بىزدە جاقسى جوبالار بار...

سولتۇستىككە 563 وتباسى قونىس اۋداردى

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىم­دىگىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەس­تىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلا­مالار باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى الما ماحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ايماق­تا الماتى, جامبىل, قىزىلوردا, ماڭ­عىستاۋ, تۇركىستان وبلىستارىنان, نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالا­لارىنان ازاماتتاردى كوشىرۋ جانە ولاردى قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىل­داۋ جونىندەگى وڭىرلىك كۆوتاعا ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.

– جىل باسىنان بەرى وبلىسقا الماتى, جامبىل, قىزىلوردا, ماڭ­عىس­تاۋ, تۇركىستان وبلىستارىنان, نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالا­­لارى­نان قۇرامىندا 1720 ادام بار 563 وتباسى قونىس اۋداردى. ول وتباسى­لار وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارى مەن پەتروپاۆل قالاسىنا ورنالاستى, – دەيدى الما ماحمەتوۆا.

كوشىپ كەلگەن 1720 ادامنىڭ 879-ى – ەڭبەككە قابىلەتتى. بۇل كەلۋشىلەردىڭ 51 پايىزى دەگەن ءسوز. جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىمەن 708 ادام قامتىلىپ, ونىڭ ىشىندە 603 ادام تۇراقتى جۇمىس تاپقان.  وبلىستىق جۇ­مىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋ­مەتتىك باعدارلامالار باسقار­ماسىنىڭ بىزگە بەرگەن دەرەگىنە سۇيەنسەك, ءدال قازىر ايماقتا 1000-نان استام بوس جۇمىس ورنى بار.

– ونىڭ ىشىندە مال دارىگەرى, اگرونوم, مۇعالىم, دارىگەر, زووتەحنيك, جو­عارى ءونىمدى تەحنيكانىڭ جۇرگىزۋ­شى­سى مەن مەحانيزاتورلار بار. ال بيۋد­جەت قاراجاتى ەسەبىنەن جاڭا ما­مان­دىقتار العىسى كەلەتىن ادامدار «ەڭبەك» باعدارلاماسى بويىنشا دايار­لاۋ جانە قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنان وتە الادى. «باستاۋ بيزنەس» كۋرستارىندا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقۋعا مۇمكىندىك بار. كاسىپكەرلىكپەن, باۋ-باقشا وسىرۋمەن اينالىسقىسى كەلەتىندەر ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ جانە قايتارىمسىز گرانتتار راسىمدەۋ, سون­داي-اق كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقى­تۋ سياقتى قاجەتتى جاعدايلار جاسالادى. اتالعان شارالار ناتيجەسىندە 100 ادام ءوز ءىسىن اشىپ, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ جاتىر, – دەدى ءبولىم باسشىسى.

سىن ايتپاي تۇرىپ, جاعدايدى بىلگەنى ءجون

الماتى وبلىسىنىڭ تۋماسى ايبول نۇرلىبەك «سەرپىن» باعدارلاماسىمەن پەتروپاۆلداعى ماناش قوزىباەۆ اتىن­داعى سولتۇستىك قازاقستان مەملە­كەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, قازىر ەكىباس­تۇزداعى ءبىلىم-يننوۆاتسيا ليتسەيىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرىپ ءجۇر. سولتۇستىك قازاقستاندى ادەيى تاڭدادىم, ەلگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن گەوگرافيالىق مەكەنجاي ماڭىزدى ەمەس دەيدى جاس مامان.

– قوعامدا ايتىلىپ جۇرگەن ءپاتريو­تيزمنىڭ كوبى – پافوس. XXI عاسىردا ءوزىمىزدى سوزبەن ەمەس, ناقتى ىستەرمەن دالەل­­دەۋىمىز كەرەك. سول جاعىنان ال­عان­دا سولتۇستىك حالقىنىڭ ىسكە كوبى­­­رەك ءمان بەرەتىنىن بايقادىم. ادەت­تە وڭتۇستىك قازاقشا جاقسى سوي­لەيدى, سولتۇستىك تىلگە شورقاق دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان عوي. مۇندا كەلىپ جەر­گىلىكتى حالىقتىڭ انا تىلدە ءتاپ-ءتاۋىر سويلەيتىنىن بايقادىم. كەرەك بولسا جەرگىلىكتى جۋرناليستەر سينگارمونيزم زاڭدىلىعىن بۇزباي سويلەيدى. ارينە, ورىسشا سويلەيتىن جاستار بارشىلىق. بىراق ونداي جاستار قاي وبلىستان دا تابىلادى. سوندىقتان جاستار سولتۇس­تىككە كەلسە تەز سىڭىسەدى, ءارى جاڭاشا ءورىس تابادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن, – دەيدى ايبول.

ايبولدىڭ قارىنداسى ارۋجان دا اعاسىنىڭ اقىلىمەن پەتروپاۆلعا وقۋعا تۇسكەن. قازىر قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتىر.

كەيىپكەرىمىز ەل اعالارى سولتۇستىككە مويىن بۇرمايدى, كوبى مۇنداعى جاع­دايدى كوزبەن كورمەي-اق سىرتتاي تون پىشۋگە قۇمار, دەيدى.

– ءوزىم وسىندا ءومىر سۇرگەن 5-6 جىل­دا بىردە-ءبىر ەل زيالىسى وسىندا كەلىپ, جاستارمەن كەزدەسىپ, ءدارىس وقى­عان ەمەس. ءوزىن ەلگە, ۇلتقا قىزمەت ەتىپ ءجۇرمىز دەيتىن سونداي ادامدار وزىنە ناعىز مۇقتاج جەرگە بارىپ, اقىلىن بەرىپ, كومەكتەسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وكىنىشكە قاراي, ءبىرازى ورتا­لىقتان ۇزاعىسى, جىلى-جۇم­ساعى­نان الشاقتاعىسى كەلمەيتىن سياقتى. سويتە تۇرا تەلەديداردا, ينتەرنەتتە كوزىمەن كورمەگەن ولكە جايلى وڭدى-سولدى سىن ايتۋعا قۇمار. ءدال قازىر سولتۇستىك وبلىستارعا مۇنداي بيىك دەڭگەيلى ازاماتتاردىڭ كومەگى اسا قاجەت, – دەيدى ايبول نۇرلىبەك.

«اۋىلعا جەدەل جاردەم كەلمەيدى»

جامبىل وبلىسىنىڭ تۋماسى گۇلميرا سەرىكباەۆا دا جىل باسىندا سولتۇستىك قازاقستانداعى كوۆىلنوە اۋىلىنا وتباسىمەن كوشىپ كەلگەن. ماماندىعى – بۋحگالتەر-ەكونوميست. ەكىباستۇز قالاسى ۇناماعان سوڭ, الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبولىمىنىڭ كەڭەسىمەن وسى اۋىلدى تاڭداعان.

– قاڭتار ايىندا اۋىلعا كەلىپ, ەل-جۇرتتىڭ تۇرمىسىمەن, باسشىلارىمەن تانىسىپ, كوڭىلدەن شىققان سوڭ, كوشە­مىز دەپ شەشتىك. قونىس اۋدارۋ قيىن­دىق تۋدىرعان جوق. ۇكىمەتتەن ءتيىس­تى قارجىلاي كومەكتى الدىق. جاڭا ءۇي بە­رىلدى. كوممۋنالدىق جاعدايى جاق­سى. قىستا ىستىق. ۇلكەن قالاداعى ءۇش بول­مەلى پاتەرلەردەن كەم تۇسپەيدى. قازىر جولداسىم ەكەۋمىز اۋىلداعى «اقسەلەۋ» جشس-دا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. مەن – ەسەپ بولىمىندە, كۇيەۋىم اۆتوپاركتە كولىك جۇرگىزۋشى, – دەيدى گۇلميرا.

