بيىلعى ءۇشىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, وتاندىق كەن بايىتۋ سەكتورىنداعى كاسىپورىنداردىڭ تابىسى تۇراقتى. الايدا كارانتيندىك شارالار وندىرىسكە ىقپالىن تيگىزبەي قويمادى. سوعان قاراماستان, ءوندىرىس الىپتارى جىل سوڭىنا دەيىن جوعارى كورسەتكىشكە جەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
پاندەميا ءوندىرىستى توقتاتقان جوق
ايتالىق, Kaz Minerals توبىنا قاراستى كاسىپورىنداردا جوعارى وندىرىستىك كورسەتكىشتەر تىركەلدى. ماسەلەن, توعىز ايدا 230 مىڭ توننا مىس ءوندىرىلىپ (2019 جىلعى كورسەتكىش 230,5 مىڭ توننا), COVID-19-عا بايلانىستى قيىندىقتارعا قاراماستان, كومپانيا مىس پەن التىن وندىرىسىندە جوسپارلى دياپازوننىڭ جوعارعى مەجەسىنە جەتۋدى كوزدەۋدە. بولجام بويىنشا كۇمىس پەن مىرىش ءوندىرىسىنىڭ كولەمى دە جوعارىلاماق. دەسە دە كومپانيا قىزمەتكەرلەر مەن مەردىگەرلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, سونداي-اق دەنساۋلىعى مەن ءال-اۋقاتىنا ءجىتى كوڭىل ءبولۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ وتىر. تۇتاس پەرسونالدى قورعاۋعا جانە وندىرىستىك ىركىلىس تاۋەكەلدەرىن تومەندەتۋگە جان-جاقتى شارالار قاراستىرىلعان.
شىعىس قازاقستاننىڭ اقتوعاي كەنىشىندەگى كەن ءوندىرۋ كولەمى 27%-عا نەمەسە 9,06 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايدى. توعىز ايدا وندىرىلگەن شيكىزات 28,7 ملن تونناعا جەتىپ, بۇل بىلتىرعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 27%-عا از. بۇعان نەگىزىنەن وكسيدتى كەن ءوندىرۋدىڭ كولەمىن قىسقارتۋ ىقپال ەتتى. ويتكەنى جىلدىڭ باسىندا ءوندىرىس جۇمىستارى بۇدان بۇرىن وندىرىلگەن شيكىزاتتى قايتا تازارتۋعا باعىتتالعان ەدى.
ءسۋلفيدتى كەننەن مىس ءوندىرۋ ءۇشىنشى توقساندا وڭدەۋ كولەمىنىڭ 9%-عا قىسقارۋ ەسەبىنەن 8%-عا, ياعني 26,5 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەپ, مىس قۇرامىنىڭ ورتاشا مولشەرىنىڭ 0,56%-عا دەيىن ۇلعايۋىمەن جارتىلاي وتەلدى.
تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمدەرى مەن كەندەگى مەتالدىڭ ازدىعى, سونداي-اق 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا وڭدەۋ كوەففيتسيەنتىنىڭ ۋاقىتشا تومەن بولۋى سالدارىنان توعىز ايدا ءسۋلفيدتى كەن 82,6 مىڭ توننا ءوندىرىلىپ, بىلتىرعى توعىز ايمەن سالىستىرعاندا 11%-عا از كورسەتكىش تىركەلدى.
ءۇشىنشى توقساندا وكسيدتى كەننەن كاتودتى مىس ءوندىرۋ كولەمى 5,2 مىڭ توننانى قۇرادى, 2019 جىلداعى توقسانمەن سالىستىرعاندا بۇل 4%-عا تومەن. جىل سوڭىنا قاراي اقتوعايدا كاتودتى مىس ءوندىرىسىنىڭ جوسپارلانعان باعدارىنا جەتۋ كوزدەلمەك. ول شامامەن 20 مىڭ توننانى قۇرايدى.
اتالعان توقسانداعى مىس ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمى – 31,7 مىڭ توننا. وسى كورسەتكىش نەگىزىنەن سۋلفيد فابريكاسىنا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى مەن ۇزاقتىعىنا بايلانىستى ءوندىرىس يندەكسىنىڭ 8%-عا تومەندەگەنىن كورسەتتى. ءتورتىنشى توقساندا ءسۋلفيدتى كەندەگى مىستىڭ ورتاشا مولشەرىنىڭ تومەندەۋى مەن COVID-19-عا قاتىستى شەكتەۋلەردىڭ سالدارىنان ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا كەيىنگە قالدىرىلعان تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋگە بايلانىستى ءوندىرىس كولەمى تومەندەيدى دەپ بولجانۋدا.
پاۆلودار وبلىسىنداعى «بوزشاكولدە» كەن ءوندىرۋ ديناميكاسى بايىتۋ فابريكالاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن 22%-عا وتەپ, 8 ملن تونناعا دەيىن جەتتى. اتاپ ايتقاندا, ءسۋلفيدتى جانە كاوليندى فابريكالار توقسان بويى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەدى. دەسە دە بيىلعى توعىز ايدا كەن ءوندىرۋ ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى قويماداعى كاوليندى كەندى قايتا وڭدەۋ ەسەبىنەن 16%-عا نەمەسە 22,3 ملن تونناعا دەيىن قىسقاردى.
توقساندىق بولىنىستە التىن ءوندىرۋ كولەمى 37 مىڭ ۋنتسياعا دەيىن تومەندەدى. بىراق توعىز ايدىڭ ىشىندە «بوزشاكولدە» باعالى مەتالدى ءوندىرۋ 120,3 مىڭ ۋنتسياعا دەيىن ۇلعايىپ, جىلدىق جوسپارلى دياپازوننىڭ جوعارعى شەگىنە, اتاپ ايتقاندا, 140-150 مىڭ ۋنتسياعا جەتۋ مەجەسى قويىلعان.
«ۆوستوكتسۆەتمەت» (شىعىس قازاقستان) شاحتالارىندا جانە «بوزىمشاق» (قىرعىزستان) كەنىشىندە كەن ءوندىرۋ ءۇشىنشى توقساندا 6%-عا نەمەسە 997 مىڭ تونناعا دەيىن قىسقاردى. توعىز ايدا 3,06 ملن توننا كەن ءوندىرىلدى, بۇل بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 5%-عا جوعارى. شىعىستاعى كەن ءوندىرۋدىڭ تومەن كورسەتكىشى جەراستى ءوندىرىس جۇمىستارىنا كوشۋگە بايلانىستى «بوزىمشاقتاعى» ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىمەن وتەلدى.
وپەراتسيالىق اقشا اعىندارىنىڭ ارتۋى مەن شيكىزات باعاسىنىڭ جوعارىلاۋىنا بايلانىستى Kaz Minerals توبىنىڭ تازا قارىزى ماۋسىمداعى 2 797 ملن دوللاردان قىركۇيەكتەگى جاعدايعا سايكەس, 2 654 ملن دوللارعا دەيىن ازايدى. قارىزدى ازايتۋ كۇردەلى شىعىندارمەن, ناقتى ايتقاندا «اقتوعاي» جانە «بايمسكايا» مىس جوباسىن كەڭەيتۋمەن, سونداي-اق توپتىڭ قىتايدىڭ مەملەكەتتىك دامۋ بانكى الدىنداعى بورىشتىق مىندەتتەمەلەرى بويىنشا جارتىجىلدىق سىياقى تولەمدەرىمەن جانە كاسىپكەرلىك-جەكە تۇلعالارعا ارنالعان اي سايىنعى پايىزدىق تولەمدەرمەن, جەر بەتىندەگى ورىنداردىڭ بيىكتىك ايىرماسىن بەلگىلەۋمەن جارتىلاي وتەلدى. تولەمدەردىڭ جالپى سوماسى 71 ملن دوللاردى قۇرادى. پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە سالىناتىن سالىق, رويالتي (ليتسەنزيالىق سىياقىنىڭ ءتۇرى) جانە تابىس سالىعى بويىنشا تولەمدەر ءۇشىنشى توقساندا 28 ملن دوللاردى قۇراپ, ول بۇگىنگە دەيىن ققس وتەۋمەن ىنتالاندىرىلىپ كەلەدى.
«COVID-19-بەن بايلانىستى قيىندىقتارعا قاراماستان, Kaz Minerals ءۇشىنشى توقساندا دا جوعارى وندىرىستىك ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. مىس ءوندىرىسى بيىل ۇزدىكسىز جالعاسىپ, قازىر ءوندىرىس كولەمى 2019 جىلعى دەڭگەيدە ساقتالۋدا. ال ىلەسپە ءونىم ءوندىرىسى بۇرىنعى كورسەتكىشتەردەن ايتارلىقتاي اسىپ ءتۇستى. مىس پەن التىن ءوندىرىسىنىڭ جوسپارلى دياپازوندارىنىڭ جوعارعى شەگىنە جەتۋگە جاقىن تۇرمىز, سونداي-اق كۇمىس پەن مىرىش ءوندىرىسىنىڭ جىلدىق جوسپارلى كورسەتكىشتەرى جاقساردى», دەدى Kaz Minerals توبىنىڭ باسقارما توراعاسى ەندريۋ ساۋزام.
«باقىرشىقتاعى» التىن قورى 25%-عا ۇلعايدى
ەلىمىزدەگى التىننىڭ تاعى ءبىر ءىرى مول قورى شىعىس قازاقستانداعى «باقىرشىق» كەن ورنىنا تيەسىلى. بۇل ايماقتا جەر قويناۋىن يگەرىپ جاتقان رەسەيلىك «پوليمەتالل» كومپانياسى «قىزىل» جوباسى اياسىندا كەن قورى 25%-عا ۇلعايعانىن, اتاپ ايتقاندا, التىن كولەمى 10,3 ملن ۋنتسياعا دەيىن وسكەنىن حابارلادى. كومپانيالار توبىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى ۆيتالي نەسيستىڭ ايتۋىنشا, «شىعىس باقىرشىقتاعى» شيكىزاتتىڭ ايتارلىقتاي قورى «قىزىلدىڭ» وندىرىستىك تسيكلىن 30 جىلعا دەيىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە اشىق ءوندىرۋ جۇمىستارى 2036 جىلعا دەيىن جالعاساتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى.
JORC كودەكسىنە سايكەس «شىعىس باقىرشىقتاعى» (قىزىلدىڭ 2-ءشى ايماعى) كەن قورىنىڭ باستاپقى باعالاۋى ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا 3,7 گ/ت ولشەمدەگى ورتاشا قۇرامداعى التىننىڭ جالپى كولەمى 2,2 ملن ۋنتسيانى نەمەسە 18,8 ملن توننانى قۇرادى. ونىڭ 80%-ى جەراستى تاسىلىمەن وندىرىلمەك. تيىسىنشە «قىزىلداعى» جالپى كەن قورى 5,4 گ/ت ورتاشا قۇرامداعى التىننىڭ تۇتاستاي كولەمى 10,3 ملن ۋنتسياعا, دەمەك 59,3 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايدى. وسىلايشا التىننىڭ مولشەرى 2019 جىلداعى ەسەپپەن سالىستىرعاندا 25%-عا ءوستى.
اشىق كەن بايىتۋ جۇمىستارىنا ارنالعان شيكىزات قورى 9%-عا نەمەسە 4,9 گ/ت ورتاشا قۇرامدى التىننىڭ كولەمى 4,3 ملن ۋنتسياعا دەيىن ءوسىپ, سايكەسىنشە جەراستى تاۋ-كەن جۇمىستارىنا باعىتتالعان قوردىڭ كولەمى 40%-عا ۇلعايدى جانە 5,8 گ/ت ورتاشا قۇرامدى باعالى مەتالدىڭ ۋنتسياسى 6,0 ملن-عا دەيىن ارتتى. جاڭارتىلعان كۇنتىزبە بايىتۋ فابريكاسىنداعى ءوندىرىس قۋاتىنىڭ ارتۋىمەن ەسكەرىلىپ دايىندالسا كەرەك. سوعان سايكەس كاسىپورىن 2022 جىلعا قاراي وندىرىلگەن ءونىم كولەمىن جىلىنا 2,2 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزبەك نيەتتە. اتالعان كەن ورنىنداعى باعالاۋ جۇمىستارى 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان جالپى كولەمى 29,9 شاقىرىمدى قۇرايتىن (168 ۇڭعىما) گەولوگيالىق بارلاۋدىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە ىسكە اسىرىلعانىن ايتا كەتكەن ورىندى.
كاسىپورىنداردىڭ تىلەگى ەسكەرىلۋى ءتيىس
قازاقستان تابيعي رەسۋرستاردىڭ جيىنتىق كولەمى بويىنشا الەمدىك رەيتينگتە التىنشى ورىندا تۇر. جۋىردا وتكەن قازاقستان-كانادا ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ IV وتىرىسىندا وسىلاي دەگەن «Kazakh Invest» ۇك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى جاندوس تەمىرعالي ەلىمىزدە ءالى دە زەرتتەلمەگەن كەن ورىندارى از ەمەس ەكەنىن ايتتى.
«قازاقستان تابيعي رەسۋرستاردىڭ جيىنتىق كولەمى بويىنشا الەمدە التىنشى ورىن الادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ باعالاۋىنا سەنسەك, ەلىمىزدە جالپى سوماسى 46 ترلن دوللاردان اساتىن 5 مىڭنان ارتىق بارلاۋ جۇرگىزىلمەگەن كەن ورنى بار. بۇگىندە قازاقستان ليتي, نيكەل, كوبالت, مارگانەتس جانە باسقا دا سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەرگە بايلانىستى يننوۆاتسيالىق وندىرىستەردى دامىتۋدى كوزدەپ وتىر», دەدى ج.تەمىرعالي.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى رۋسلان بايميشەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلى ەلىمىزدە جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى كودەكس قابىلدانىپ, سول ارقىلى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ اشىق جانە تۇسىنىكتى ادىستەرىن قامتاماسىز ەتۋدە وزىق حالىقارالىق تاجىريبە ەسكەرىلدى. بۇل زاڭدا قاراستىرىلعان نەگىزگى قاعيداتتىڭ ءبىرى – ء«بىرىنشى كەلگەن – ءبىرىنشى يگەرەدى». سونىمەن قوسا مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىگى ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار, سالىق پرەفەرەنتسيالارى جانە باسقا دا جەڭىلدىك تۇرىندە قامتىلعان دەدى ۆەدومستۆو وكىلى.
«الەمدەگى وزگەرىستەردى ەسكەرىپ, قازاقستان حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەن بايىتۋ سالاسىندا ينۆەستيتسيالىق جانە يننوۆاتسيالىق الەۋەتتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى باستامالاردى قابىلدادى. اسىرەسە ءوندىرۋشى سالالاردىڭ اشىقتىعى باستاماسىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ەلىمىز بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزدى. شيكىزات پەن مەتالداردىڭ ءىرى تۇتىنۋشىسى – قىتايدىڭ گەوگرافيالىق جاقىندىعى, ەلدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى, ەنەرگيا شىعىندارىنىڭ تومەن ءتاريفى, ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ايماقتار ەلىمىزدىڭ وسى سالاداعى ارتىقشىلىعىن كورسەتىپ وتىر», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
تاۋ-كەن ءوندىرۋشى جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ (تمكق) اتقارۋشى ديرەكتورى نيكولاي رادوستوۆەتستىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, سالالىق ۆەدومستۆوعا رويالتي (ليتسەنزيالىق سىياقىنىڭ ءتۇرى) ماسەلەسىندە كانادانىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن ارتىق بولمايدى. ول پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە سالىناتىن سالىقپەن جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالارعا قولدانىستاعى مولشەرلەمەنى ساقتاي وتىرىپ, كاسىپورىندارعا رويالتيگە ەرىكتى تۇردە كوشۋگە مۇمكىندىك بەرىلۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. قاۋىمداستىق جاڭا كەن ورىندارى بويىنشا رويالتي مولشەرلەمەسى رەسپۋبليكانىڭ تەڭىزدەن قاشىقتا ورنالاسقاندىعى, سونداي-اق كولىك اسپەكتىسى ەسكەرىلىپ, تارتىمدى بولۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمدا.