ساياسي مادەنيەتتى دامىتاتىن ناۋقان

اتالعان ءىس-شارانىڭ مودەراتورى, ساياسي عىلىمداردىڭ كانديداتى ەرلان سايروۆ ءوز سوزىندە ەلىمىز پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ جاۋاپتى كەزەڭىنە اياق باسقانىن ايتتى.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا ساياسي رەفورمالاردىڭ ءبىرىنشى پاكەتى ەنگىزىلدى, ونىڭ شەڭبەرىندە ميتينگىلەر تۋرالى جاڭا زاڭ كۇشىنە ەندى, 7 زاڭنامالىق اكتىگە وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. وسى وزگەرىستەردىڭ بارلىعى – ەل دامۋىنىڭ ەۆو­ليۋتسيالىق جولىنىڭ بەلگىلەرى. مەملە­كەتتىلىك ينستيتۋتىن جاھاندىق قايتا قۇرۋ جاعدايىندا ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتتىلىكتى ساقتاۋ بولۋى ءتيىس. بارلىق ساياسي پروتسەسس, سونىڭ ىشىن­دە سايلاۋ پروتسەسى دە قوعام مەن ازامات­تاردىڭ مەملەكەتتىك قۇندىلىقتارى اياسىندا بىرىگۋى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك, – دەيدى ە.سايروۆ.

ءاربىر سايلاۋ قوعامنىڭ, ازاماتتاردىڭ ساياسي مادەنيەتىن ءوسىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرا­لى ەكەنىن ايتىپ وتكەن ە.سايروۆ كەزەك­تى سايلاۋدىڭ ەل ساياساتى ءۇشىن ءتيىمدى تۇس­تارىن جەتكىزدى.

– دەموكراتيانىڭ ەڭ نەگىزگى اتريبۋتى – حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل سايلاۋ حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتىن ارتتىرۋعا, پىكىرلەر ءپليۋراليزمىن دامىتۋعا, ەلدەگى ساياسي جۇيەنى ەۆوليۋتسيالىق دەڭگەيدە جاڭا ساتىعا كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بەلەس. مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى دامىتۋ دا بۇگىننىڭ باستى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى. ال ال­دا­عى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى دا بۇعان وڭ اسەر بەرمەك. بۇگىندە ەلىمىزدە 216 ءماسليحات, 3 350-دەن استام دەپۋتات بار, – دەدى ول. سونىمەن بىرگە بيىلعى سايلاۋدا جاستاردىڭ دا بەلسەندى ەكەنىن ايتتى.

پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قوعام­دىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ايدوس سارىم­نىڭ پىكىرىنشە, ەلدەگى كوپ نارسەنى وزگەر­تۋگە جانە ازاماتتاردىڭ ەنەرگياسىنا, ولاردىڭ ىسكەرلىك جانە ساياسي بەلسەندىلىگىنە سۇيەنەتىن شيكىزاتتىق ەمەس ەكونوميكانىڭ نەگىزدەرىن جاساۋعا باعىتتالعان جاڭعىرتۋ زاڭدارىنىڭ ۇلكەن پاكەتتەرىن قابىلداۋعا ىقپال ەتەتىن ءماجىلىستى سايلاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار بارلىق رەفورما الەمدىك ۇردىستەردى دە, قوعامنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن قاجەتتىلىكتەرىن دە ەسكەرۋى كەرەك.

– بۇرىن-سوڭدى بولماعان داعدارىس كەزىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. پاندەميا داعدارىسپەن قاتار جاڭا كونتەكستەگى جاڭا جاعدايلاردى كورسەتتى. ەڭ الدىمەن ءبىز وسى كەزگە دەيىن كوپ سىنالعان ينستي­تۋت­تار مەن مەحانيزمدەردىڭ ومىرشەڭ­دىگىن بايقادىق. قالاي دەسەك تە, ۇلتتىق مەملەكەت ءوز كۇشىن جويعان جوق. قازىر جاھان­دانۋعا قارسى پروتسەسس باستالدى دەگەن تۇسىنىك بار. ايماقتار بۇرىنعىداي جاھان­دىق رومان­تيكادان گورى, ايماقتىق بلوكقا, ايماقتىق ۇيىمدارعا باسىمدىق بەرۋدە. سول ارقىلى ءوز الەۋەتىن اسىرۋ سياق­تى ۇدەرىستەرگە بەت الىپ بارا جاتىر. ءار مەم­لەكەت جاھاندىق ەمەس ءوزىنىڭ ارتىقشى­لىعىن دامىتاتىن, ءوزى ماسكا تىگىپ, ءوزى ءدارى شى­عاراتىن, ءوز كاسىپ­كەرىنە مۇمكىندىك بەرەتىن دەڭگەيگە ءوتتى. بۇل ەرتەرەكتە مەركان­تيليزم دەپ سىنال­سا, قازىر كوپتەگەن ەكونومي­كالىق تەوريا­نى جوققا شىعارىپ وتىر, – دەيدى ساراپ­شى. سونداي-اق ول قازىر قازاق­ستان ءۇشىن پروپورتسيونالدى جۇيە اۋاداي قاجەت ەكە­نىن, ەڭ الدىمەن ەلدەگى ساياسي ءومىر, شىنداپ كەلگەندە نۇر-سۇلتان, الما­تى, شىمكەنت سياقتى ۇلكەن قالالار مەن بىرنەشە وبلىس­تان اسپاي وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

– ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دەسەك, قالالاردا عانا شوعىرلانعان. اۋىلدىق جەرلەردە ونداي ۇيىمدار جۇمىس ىستەمەيدى. Nur Otan پارتياسىنىڭ فيليالدارى, قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ۇيىمدارىنان باسقا بەلسەندىلىك بايقامايمىز. قازىر كەز كەلگەن ازاماتقا پارتيا قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك دەگەن ءسوز ايتىلا باستادى. مەنىڭ ويىمشا, بىزگە ءىرى جالپىۇلتتىق پارتيالار قاجەت. بۇل – اقش, ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلىن­دە قالىپتاسقان جۇيە. الداعى سايلاۋ رەفور­مانىڭ, مودەرنيزاتسيانىڭ تاعدىرىن شەشە­تىن سايلاۋ بولماق. سوندىقتان بۇل ساي­لاۋدىڭ ءادىل, زاڭدى ءوتۋى, حالىق­تىڭ مويىنداۋى ءسوزسىز ماڭىزدى. پرەزي­دەنت سايلاۋىندا بايقاعانىمىزداي, بايقاۋ­شى­لار اسقان بەلسەندىلىك تانىتتى. مۇنىڭ ءوزى دە سايلاۋدىڭ دۇرىس وتۋىنە, ناتيجەسىنىڭ مويىندالۋىنا نەگىز بولۋى ءتيىس. ساي­لاۋ­دىڭ سىنالۋى زاڭدى, بىراق ونىڭ زاڭدى­لى­عىنا كۇمان بولماۋى ءتيىس, – دەدى ا.سارىم.

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, PhD دوكتورى ينديرا رىستينا كەزەكتى سايلاۋعا قويى­لاتىن مىندەتتەرگە توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ويىن­شا, الداعى ءماجىلىس سايلاۋى باعدار­لا­مالىق باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا سەبەپ بولۋ ءتيىس.

– مەملەكەتتىڭ جالپى جۇمىس ىستەۋ مەحانيزمدەرى بار ەكەنىن كوردىك, دەگەنمەن كوممۋنيكاتسياسى جولعا قويىلماعانىن بايقادىق. پاندەميا كەزىندە قانشا كومەك كورسەتىلدى, قانشا ءىس اتقارىلدى. ول تۋرا­لى اقپارات حالىققا جەتپەي قالدى. مەم­لەكەتتىڭ «ىستەۋى» مەن «ايتۋىنىڭ» اراسىن­دا ۇلكەن قادام بارىن بايقادىق. الداعى سايلاۋعا قاتىسىپ جاتقان ۇمىتكەر­لەر وسىنى ەسكەرىپ, مەملەكەتتىڭ اتقار­عان ءىسىن حالىققا جەتكىزۋدى ماقسات ەتسە. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا 7 پارلا­مەنتتىك سايلاۋ بولسا, ونىڭ بەسەۋى كەزەك­تەن تىس وتكەن. ءبىر ەسكەرەتىن جايت, ەلىمىز­دە تۇلعالىق باسەكەلەستىك بار, الايدا باع­دار­لامالىق باسەكە جوق. شەتەلدەردە حالىقتىڭ باعدارلامانى تاڭدايتىنىن بىلەمىز. ال بىزدە كەرىسىنشە تۇلعانى تاڭ­دايدى. جاقىندا ەليتا ساپاسىنىڭ رەيتين­گى جاريالاندى. ەلىمىز 19-ورىنعا جايعاس­قان. بۇل ءتىزىمنىڭ باستى تالابى ەليتا­نىڭ شەشىم قابىلداۋعا اسەرى. بۇل دەگەنى­مىز, ەلىمىزدە ناقتى ءبىر شەشىم قابىل­داۋعا ينستيتۋتتار ەمەس, جەكەلەگەن تۇلعالار اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى. ەندىگى كەزەكتە ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسى مەن باعدارلامالىق باسەكەنى ارتتىرۋعا دەن قويىپ, جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. ال تۇلعالار وسى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋشى جانە حالىقپەن بايلانىستىرۋشى قىزمەتىن اتقارۋى كەرەك, – دەدى ول.

ال ساراپشى مارات شيبۇتوۆ پار­لامەنت سايلاۋىنىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتا كەلە, كەلەسى جىلى كوكتەمدە وتەتىن اۋىل اكىم­دەرىنىڭ سايلاۋىن دا ەسكە سالدى. سونى­مەن بىرگە ول بايقاۋشىلاردىڭ بيىل دا بەلسەندى بولاتىنىن ءسوز ەتتى. وعان قوسا كەزەكتى سايلاۋدا «اقجول» جانە Adal پارتيالارى ءبىر ەلەكتورات ءۇشىن تالاساتى­نىن ايتتى. «ولاردىڭ ورتاق سايلاۋشىلارى – كاسىپكەرلەر», دەيدى ساياساتتانۋشى.

ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ سايلاۋ كەزەڭىندەگى ساياسي پارتيالاردىڭ ءىس-ارە­كەتتەرىنە تۇسىنىكتەمە بەرىپ, ولاردىڭ ازاماتتاردىڭ ساياسي مادەنيەتىن دا­مىتۋ تۇرعىسىنان مۇمكىندىكتەرىن باعالادى.

ودان بولەك «قوعامدىق پىكىر» زي ديرەك­تورى, الەۋمەتتىك عىلىمداردىڭ كانديداتى بو­تاگوز راقىشەۆا, ساياساتتانۋشى باۋىر­جان سەرىكباەۆ, ساياسي كونسۋلتانت, PhD دوكتورى دينا ايكەنوۆا, سونداي-اق باسقا دا ساراپشىلار, عالىمدار ءوز پىكىرلەرىن ايتىپ, الداعى سايلاۋعا قاتىستى بولجامدارىن ورتاعا سالدى.