– لىكەن, كوتەر قازاندى, اكەل بارىڭدى! قۇتتى قوناق كەپ قالدى!..
ۇيگە كىرە سويلەگەن مۇقاعاليدىڭ داۋسى جارقىن شىقتى. لاشىن ونىڭ سىيلى بىرەۋدى ەرتىپ كەلگەنىن تۇسىنە قويدى. «ونىسى كىم بولدى ەكەن؟»
مۇقاعالي زەينوللا ەكەۋى سىرت كيىمدەرىن شەشىپ, كىرەبەرىستەگى كيىمىلگىشكە ءىلىپ جاتىر ەكەن. قىزۋلاۋ كورىندى.
– جەڭەشە, سالەمەتسىز بە؟ – دەپ, جىميىپ قانا, سىپايى امانداستى زەينوللا. قىسىلىپ تۇرعان جايى بار.
– سالامات پا, قاينىم, كەل, تورلەت, – دەدى لاشىن, ىقىلاسىن ءبىلدىرىپ.
– لىكەن, سەن بۇگىن قانداي كۇن ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟ – دەپ سۇرادى مۇقاعالي, زەينوللانىڭ يىعىنا قولىن سالىپ تۇرىپ.
– بۇگىن بەيسەنبى, 10 اقپان, كەشە, سارسەنبىنىڭ ءساتتى كۇنى, سەنىڭ تۋعان كۇنىڭ بولاتىن, – دەدى لاشىن, كۇلە سويلەپ.
– جوق, قىمباتتىم, سەن بىلمەيسىڭ. كەشە مەنىڭ تۋعان كۇنىم بولسا, بۇگىن مىنا ءىنىڭنىڭ تۋعان كۇنى. بۇل ءىنىڭ وسىدان 34 جىل بۇرىن گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تەڭىز اۋدانىندا دۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەن ەكەن. ءبىز سونى تويلاپ كەلەمىز...
– ءا, سولاي ما؟.. تۋعان كۇنىڭ قۇتتى بولسىن, زەينوللا!..
لاشىن زەينوللانىڭ قولىن قىستى دا, باستىرمالاتا جونەلدى: «ينتەرناتسيونالنىيدا كورشى بوپ تۇرعاندا ارالاسىپ تۇرۋشى ەدىك. كەلىن قالاي, امان با؟ بالا بار ما؟ – دەپ سۇراپ, ونىڭ جاۋابىن كۇتپەستەن, مۇقاعاليعا يەگىن قاقتى. – مۇقاش, قوناعىڭدى ءتور بولمەگە اپارساڭشى, مەن اس قامداي بەرەيىن...»
سىرتتاعى ايازدان كەيىن بە, ءۇيدىڭ ءىشى ىستىق كورىندى. مۇقاعالي زەينوللانى ءتور بولمەگە كىرگىزىپ جاتىپ: «زەيىن باۋىرىم, سەن ەكەۋمىز ءبىر كۇندە تۋدىق دەسەك بولادى. دەمەك, تۇيدەي قۇرداسپىز. كەل, دامبالدان باسقانى سىپىرىپ تاستاپ, ويحوي, شىركىن, شالكودە جايلاۋىنىڭ شالعىنىندا شالقايىپ وتىرعانداي جايباراقات وتىرايىق ءبىر!» – دەدى, شالقي سويلەپ. ءسويتتى دە, ءوزى باستاپ شەشىنىپ, كيىمدەرىن ءبىر بۇرىشقا اتىپ ۇردى. تورگە شىعىپ, مالداس قۇرىپ وتىردى دا, ناسىباي اتتى. زەينوللا كويلەگىن عانا شەشىپ, مايكىشەڭ ونىڭ قاسىنا جايعاستى.
– مۇقا, سەنىڭ دەنەڭ ماسساجعا سۇرانىپ تۇر ەكەن, ماسساج جاساپ بەرەيىن بە؟ – دەپ سۇرادى زەينوللا مۇقاعاليدىڭ جونىنا زەر سالىپ.
– باتشاعار, ونداي دا ونەرىڭ بار ما ەدى؟ – مۇقاعالي وعان سىناي قارادى.
– ءوي, مۇقا, مەن ءبىرازدان بەرى وعان دا ماشىقتانىپ العام, – زەينوللا سەندىرە سويلەدى. – ماسساجدىڭ پايداسى كوپ قوي. قۇرىسقان-بىرىسقان جەرلەردى جازىپ, جينالعان مايدى ءۇزىپ تۇرعان ابزال...
– ءا, داباي وندا, جاساپ بەر, قاراپ وتىرعانشا. ەت پىسكەنشە قايدا ءالى؟..
– ەت پىسكەنشە مە؟ ە, ولاي بولسا, مۇقا, اكەل قولدى, سوعان دەيىن ۋقالايمىن, تەك سوعان شىداپ باق. كەلىستىك پە؟
– ە, شىدامايتىنداي نەسى بار, قىزتالاق؟!.
زەينوللا كىرىسىپ كەتتى. الدىمەن مۇقاعاليدىڭ بويىن ۇيرەتىپ, ەتى قىزعانشا جايىمەن سيپالاي باستادى.
– مۇقا, وسى بار عوي, جۇرت ەكەۋمىزدى مومىن كورەدى, ءا؟ ۇندەمەسەڭ, باسىڭا دا شىعىپ الادى, ءتايىرى!.. ءانابىر جولى رەداكتسياداعى تىشقاننىڭ ايعىرىنداي بولعان داۋكەس اقىنمەن سەنىڭ ولەڭدەرىڭە بايلانىستى سوزگە كەلىپ قالدىم. مەنى پوەزيادان تۇك حابارى جوقتاي كورەدى, سوعان جىنىم كەلگەنى. ءتىپتى قويماعاسىن, اشۋعا باسىپ, ماحامبەتتىڭ ماقامىنا سالدىم.
باس سۇيەگىڭدى ساۋدىراتىپ,
كاسكا ەتسەم دەپ ەدىم,
بەت تەرىڭدى سىپىرىپ اپ,
ماسكا ەتسەم دەپ ەدىم.
كەڭىردەگىڭدى سۋىرىپ اپ,
شلانگى ەتسەم دەپ ەدىم,
قۇلاعىڭدى ج ۇلىپ اپ,
لاڭگى ەتسەم دەپ ەدىم!
– دەپ, توگىپ سالىپ ەدىم, اشۋلى ادام ەمەس, ايبارلى ارىستان كورگەندەي كوزى باقىرايىپ, جىم بولدى...
مۇقاعالي ەتبەتىنەن جاتقان كۇيى, بۇكىل دەنەسىمەن سەلكىلدەي كۇلدى. ء«اي, قاتىرىپسىڭ, قىزتالاق!..» – دەدى, داۋسى قۇمىعىپ شىعىپ.
الگىندە ىشكەن سىرانىڭ بۋىنان با, ەكپىندى قيمىلدان با, زەينوللانىڭ ارقاسى ءجىپسي باستادى. مايكىسىن دە شەشۋگە تۋرا كەلدى.
– ە-ە, مۇقا, سەن بىلە بەرمەيسىڭ عوي, مەن سەنى ىلعي دا قورعاپ جۇرەمىن. ءوتىپ كەتكەن دۇنيە, ەندىگى جاسىراتىن نە بار, تاعى ءبىر وقيعانى ايتايىن. بۇرناعى جىلدارى «قازاق ادەبيەتىندە» سەنىڭ ءبىر توپ ولەڭىڭ جاريالانىپ ەدى عوي. سونىڭ ىشىندە «داريعا-اي! جۇرتىم ماعان ءبىر ات بەرسە» دەپ باستالاتىن ولەڭىڭ جوعارىداعى باسشىلارعا ۇناماي قالىپ, اياعى داۋ-دامايعا اينالعانىن ءوزىڭ بىلەسىڭ. ولار سەنىڭ «ات» دەگەنىڭدى «تاق» دەپ ءتۇسىنىپ, قاراداي شوشىنىپ, شورشىپ تۇسكەن ەدى. سودان ءوز كولەڭكەسىنەن وزدەرى قورقاتىن ولار سەنىڭ سىرتىڭنان قۋعان-سۇرگىن ۇيىمداستىرماق بولدى.
ءبىر كۇنى وداق باسشىسى شاقىرىپ الدى.
– مىنا ولەڭدى وقىدىڭ با؟ – دەدى, الدىندا جاتقان گازەتتى نۇسقاپ.
– وقىدىم, – دەدىم جايباراقات, نە ايتقىسى كەلەتىنىن بىردەن ۇقسام دا.
– قالاي ەكەن؟ – دەپ سۇراپ قويادى ول دا, مەنى سىناعانداي.
– جاقسى ولەڭ, – دەدىم, ءمىز باقپاي.
– ءى-ءى, – دەدى ول, ىڭىرانىپ. – سەن دە ماقاتاەۆتىڭ اۋىلىنان بوپ شىقتىڭ با؟ وندايىڭدى قوي, سەن بالا! باسبۇزارعا ەرەم دەپ وماقاسا قۇلاۋىڭ وپ-وڭاي. ودان دا ولەڭدى قايتا-قايتا وقىپ, جاقسىلاپ ويلانىپ كەل. ءبىز ونى بيۋروعا سالامىز...
سىن سەكتسياسىندا مەنەن باسقا دا ادامدار بار عوي. بىراق جاس قوي دەپ, مومىن دەپ, مەنى ادەيى تاڭداپ وتىرعاندارىن كورمەيسىڭ بە؟ ونىڭ ۇستىنە, كانديداتتىعىمدى قورعاعالى جۇرگەن ەدىم.
باستىق مەن ءۇشىن اۋىر تاپسىرما بەردى. نە ىستەۋىم كەرەك؟ دوسىمدى ساتۋعا ارىم جىبەرمەيدى. اقىرى, كۇرەس جولىنا ءتۇسىپ, سەنى قالاي دا قورعاپ قالۋعا بەكىندىم. ءتۇنى بويى ويلاپ, بيۋرو تالقىلاۋىنا تۇسەتىن پىكىرىمدى نەگىزدەدىم. «اتالمىش ولەڭدەگى «ات» ۇعىمى «اقىندىق پىراق» ۇعىمىن بىلدىرەدى» دەگەندى دالەلدەۋىم كەرەك, قايتسە دە...
بيۋروعا جۇبان مەن قابدىكارىم قاتىستى. مىنەزى اۋىر جۇبان ۇندەمەي وتىردى. اقكوڭىل قابدىكارىم ءادي جاعىندا, بولسا دا. ال ايتىسايىق. ارينە, باسشىلارعا كەرەگى باسقا وي – سەنىڭ ولەڭىڭدى ولتىرە سىناپ, ىسكە العىسىز ەتۋ.
ادەكەڭ تىقسىرىپ بارا جاتقان سوڭ تۋراسىنا كوشتىم. «ادەكە, بۇل ولەڭ – اقىننىڭ جان ايقايى. اقىندى جازعىرۋ – ادالدىقتى جازعىرۋ», – دەپ ەدىم, پارتيزاندىعىنان گورى جازۋشىلىعى بەل الىپ كەتتى مە, ادەكەڭ كادىمگىدەي باسىلىپ قالدى. ءابجىلاننىڭ سۋماڭداعان باسىن قايتارعانداي بوپ, ء«ۇھ» دەپ, ىشتەي قۋانىپ تۇرعانىمدا, قابدىكارىم شىقتى ءبىر بۇيىردەن. وعان دا باسۋ ايتتىم. «قابەكە, – دەدىم, – مۇقاعالي ءوزىڭىزدىڭ زامانداسىڭىز ەمەس پە؟ زامانداستاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جىققانى – زاماندى جىققانى. سىناماق بار دا, مىنەمەك بار. سىناۋ قيىن, مىنەۋ وڭاي عوي قاشاندا». وبالى نە كەرەك, ول دا باسىن شۇلعىپ, ۇندەمەي وتىرىپ قالدى. سونىمەن, بيۋرو ءبىتتى. «جارايدى, ازىرگە بوسسىڭدار» دەگەن ادەكەڭنىڭ جوعارىعا نە دەپ راپورت بەرگەنىن ءبىر قۇدايىم بىلەدى...
مۇقاعاليعا ماسساج اۋىرلاۋ تيسە دە, زەينوللانىڭ ءسوزىن بولمەي, شىداپ جاتا بەرگەن. اڭگىمەنىڭ اراسىندا ونى قوشتاعانداي بوپ: «ە-ە... ى-ى... ءى-ءى...» – دەپ, داۋىس شىعارىپ قويادى. زەينوللا ءسوزىن اياقتاعاندا: ء«اي, ءولتىردىڭ-اۋ, قىزتالاق!» – دەدى ەرىكسىز...
* * *
اس ۇستىندە زەينوللا ءسوزىن جالعادى.
– مۇقا, سول وقيعانىڭ نەمەن تىنعانىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ. نىعمەت پەن جۇماباي ورىندارىن بوساتتى. نىعمەت وقىتۋشىلىققا اۋىستى, جۇماباي باسپاعا كەتتى. جۇمەكەڭە وبال بولدى, ءتىپتى. قارا وگىز سەكىلدى اۋىرتپالىقتىڭ ءبارىن قىڭق دەمەي كوتەرىپ جۇرە بەرەدى بايعۇس...
– ءيا, ءوزى كوپ سوزگە جوق, سونداي بيازى كىسى, – دەپ قوشتادى مۇقاعالي. –كىسىگە جاقسىلىق ىستەسە, سونى ەشكىمگە بىلدىرمەيتىن. مەنىڭ ءبىر بىلەرىم – مارقۇم تولەگەن سوناۋ سارىاعاشتان الماتىعا كوشىپ كەلگەندە, العاشقىدا وسى جۇمابايدىڭ ءۇيىن پانالاعان...
– جەڭەشەم دە بىلە وتىرسىن, ءسوز جازۋشى, دراماتۋرگ جۇماباي تاشەنوۆ تۋرالى, – دەپ قوسىپ قويدى زەينوللا. – ءامينا ومiرزاقوۆا ويناعان «انا تۋرالى اڭىز» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن جازعان وسى جۇماباي اعامىز بولاتىن. ساتسكي دەگەن قوسالقى اۆتورى – ورتا جولدان قوسىلعان بىرەۋ. ايتايىن دەگەنىم, وسى اتى اڭىزعا اينالعان فيلم 1965 جىلى لەنيندiك سىيلىققا ۇسىنىلىپ ەدى عوي. بىراق ارىزقويلاردىڭ كەسىرىنەن وتپەي قالدى. كەلەسى جىلى مەملەكەتتىك سىيلىققا ءامينا اپامىز ىلىكتى دە, جۇمەكەڭ سىيلىقتان قاعىلدى. بىرەۋلەر ونى تىزىمنەن سىزىپ تاستاپتى. بۇل وعان اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. ينفاركت الىپ, التى اي بويى ەمدەلدى...
– قازاقتىڭ كۇندەستىگى قالمايدى وسى, – دەدى لاشىن, وكتەم ۇنمەن. – بىرەۋ كوزگە تۇسسە بولدى, سونىڭ جولىنا كەدەرگى قويىپ, اياقتان شالىپ باعادى. بۇنىڭ بارىپ تۇرعان قيانات ەكەنى, جالعىز دارىن ەمەس, ونىڭ وتباسى دا زاپا شەگەتىنى ويلارىنا كەلمەيدى.
– ونەردەگى كۇندەستىك, باقتالاستىق تەك قازاقتىڭ عانا قانىنا بىتكەن قاسيەت ەمەس قوي, بۇتكىل ادامزات بالاسى وسى اۋرۋعا شالدىققان, – دەدى مۇقاعالي ويلى تۇردە. – موتسارتقا ۋ بەرىپ ولتىرگەندە, سالەريدىڭ ءىشىن كورەالماۋشىلىقتىڭ, قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتى تىرنالاعان جوق پا؟..
– مۇقا, مەنىڭ ويىمشا, بۇل جەردە تىم تەرەڭگە بارىپ, دارىندار مەن دانىشپاندار تۋرالى ءسوز قوزعاۋ قاجەت ەمەس, – دەپ كۇلدى زەينوللا. – كادىمگى قازاقتىڭ «بايدىڭ اسىن بايعۇس قىزعانىپتى» دەڭگەيىندەگى اڭگىمە عوي. «سىيلىقتى مەن ەمەس, بوتەن بىرەۋ الاتىن بولدى» دەگەن ىشتارلىقتان تۋىندايتىن قاسىرەت بۇل. مەملەكەت سىيلىق تاعايىنداردا ونەردەگى دەنى ساۋ باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرعىسى كەلەدى. ال, ول, كەرىسىنشە, ادامدار اراسىنداعى باقتالاستىقتى, كۇندەستىكتى تۋدىرىپ وتىر. كەرەك پە وسى؟..
لاشىن كەلىسپەگەن سىڭاي تانىتتى:
– سوندا نە, ونەر ادامدارى ءوز ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورمەۋى كەرەك پە؟ ولاردىڭ بالا-شاعاسىن كىم اسىرايدى ەكەن؟..
زەينوللا ەكى قولىن جايىپ:
– جەڭەشە, قالاماقى جۇيەسىنەن ەشكىم باس تارتىپ وتىرعان جوق قوي, – دەپ اقتالا سويلەدى. – مەن انشەيىن مەملەكەت سىيلىعى تۋرالى ءوز ويىمدى عانا ءبىلدىرىپ وتىرمىن...
– ءاي, لاشىن-اي, جوق جەردەن ادامدى ساستىراسىڭ!.. سورپاڭنان قۇيىپ بەر ودان دا, – دەپ كۇلدى مۇقاعالي. – زەينوللانىڭ ويى دۇرىس. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ونەر ادامى سىيلىققا بولا ەمەس, حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتۋى ءتيىس. حاس ونەر دۇنيەگە سولاي كەلەدى...
زەينوللا كەتەرىندە مۇقاعاليعا قاراپ, قۋلانا جىميدى. «مۇقا, ماسساج جاساپ بەرىپ تۇرايىن. دەنەدەگى مىنا مايلاردى كەتىرۋ كەرەك», – دەپ, اقىرىن عانا بۇيىرىنەن تۇرتكەن بولدى. ول جورتا ىرشىپ ءتۇستى. ء«وي, قوي, قىزتالاق! ماسساجدى جەڭەشەڭنىڭ ءوزى-اق جاساپ بەرەدى», – دەپ, قىزاراقتاي ك ۇلىپ, ات-تونىن الا قاشتى.
لاشىن زەينوللاعا تۇيىنشەك ۇستاتىپ ەدى, ول ء«تۇۋ, جەڭەشە, ونى قايتەم؟» دەپ ازاردا-بەزەر بولدى. «قاينىم-اۋ, «قۋىس ۇيدەن قۇر شىقپا» دەگەن. قولىمدى كەرى يتەرمە, جامان ىرىم», – دەگەندە بارىپ, ارەڭ الدى.
* * *
مۇقاعالي ءتۇن ورتاسىنان اۋعاندا جازۋ ۇستەلىنە وتىرىپ, زەينوللانىڭ ايتقان اڭگىمەسىن وي ەلەگىنەن وتكىزدى.
«زەيىن باۋىرىمنىڭ نىعمەت پەن جۇمابايدىڭ قىزمەتتەن قۋىلۋىن تەك مەنىڭ ولەڭىممەن بايلانىستىرۋى دۇرىس پا؟ مەنىڭشە, بۇل ماسەلەگە تەرەڭىرەك زەر سالا قاراۋ كەرەك سياقتى...
ءوز دولبارىمشا, ولاردى كەتىرۋ بۇرىننان ويلاستىرىلعان ارەكەت بولسا كەرەك. باسشىلار گازەت ساياساتىن «تەرىس» جۇرگىزىپ وتىرعان رەداكتوردى ورنىنان الۋدىڭ جولىن ىزدەپ وتىرعاندا, «سىنىققا سىلتاۋ» تابىلا كەتكەن...
«يدەولوگيالىق مايدان» دەيمىز عوي. بىزدەگى مايداننىڭ ءتۇرى وسى. الدەكىمدەردىڭ باقاي ەسەبى بولۋدان اسپايدى...
ادەبيەتىمىزدى ارامشوپتەردەن تازارتاتىن كۇن تۋار ما ەكەن؟! قايدام؟! وسى كۇنگى ادەبيەت – ناعىز تالانتتاردىڭ ادەبيەتى ەمەس, پىسىقتاردىڭ, جەرلەستەر مەن دوستاردىڭ, جاعىمپازدار مەن قورقاقتاردىڭ شاتپاعى...
مەن كەيدە دۇمبىلەزدەردىڭ ادەبيەتكە قانداي جولمەن كەلگەنىن, كىمنىڭ باقشاسىندا وسكەنىن, كىمنىڭ قاناتى استىندا قاتايعانىن, ونىڭ قامقورى كىم ەكەنى, بۇكىل كەزگەن جولىن زەرتتەگىم كەلەدى. بىراق وعان ۋاقىتىم جوق...»
كۇندەلىگىن قولىنا الىپ, سوڭعى جازبالارىنا ءۇڭىلدى. ءبىر جەرىندە رومەن روللاننىڭ ءسوزىن كەلتىرىپتى: «ناپادايا نا پروداجنىح فرانتسۋزوۆ, يا زاششيششايۋ فرانتسيۋ». كەيىپكەرى جان-كريستوفتىڭ اۋزىنا سالعان ءسوز عوي.
«ساتقىن فرانتسۋزدار... ال ءبىزدىڭ «يدەولوگيالىق مايداندا» كىمنىڭ ساتقىن ەكەنىن ءيتىم ءبىلىپ پە؟ بەتتەرىنە دانىشپانداردىڭ ماسكاسىن كيىپ العان «وڭشەڭ قيقىم». تۇسىنۋدەن قالدىق, تۇگە... «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە ءوستىم. مىڭمەن جالعىز الىستىم, كىنا قويما», – دەيدى اباي. بىراق ابەكەڭ وقىماعان نادانداردىڭ اراسىندا عۇمىر كەشتى عوي. ءبىز بولساق, وقىعان نادانداردىڭ زامانىندا ءومىر سۇرۋدەمىز. وسى وقىعان ناداندارىڭ وقىماعان نادانداردان قاۋىپتىرەك. ويتكەنى بۇلارىڭ كورسوقىر, كوركوكىرەك بولسا دا, قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن قۋ, ايلاكەر. بۇلار ءوز مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويىپ, قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن ءبارىن دە ساتىپ جىبەرۋگە دايار...»
مۇقاعالي جازۋ ۇستەلىنىڭ ۇستىندەگى ابايدىڭ مۇسىنىنە قارادى.
«كەشە تۋعان كۇنىمە ايەلىم مەن بالالارىم تارتۋ ەتتى. جاقسىلىقتىڭ نىشانى بولعاي. 41-گە كەلدىم. پۋبليتسيست, فيلوسوف ابايدىڭ جاسىنا. جاراتقان يەم ماعان جامبىلدىڭ جاسىن ەمەس, ابايدىڭ جاسىن بەرسە دە, جەتەر. وعان دەيىن حالقىما بارىمدى بەرىپ ۇلگەرۋىم كەرەك...»
اسىعۋ كەرەك,
اسىعۋ كەرەك,
اسىعۋ كەرەك, اسىعۋ!
الدىڭدا – بيىك اسۋىڭ.
اسىعۋ كەرەك,
جىلدامدىعىنداي ساۋلەنىڭ,
ارتىڭا تاستاپ
نايزاعايلاردىڭ جاسىنىن!
اسىعۋ كەرەك,
تىندىرۋ كەرەك بارلىعىن.
ەشكىمنىڭ كۇتپەي جارلىعىن!
اپارماي كەشكە, اسىعۋ كەرەك,
اسىعۋ,
تۇستەگى ءىسىڭنىڭ قالدىعىن!
...قايران كۇندەرىم,
اسىقپاي قامسىز وتكەردىم.
اقىماقتىعىمدى,
اپىر-اۋ, نەمەن شەكتەرمىن؟!
قولىمنان كەلسە,
قىستا ەگىن سالۋعا ءازىرمىن,
كەلۋىن كۇتپەي كوكتەمنىڭ.
قولىمنان كەلسە,
ۋاقىت دەگەن ولشەمدى,
جوق قىلىپ مۇلدە كورسەم ءبىر.
قولىمنان كەلسە,
ويىمنىڭ جىلدامدىعىنداي,
جارىقتىڭ داعى تەزدىگىن
تەجەپ,
جەڭسەم ءبىر.
اسىعۋ كەرەك,
اسىعۋ كەرەك, قالايدا!
ۋاقىت ساعان قاراي ما؟!
اسىعۋ كەرەك,
اسىعىپ جەتكەن ارماننىڭ
اپپاق ساۋلەسى,
ءتۇسسىن دە تۇرسىن سامايعا...
* * *
مۇقاعالي كابينەتتى ىشتەن كىلتتەپ الىپ, جازۋعا كىرىسكەن ەدى, بىرەۋ تەلەفون سوقتى. داۋسىنان ءشامشى ەكەنىن تانىدى.
– باتشاعار, قايدا ءجۇرسىڭ, كورىنبەي كەتتىڭ عوي؟ – دەپ قارقىلداي كۇلدى.
– مۇقاش, مەن مىنا زەينوللا ەكەۋىڭ سياقتى التىن توردا قامالعان قىران قۇس ەمەس, ەركىندىكتە سايراپ جۇرگەن ساندۋعاشپىن عوي, – دەپ ازىلدەدى ول. – زەينوللا باۋىرىمدى جاڭا قىزمەتىمەن قۇتتىقتاۋعا ارنايى كەلگەن ەدىم. زەينوللاعا جولىعىپ, جاۋراپ جۇرگەن جانىمدى جىلىتىپ الىپ, كەتىپ بارا جاتىرمىن...
– ءوي, ءسوز-اق بولسىن, شاكە! ەركىندىكتە سايراپ جۇرگەن ساندۋعاش بولساڭ, جانىڭ نەگە جاۋرايدى, قىزتالاق؟!
– زاماننىڭ قىسى كۇشتى بوپ تۇر عوي, مۇقا. تەلەفونمەن ايتاتىن اڭگىمە ەمەس, ءبىر كەزدەسكەندە, اعىتىلارمىن. وزىڭە تەلەفونمەن بولسا دا, ءبىر سالەم بەرىپ قويايىن دەپ ەدىم, اماندىعىمدى ءبىلدىرىپ. قالاي وزدەرىڭ امانسىڭدار ما؟ لاشىنعا سالەم ايتىپ, بالالاردىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ قوي. ايتقانداي, جۇمەكەن ماسكەۋدەن حابارلاسىپ, بارىڭە دۇعاي-دۇعاي سالەمىن جەتكىزۋىمدى وتىنگەن. ءبارى دۇرىس, وقۋى ورىنشا ەكەن...
– راحمەت, شاكە, سالاماتتا بولسىن جۇمكەڭ. ءوزىڭ جۇرگەن جەرىڭدە ءدۇيىم جۇرتقا مەنەن دە سالەم جەتكىزگەيسىڭ...
– جۇمەكەننىڭ ماعان ايتقان ءازىلى: «ىشكەننىڭ ءبارى ءشامشى ەمەس, ءشامشىنىڭ ءبارى ءانشى ەمەس». مۇقا, قۇي سەن, قۇي سەنبە, ەندى مەن «تازدان تاراق, شامشىدەن اراق قالعان زامان» دەگەن ءتامسىلدى ايتقىزۋدى اڭساپ ءجۇرمىن...
– قىزتالاق, اتامىزدان قالعان اس دەيسىڭ بە, اراق ءىشۋدى قويعىڭ كەلسە, ءبىر كۇنى قويارسىڭ. سول نەمەڭدى سيرەتتىم مەن دە...
شامشىمەن تىلدەسكەننەن كەيىن شابىتى كەلدى مە, الاڭسىز جازۋعا كىرىستى. الدەكىمدەردىڭ ەسىكتى قاعىپ, تۇتقاسىن ج ۇلىپ الارداي جۇلقىلاپ كەتكەنىنە دە نازار اۋدارعان جوق. ىمىرت جابىلىپ, بولمە ءىشىن قاراڭعى باسقانىن اڭعارعاندا بارىپ, باسىن كوتەردى...
ءتۇن ورتاسىندا جازۋ ۇستەلىنە وتىرىپ, كۇندەلىگىن قولىنا الدى.
«اقپاننىڭ 5-ىنەن 15-ىنە دەيىنگى 10 كۇندە 27 ولەڭ... مىنە, بۇگىن 29-ى, اقپان ايى دا اياقتالدى. ەسەپتەپ قاراسام, بار-جوعى 60 ولەڭ شىعارىپپىن. بۇل اي جاقسى بولدى مەن ءۇشىن. بايانداماعا كىرىسسەم بە ەكەن, ولەڭدى قويا تۇرىپ. الدە جيىندى ساۋىرگە سوزۋعا ارەكەت جاساسام با؟..
بايقا! جالعان ايتپا! ەسىڭدە بولسىن, اقىلگويسىمە! ەستە ۇستا: سەن ەشكىم ەمەسسىڭ! سەن – اقىنسىڭ. ابستراكتسيانىڭ اناسى – وبراز. پوەزياعا كەرەگى وبراز با, وي ما؟ وي! وبراز – ويدىڭ تۇرلاۋسىز مۇشەسى. ولەڭنىڭ دە...
بيىل – كىبىسە جىلى. مارقۇم اپام «كىبىسە جىل كىدى مىنەز كورسەتەدى» دەگەندى ايتىپ وتىرۋشى ەدى. جاقسىلىق بولعاي!..»
الدەقالاي ويىنا «قايعى بار قايتقان قۇستىڭ قاناتىندا...» دەگەن جىر جولى كەلدى. «كەيىن ءبىر پايدالانارمىن» دەپ, كۇندەلىگىنە ءتۇرتىپ قويدى...
* * *
مۇقاعالي زەينوللانى الىستان-اق بايقادى. ول دا بۇنى باقىلاپ تۇرسا كەرەك, قارسى ءجۇردى. مۇقاعالي وعان جاقىنداي بەرە, قۇشاعىن جايدى: «زەيىن باۋىرىم, ارا-تۇرا تەلەفونمەن سويلەسكەنىمىز بولماسا, كورىسپەگەلى ءبىراز بولدى, ءا, باتشاعار؟..» اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن زەينوللا: «مۇقا, پاركتىڭ ىشىنە كىرمەي-اق, ەشكىمنىڭ كوزىنە تۇسپەي, وزەن جاعالاپ, جوعارى ورلەي جۇرەيىك», – دەدى.
ء«پالى, كوكتەم دە كەلىپ جەتىپتى-اۋ», – دەدى مۇقاعالي, جان-جاققا كوز تاستاپ. ء«يا, جەر كوگەرىپ, تەرەكتەر تەگىس جاپىراق جايىپ ۇلگەرىپتى», – دەپ, زەينوللا دا اينالاعا تاڭدانا قارادى. شامالى جۇرگەننەن كەيىن: «مۇقا, «الماس قىلىش» تۋرالى رەتسەنزيامدى وقىعان شىعارسىڭ؟» – دەپ سۇرادى.
– وقىدىم, ارينە. ءوزىم دە سول تۋرالى اقىلداسقىڭ كەلەتىنىن سەزىپ كەلە جاتىرمىن...
– ولاي بولسا, بۇلتالاقتاماي, تۋراسىن ايتايىن. تۇسىنەر ءبىر ادام بولسا, مۇقاڭ بولار دەپ, سونىڭ جاي-جاپسارىن وزىڭە ايتايىن دەپ ەدىم. اقتالۋ ەمەس, اقتارىلۋ. بىرەۋلەردىڭ اۋزىنان وسەك ەستىگەنشە, ءوز اۋزىمنان شىندىقتى ەستىسىن دەگەنىم. ەڭ الدىمەن, بۇل ماقالانىڭ ەشكىمنىڭ تاپسىرىسى ەمەس ەكەنىن بىردەن ايتا كەتەيىن. ەكىنشىدەن, ەسەنبەرليندى ءبىر تۇقىرتىپ, ودان الدەقالاي ءوش الۋ دا ويىمدا بولعان جوق. ونداي كۇپىرشىلىككە بارمايتىنىمدى بىلەسىڭ عوي. و باستا سىرتتاي سولاي كورىنۋى دە مۇمكىن ەكەنىن ويلادىم. ويتكەنى قيسىنى سوعان كەلىپ تۇرعانداي. «وداقتاعى سىن سەكتسياسىنان كەتىرگەن سوڭ بۇل ەشكىمنىڭ ءتىسى باتپايتىن ازۋلى باسىلىمعا بارىپ اپ, ىستەپ جۇرگەن يتتىگى» دەپ ويلايتىندار تابىلادى. ويلاۋ از, ەرتەڭگۇنى وسەكتى ءورشىتىپ, تالايىمىزدىڭ ارامىزعا ءورت قويادى ءالى. «تاپسىرىس بەرۋشىلەردى» ىزدەيدى, ءتىپتى, قارا دا تۇر. ءبىر ۇشىن ساعان دا جالعاپ قويۋى مۇمكىن. ءبارى مۇمكىن, مۇقا...
– مەن وعان تاڭعالمايمىن, باۋىرىم. بالە ىزدەيتىندەر, جالا جاباتىندار كوبەيدى عوي. ساۋساعىڭدى شوشايتىپ كورسەتسەڭ بولدى, بالەسىن جاپسىرا سالادى, قىزتالاق!..
– ىلەكەڭنىڭ «قاھار» رومانىن دۇرىس قابىلدادىق, راس. ونىڭ دا ءبىر قايناۋى ىشىندە كەتكەن. ويتكەنى, اسىعىس جازىلعان دۇنيە ەدى. ال اسىعىس تىرلىك ورعا جىعادى. جالپى, جازۋشىنىڭ يدەياسى دۇرىس. بىراق يدەيا ءۇشىن كوركەم شىندىقتى قۇربان ەتۋگە بولا ما؟ بايقاپ وتىرساق, بۇل ناشار ۇردىسكە اينالىپ بارادى ەكەن. ادەبيەتتە تاريحي شىندىقتان كوركەم شىندىق بيىكتەۋ تۇرۋى ءتيىس. مەنىڭ ايتپاعىم وسى. مەنىكى مىنەۋ ەمەس, سىناۋ. بىزگە جالاڭ اقىلگويسىمەي, ەت-جۇرەگى ەلجىرەي, جانى اشىپ, انىق تا ناقتى سويلەيتىن سىن اۋاداي قاجەت. ادەبيەتىمىزدىڭ جەتەكشى ءبىر ۇيىمداستىرۋشى, دەمەۋشى كۇشى, ۇيىتقىسى بولا الارلىق سىن كەرەك. ناقتى ءبىر تۋىندىلاردى ءادىل باعالاپ, ادەبيەت باعىتىن, بەتالىسىن دۇرىس پايىمداي ءبىلۋ ءۇشىن كەرەك. سىن دەگەندە تالداۋ, ەكشەۋ, نەگىزدەۋ تەرەڭدىگى جاعىنان كەلمەي, تەك سىناۋ تۇرعىسىندا جاداعاي تۇيسىنەتىن ۇعىمنىڭ شەڭبەرىندە قالۋعا تاعى بولمايدى...
– زەينول, مەن سەنى ءبىر كىسىدەي تۇسىنەمىن. ءوز باسىمنان ءدال وسىنى وتكەرىپ جۇرگەن جوقپىن با؟ وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن مەن وداقتا پوەزيا جونىندە بايانداما جاسادىم. سونىڭ ارتى ۇلكەن داۋعا اينالىپ بارادى, قىزتالاق!..
– ءيا, مۇقا, ءبىزدىڭ ادەبي ورتادا سىنشىنىڭ باسشىلىققا العان ۇستانىمدارى, ولشەمدەرى ەسكەرىلە بەرمەيدى. ارينە, كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىن. الايدا مۇنى اياقتان شالۋ, كورەالماۋشىلىق, قىزعانىش, قيانات رەتىندە پايىمدايتىندار كوپ. ال شىنايى سىنشىلدىق, بىلىمدارلىق, تەرەڭدىك تۇرپاتىندا باعالايتىندار از...
وسى كەزدە تۋرا توبە تۇستان تىرنالاردىڭ داۋسى ەستىلدى. ەكەۋى كوككە كوز سالدى.
– ءبىزدىڭ جاققا ۇشىپ بارادى... نارىنقولدى ايتام, – دەدى مۇقاعالي.
– «تىرۋ-تىرۋ» ەتكەنى قيالدى تەربەيدى, ءا؟ – دەپ تامساندى زەينوللا.
– اق تىرنالار اسپانعا سىنا قاعىپ... – دەپ باستاعان مۇقاعالي ءۇنسىز قالدى.
زەينوللا كوككە كوز تىككەن اقىننىڭ جۇزىنە ءبىر قىرىنان قاراپ ەدى, ول الدەبىر قيال جەتەگىندە تۇرعانداي كورىندى...
جاقىپجان نۇرعوجاەۆ