزداتىلعان با­لىق ونىمدەرىن سىرتقى نارىق­قا ساتىپ كەلەدى. مىسالى, كوك­سەر­كەنىڭ سۇبەسى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە, اتاپ ايتقاندا, گەر­مانيا مەن نيدەرلاندىدا قازاق­ستاندىق برەند سانالادى. قاقتالىپ, ىستالعان ونىمدەر رەسەيگە, ۋكرايناعا, ليتۆاعا, قىتايعا جانە باسقا دا ەلدەرگە شىعارىلادى.

دروندار براكونەرلەردى قاداعالايدى

بۇل باعىتتاعى تاعى ءبىر قور­دا­لانعان پروبلەما − براكونەر­لىكپەن كۇرەستىڭ السىزدىگى. وسى­عان بايلانىستى قازىر اتال­عان ماسەلەگە باسىمدىق بەرىلىپ, ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. بىرىنشىدەن, تىيىم سالىنعان اۋلاۋ قۇرالدارىن دايىنداۋ, پايدالانۋ, ساتۋ جانە ساقتاۋعا قاتىستى براكونەرلىك تۋرالى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتىپ, ءتيىستى زاڭدى قاتاڭداتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەكىنشىدەن, برا­كونەرلىكپەن ءتيىمدى كۇرە­سۋ ءۇشىن اۋماقتىق بالىق شارۋا­شىلىعى ينسپەكتسيالارى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋمەن, ونىڭ ىشىندە ينسپەكتورلار ارنايى كامەرالارمەن, ۇشقىشسىز باسقارىلاتىن ۇشۋ اپپاراتتارىمەن قامتىلاتىن بولادى. بۇل ماقساتقا ارنالعان قارا­جات بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا قاراس­تى­رىلادى. سونىمەن قاتار تسيفر­لىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مي­نيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, اقپارات­تاندىرۋدىڭ سەرۆيستىك مو­دەلى ارقىلى بالىق جانە بالىق ونىم­دەرىن قاداعالاۋدىڭ اقپا­رات­تىق جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر.