وسى ۇعىمنىڭ استارىندا تەرەڭ ماعىنا تۇرعانداي. ويتكەنى, كوپەتنوستى ەلىمىزدىڭ ورتاق وتانى – قازاقستاننىڭ بۇگىنگى اتاق-داڭقى, بيىگى بارشانىڭ مەرەيى ەكەنى داۋسىز. قوعامداعى ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ىرگەتاسىنا نەگىز بولعان ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىم الەۋمەتتىك سالاداعى تابىس پەن ەكونوميكانىڭ وسۋىنە وڭ ىقپال ەتىپ كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتى, بايىپتى باعىتى ناتيجەسىندە ەلىمىزدە تۇراقتىلىق ساقتالىپ, بولاشاققا نىق قادام جاسالىپ كەلەدى. وسى ىرگەلى ىستەرگە بۇدان 15 جىل بۇرىن جۇمىسىن باستاعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وزىندىك ۇلەسىن قوسقانى داۋسىز.
جەر ءجانناتى جەتىسۋدا بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ بەرىك ورنىعۋىمەن حالىقتىڭ جاعدايى كۇن ساناپ جاقسارىپ كەلەدى. جۇزدەن استام ەتنوس وكىلدەرى مەكەندەگەن وڭىردە ۇلىس وكىلدەرىنىڭ سالت-ءداستۇرى, ءتىلى مەن مادەنيەتىن وركەندەتۋگە مەيلىنشە مۇمكىندىكتەر جاسالعان. وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇگىندەرى 71 ەتنومادەني ءبىرلەستىكتىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ وتىر. بۇل ەلىمىزدەگى جاقسى كورسەتكىش دەسەك, بىرلەستىكتەر تالدىقورعان تورىندەگى جاڭا دوستىق ۇيىنە قونىستانعاننان بەرگى كەزەڭدە ەتنوستىق توپتاردىڭ شىن مانىندەگى ورتالىعىنا اينالىپ, ولاردى ەلگە سىيلى, كوزقاراسى قالىپتاسقان ازاماتتار باسقارۋ ۇستىندە.
الماتى وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءوز جۇمىسىن قحا-نىڭ وتكەن جىلى بولعان XV سەسسياسىندا ەلباسى قويعان ماقسات-مىندەتتەرمەن ۇشتاستىرا ءجۇرگىزىپ وتىر. ورتاق شاڭىراقتا از ۋاقىتتا 12 كونفەرەنتسيا, 17 ء“دوڭگەلەك ۇستەل”, 11 فورۋم وتكىزىلىپ, ولارعا 30 مىڭنان استام ادام قامتىلدى. جۇرتتى ۇيىستىراتىن مۇنداي شارالارعا قارجى قاجەتتىگى دە بەلگىلى. سوڭعى بەس جىلدا ورتالىقتى قارجىلاندىرۋ ەسەلەپ ارتتى. ماسەلەن, 2005 جىلى وبلىستىق اسسامبلەياعا 5,5 ملن. تەڭگە بولىنسە, بيىل بۇل كورسەتكىش 55 ملن. تەڭگەگە جەتىپ وتىر.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ءورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىنا وراي وتكەن مەرزىمدە جەكەلەگەن ەتنوس وكىلدەرى تىعىز ورنالاسقان ايماقتاردا اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپتار قۇرىلىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كەڭىنەن جۇرگىزىلۋدە. بۇل جۇمىسقا وبلىستىق اسسامبلەيا اتىنان سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى قوماقتى. سونىمەن بىرگە, وتكەن جىلى وبلىستىق ىشكى ساياسات دەپارتامەنتىمەن بىرلەسىپ, قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ماقساتىندا 4 الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇرگىزىلدى. وعان 8 مىڭنان اسا رەسپوندەنت قاتىستى. ءناتيجەسىندە حالىقتىڭ باسىم بولىگى ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي احۋالعا وڭ كوزقاراستارىن بىلدىرسە, وبلىس تۇرعىندارى كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا ادامداردىڭ ۇلتىنا ەمەس, ولاردىڭ ادامي قاسيەتتەرىنە كوڭىل بولەتىنىن ايتقان.
الماتى وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق جوباعا قاتىسۋعا تالپىنۋدا. مىسالى, “ۆيدەرگەبۋرت” نەمىس ەتنومادەني بىرلەستىگى الەمدىك ەكولوگيالىق قورمەن ءبىرلەسىپ, ولكەمىزدىڭ ەكولوگيالىق تازالىعى ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزدى, ياعني بالقاشتىڭ ىشكى وڭىرىندەگى 200 گەكتار جەرگە ازايىپ بارا جاتقان سەكسەۋىل اعاشىن وتىرعىزدى. ال, تەكەلى ايماعىندا تابيعاتتىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەسكەن بىرلەستىك تۋريزم مەن الپينيزمدى دامىتۋعا دا نازار اۋدارىپ كەلەدى. جاستاردىڭ ء“بىرلىك” قاۋىمداستىعى “الماتى وبلىسىنداعى ەكونوميكالىق جانە قارجى جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ جۇمىسىن ءتۇسىندىرۋ” تاقىرىبى بويىنشا, ال كورەي ەتنومادەني بىرلەستىگى “ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋدى ۇيىمداستىرۋ” تاقىرىبى بويىنشا مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردىڭ جەڭىمپازى بولدى. ولار وسى باعىتتا تۇرعىندارمەن كوپتەگەن جۇمىستاردى بىرلەسە اتقارىپ كەلەدى.
وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن تىلىمىزگە دەگەن بەرىك كوزقاراستى ءاردايىم باستى ماسەلە رەتىندە قاراستىرىپ كەلەدى. حالقىمىز ء“تىل – بۋىنسىز, وي ءتۇپسىز” دەگەن عوي. سول ءتۇپسىز ويدى قورىتساق, انا ءتىلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە ءوزىمىز قامقور بولىپ, اۋقىمىن كەڭەيتسەك, نۇر ۇستىنە نۇر. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ماسەلەسىنە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوسار ۇلەسى دە ايتارلىقتاي. وسى ورايدا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇيەسىن كەڭەيتىپ, ءار اۋداندا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ورتالىقتار اشۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەرىلۋدە. ەلباسى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ۇكىمەتتىڭ قولداۋىنا عانا بايلانىستى ەمەس, جالپى قوعام وكىلدەرىنىڭ بەلسەندىلىگىنە, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ باستاماشىلدىعىنا دا بايلانىستى دەگەن بولاتىن. بۇل جەردە وبلىستىق ورىس ەتنومادەني بىرلەستىگى جۇمىسىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. بۇگىندە 9 مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ورتالىعى قۇرىلسا, 3-ەۋى الەكساندر بۋزىكيننىڭ قارجىلاي كومەگىنىڭ ارقاسىندا كوكسۋ اۋدانىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر.
كونفەسسياارالىق تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋدا قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى مەن ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ جانە ەلىمىزدەگى وزگە دە ءدىني ورتالىقتاردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. جۇمىس بارىسىندا بۇل ماسەلەگە دە بارىنشا كوڭىل ءبولىنىپ, رۋحاني سەنىم ارقىلى جەتىسۋلىقتاردىڭ ءتۇسىنىستىكتە, تاتۋلىقتا تىرلىك جاساۋىنا نازار اۋدارىلۋدا. وبلىستىق اسسامبلەيا جانىنان قۇرىلعان اقساقالدار القاسى دا ورتاق ىسكە ءوزىندىك ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇل جەردە سۆەتلانا زۋنۋنوۆانىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەيتىن “ۇلاعات” اقساقالدار القاسىنىڭ قىزمەتىن اتاپ ايتۋعا بولادى. اسىرەسە, التىن ءبۇركەەۆا, ازيزا نادىروۆا, دەونەزيا بەلياۆسكايا, مۇراتحان ەگىنباەۆ, بوريس لي, ليديا ليۋ سياقتى اعا بۋىن وكىلدەرى وزگەلەرگە ۇلگى كورسەتۋدە. وبلىستىق اسسامبلەيا ۇرپاق ساباقتاستىعىن قالىپتاستىرىپ, قوعامدىق ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بىرلەسە جۇمىس جاساۋىنا ۇلەس قوسۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. ءوتكەن جىلى “اۋىلىم – التىن بەسىگىم” اتتى وبلىستىق فورۋم وتكىزىلىپ, اۋىل اكىمدەرى, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ باسشىلارى ورتاق كەلىسىمگە كەلە وتىرىپ, ىنتىماق پەن بىرلىكتى قالىپتاستىرۋ باعىتىندا اتقارعان شارالارىن ورتاعا سالعان ەدى. فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا ىلە اۋدانىنىڭ كازتسيك اۋىلدىق وكرۋگى جەڭىمپاز دەپ تانىلىپ, باس بايگەگە يە بولدى. وسى فورۋم اياسىندا ەلىمىزگە بەلگىلى ساياساتتانۋشىلار ە.الياروۆ, ن.ەرىمبەتوۆ, س.بورباسوۆتىڭ قاتىسۋىمەن “قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ايماقتىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەرمەن ءوزارا ارەكەتىنىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ” تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.
ارينە, وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىستارىن تولىق ايتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ماجىلىستەر مەن فورۋمدار, فەستيۆالدار ولكەمىزدەگى تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ قالىپتاسۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقانى انىق. باستىسى – حالقىمىز تاتۋلىق, كەلىسىم احۋالىندا ءومىر ءسۇرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمدەرىنىڭ بەرىكتىگىمەن ەرەكشەلەنۋدە.
وبلىستىق اسسامبلەيا حالىق ءبىرلىگىن, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاق بويىندا قازاقستاندىق پاتريوتيزم يدەيالارىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قىزمەت ەتىپ, ەجەلگى قازاق جەرىندە قونىس تەپكەن بارلىق ەتنوستاردىڭ مۇددەسىن كوزدەيدى. سونداي-اق مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاقتاردىڭ ەرلىككە تولى وتكەنى مەن بۇگىنى توڭىرەگىندە وي قورىتىپ, ءاردايىم ەلىمىزدىڭ ىرگەسى تىنىش, شاڭىراعى بيىك بولۋى جولىندا تەر توگىپ كەلەدى.
عابيت تۇرسىنباي, الماتى وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى.
الماتى وبلىسى.