كەشە «قازمەديا» عيماراتىندا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى وتكىزگەن ءداستۇرلى بريفينگتە سىرتقى ساياسات ماسەلەسى ءسوز بولدى. بريفينگتىڭ قوناعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ شارتاراپقا تانىلعان سىرتقى ساياساتتاعى سان قىرلى جۇمىستاردى نازارعا ۇسىندى.
كەشە «قازمەديا» عيماراتىندا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى وتكىزگەن ءداستۇرلى بريفينگتە سىرتقى ساياسات ماسەلەسى ءسوز بولدى. بريفينگتىڭ قوناعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ شارتاراپقا تانىلعان سىرتقى ساياساتتاعى سان قىرلى جۇمىستاردى نازارعا ۇسىندى.
ەل تاريحىندا ءوز جەتىستىگىمەن, جەمىسىمەن ەستە قالاتىن تاعى ءبىر جىلدى شىعارىپ سالاتىن ۋاقىت تا تاياۋ. كۇنپاراقتى اقتارىپ وتىرىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزسە, سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى تابىستار دا از ەمەس. ءداستۇرلى بريفينگتە ءوزى باسقاراتىن ۆەدومستۆونىڭ ءبىر جىلدىق جۇمىسىن جۋرناليستەرگە جايىپ سالعان مينيستر شارتاراپقا كوز تىگىپ, الىسپەن دە, جاقىنمەن دە ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتىپ, الەمگە تانىلعان بەيبىت ساياسات ۇستانعان ەلدىڭ الداعى جوسپارلارىمەن دە ءبولىستى.
«قازاقستان ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىقتى جانە ارىپتەستىكتى نىعايتۋ بويىنشا جۇمىستى ودان ءارى جالعاستىراتىن بولادى, ەۋروپالىق وداق قازاقستاننىڭ باستى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەسى بولىپ قالا بەرەدى. فرانتسيامەن, يسپانيامەن جانە يتاليامەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمشارتتار جاسالدى», دەگەن مينيستر ەو-مەن ارىپتەستىكتى جانە ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ تۋرالى كەلىسىم جاساۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلىپ وتىرعانىن قاپەرگە سالدى. يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق ارىپتەستىكتەن بولەك, كەلىسىمشارت اياسىنداعى اسا ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىر بولىگى ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ءۇشىن ۆيزالىق رەجىمدى وڭتايلاندىرۋ باعىتىندا ساتىلى جۇمىستار جۇرگىزىلەدى, دەگەن مينيستر ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىك تۋراسىندا دا مالىمەتتەر كەلتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى كۇنى قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالىنعان شەتەلدىك كاپيتال مولشەرى بويىنشا كوشباسشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ايتالىق, 2005 جىل مەن 2013 جىل ارالىعىندا رەسپۋبليكاعا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اۋقىمى 173 ميلليارد دوللاردى قۇراعان.
ەرلان ءابىلفايىز ۇلى قازاقستان ديپلوماتياسى شيىرلاعان جولدارعا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. ءبىزدىڭ ساياسات ءۇشىن «قارا قۇرلىق» تا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, تىنىق مۇحيتى جاعالاۋلارىن جايلاعان ەلدەر دە, لاتىن امەريكاسى دا قىزعىلىقتى. «جالپى, ازياداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ قارقىندى دامۋ بارىسى شىن مانىندە ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرلەرى ەلدەرىمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى بايلانىستاردىڭ كەڭەيۋىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان دا, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى ازيا-تىنىق مۇحيت وڭىرلەرىنىڭ ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق-تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىقتى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە پايدالانۋعا مۇددەلى», دەگەن مينيستر بىرقاتار ەلدەردە ەلشىلىكتەر اشىلاتىنىن دا ايتىپ ءوتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى, لاتىن امەريكاسىنداعى, افريكاداعى ەلدەر دە بار.
«ازياداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قازىرگى قارقىنى ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى (اتا) ەلدەرىمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى بايلانىستاردى كەڭەيتۋدى تالاپ ەتەدى. وسىعان وراي, ءبىز بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى اتا ەلدەرىمەن اراداعى ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق-تەحنولوگيالىق الەۋەتتى بارىنشا دامىتۋعا, قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءۇشىن اتالعان ايماقتاعى جاڭا نارىقتاردى انىقتاۋعا جۇمسايتىن بولامىز», دەگەن مينيستر ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 2014 جىلعى جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولاتىنىنا ەكپىن ءتۇسىردى. قازاقستاننىڭ ۆەتنامداعى ەلشىلىگىنىڭ اشىلۋى مەن قازاقستاننىڭ تايلاندتاعى ديپلوماتيالىق ميسسياسىنىڭ ەلشىلىك بولىپ قايتا قۇرىلۋى وڭىرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتا تۇسكەنىن كورسەتەدى, دەگەن ە.ىدىرىسوۆ جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر سياقتى دامىعان ەلدەرمەن اراداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, جاڭا تەحنولوگيالارمەن الماسۋ, ەنەرگيا جانە سۋ ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, كادرلار دايارلاۋ باعىتتارىندا جۇمىستاردىڭ ءوربي تۇسەتىنىن دە ايتىپ ءوتتى.
سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى اقش-پەن اراداعى قارىم-قاتىناستارعا دا توقتالدى. «ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ اياسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ نورماتيۆتىك بازاسىن قالىپتاستىرۋ جۇمىسى جالعاسىپ جاتىر. جىلدىڭ ماڭىزدى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى دەپ اقش پەن قازاقستان ازاماتتارىنا ءوزارا نەگىزدە 5 جىلدىق ۆيزا بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى ايتا الامىز», دەگەن مينيستر جاقىن كورشىمىز رەسەيمەن اراداعى قاتىناستارعا دا باسا ءمان بەردى. «رەسەي باعىتىنداعى ماڭىزدى ناتيجە قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءححى عاسىرداعى تاتۋ-ءتاتتى كورشىلىك تۋرالى جاڭا كەلىسىمگە قول قويۋى بولدى. بۇل قۇجاتتا ەكى ەل اراسىنداعى قولدانىلىپ جۇرگەن كەلىسىمدە بەكىتىلگەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق باعىتتارى كورىنىس تاپقان. سونىمەن قاتار, قازىرگى زامانعى الەم دامۋىنىڭ جاڭا ۇردىستەرى مەن سىن-قاتەرلەرى ەسكەرىلگەن بارىنشا تىعىز قارىم-قاتىناستار دا قامتىلعان», دەدى ە. ىدىرىسوۆ.
«قارا قۇرلىقپەن» اراداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋراسىندا ءسوز قوزعاعان مينيستر: «وسىدان بىرنەشە اپتا بۇرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا ءبىزدىڭ ەلشىلىگىمىزدى اشۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانى بەلگىلى. ال كەلەسى جىلى ءبىز ەفيوپيادا ەلشىلىك اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى العاندا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى – ماڭىزدى ساياسي, ەكونوميكالىق رولگە يە مەملەكەت. ول – «G20» توبىنىڭ مۇشەسى. ال ەفيوپيا بولسا, كۇش الىپ كەلە جاتقان وڭىرلىك ماڭىزدى ەل عانا ەمەس, افريكا قۇرلىعىنىڭ ساياسي استاناسى, افريكالىق وداقتىڭ شتابى ورنالاسقان ەل رەتىندە دە تارتىمدى بولا تۇسەدى», دەدى ە.ىدىرىسوۆ وسى رەتتە اعىمداعى جىلى قازاقستاننىڭ افريكالىق وداققا باقىلاۋشى ەل مارتەبەسىن العانىن اتاپ كورسەتىپ, مۇنىڭ ەلدىك ساياسي, ەكونوميكالىق مۇددەنى ىلگەرىلەتۋدە سەپتىگى تيەتىنىن جەتكىزدى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ءۇشىن لاتىن امەريكاسى باعىتىندا دا جاعىمدى پەرسپەكتيۆالار اشىلماق. ونىڭ ىشىندە برازيليا, چيلي, ارگەنتينا مەن مەكسيكا سەكىلدى ەلدەردىڭ ورنى بولەك. كەلەسى جىلى ءبىز قازاقستاننىڭ ەلشىلىگىن وسى وڭىردەگى جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى – مەكسيكادا اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەگەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قازاقستاندىقتاردىڭ برازيلياعا ۆيزاسىز-اق بارىپ كەلە الاتىنىن ايتىپ ءوتتى. بۇل دەگەنىمىز, الەمگە ايگىلى دوپ دوداسى – فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىن وتانداستارىمىز ەش كەدەرگىسىز وسى ەلگە بارىپ كورەدى دەگەن ءسوز ەمەس پە.
جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلعان ساۋالداردىڭ بارلىعىنا جاۋاپ بەرگەن مينيستر ءوز سوزىندە بىرقاتار ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى دە كەلتىرىپ ءوتتى. «2013 جىلى ورتالىق ازيا باعىتىندا مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى 4 كەزدەسۋ, پرەمەر-مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى 2 كەزدەسۋ, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دەڭگەيىندەگى 3 كەزدەسۋ وتكىزىلدى. ەكىجاقتى 12 قۇجاتقا قول قويىلدى, ونىڭ ىشىندە وزبەكستانمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىم, سالالىق كەلىسىمدەر, ىنتىماقتاستىق باعدارلامالارى بار», دەدى ول.
سىرتقى ساياساتتاعى ەندىگى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – جاقىن كورشى قىتايمەن اراداعى قارىم-قاتىناس. وسى رەتتە قازاقستان مەن قىتاي ترانسشەكارالىق وزەندەردى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلۋگە مۇددەلى, دەگەن مينيستر اعىمداعى جىلى سىرتقى ىستەر مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىكتەرى بىرلەسە وتىرىپ, شەكتەس ەلدەرمەن ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ساراپتامالىق كەڭەس قۇرعانىن ايتىپ ءوتتى. «كەڭەس ءوز جۇمىسىندا قىتاي باعىتىنداعى ماسەلەلەرگە ۇلكەن نازار اۋداردى. ەرەكشە توقتالا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, قىتاي تاراپىنان دا سۋ ماسەلەسى بويىنشا وسىنداي ءمۇددەلىلىك بار جانە وسى ەلدىڭ بۇل ماسەلەدە تەك قازاقستانمەن عانا بەلسەندىلىگى بايقالادى. ال 2001-2013 جىلدار ارالىعىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋ جونىندەگى قازاقستان-قىتاي بىرلەسكەن كوميسسياسىنىڭ 10 وتىرىسى ءوتتى. ناتيجەسىندە وسى باعىتتا 7 ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويىلدى. جاقىن پەرسپەكتيۆادا استانا مەن بەيجىڭ ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى 24 ترانسشەكارالىق وزەننەن سۋ بولۋلەر تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر», دەدى ە. ىدىرىسوۆ.
سونىمەن قاتار, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان سۋ سالاسىندا قازاقستاننىڭ رەسەيمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە دە ۇلكەن نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا سۋعا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەردە كونسەنسۋسقا كەلۋشىلىك بار.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».