ەكى ۇلى مەكتەپتە وقىسا, كەنجەسى بالاباقشاعا بارادى ەكەن. الايدا قازاق مەكتەبىنىڭ جوقتىعى وتباسى ءۇشىن قيىنعا سوعىپ تۇر.

– ولار جامبىلدا جۇرگەندە قازاق مەكتەبىندە وقىدى عوي. ەندى مۇندا كەلىپ ورىس مەكتەبىنە بارىپ ساباقتاعى تەرميندەردى, ەرەجەلەردى تۇسىنە الماي قينالىپ ءجۇر. ۇيرەنىسىپ كەتەر دەپ ويلاعانبىز. الايدا وڭاي بولىپ جات­قان جوق. مەكتەپ قازاق تىلىندە بولسا دەگەن تىلەگىمىز بار. ال باسقا جا­عى­نان سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ اسا ءبىر ايىرماشىلىعى جوق. تۇرمىس جاع­دايى تەڭ. ايىرماشىلىق – تەك كوكونىس باعاسى مەن اۋا رايىندا عانا. سول­تۇس­تىكتىڭ قىسى بىزگە قاتتى ۇنادى, تابي­عاتى كەرەمەت, – دەدى كەيىپكەرىمىز.

قونىس اۋدارۋشىنى تاعى ءبىر الاڭ­دات­قان جاعداي – مەديتسينا ماسەلەسى. مينيستر ا.تسوي­دىڭ ادەمى مالىمدەمەلەرىن, بيىك مىن­­بەرلەردەن ايتىلاتىن عاجايىپ بايان­دامالاردى ءبىر ءسات ۇمىتا تۇرايىق: قازاقستاندا ءالى كۇنگە جەدەل جاردەم بارمايتىن اۋىلدار دا بار...

– ءوزىمىز وسى اۋىلعا كەلگەلى بىر­نەشە رەت مەديتسينالىق كومەككە مۇق­تاج بولدىق. ۇلىم قولىن سىندىرىپ الدى. سوسىن سوقىر ىشەك بولدى. ال مە­دي­تسي­نالىق كومەك بەرەتىن جالعىز فەلد­شەر عانا بار ەكەن. ول كىسى تراۆماتولوگ ەمەس, وتا جاساي المايدى. بۇل اۋىلعا جەدەل جاردەم بريگاداسى دا كەلمەيدى. جاقىن ارادا بۇل ماسەلە شەشىلە قويماس, – دەدى گۇلميرا.

شەشىلمەگەن ماسەلەلەر دە كوپ

– جۇبايىم, ەكى بالام بار. كەلىن­شەگىم وسى جەردەگى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ بىرىنە جۇمىسقا ورنالاستى. بالام مەكتەپكە, قىزىم بالاباقشاعا بارادى. كەلگەن كەزدە ۇكىمەت تاراپىنان وتباسى مۇشەلەرىنە 86 مىڭ تەڭگەدەن بەرگەن. الايدا جۇبايىم مەن قىزىمنىڭ تۇ­راق­تى تىركەۋى قاراعاندىدا بولۋى­نا باي­­لانىستى, كومەكتى تەك ۇلىم ەكەۋ­مىز عانا الدىق. ءۇيدىڭ ارەنداسىن ءبىر جىل­عا دەيىن مەملەكەت تولەپ بەردى, – دەيدى كەلەسى كەيىپكەرىمىز عاني قالدىبەكوۆ.

ماماندىعى – دانەكەرلەۋشى. قارا­عاندىدا ون جىلداي «يمستالكون» كوم­پ­انياسىندا جۇمىس ىستەپ, 2016 جىلى ءىسساپار نەگىزىندە كومپانياسىمەن مەردىگەر رەتىندە كەلىپ اقسۋ­داعى فەرروقورىتپا زاۋىتىنا پەش قون­دىرۋمەن اينالىسقان. ءسويتىپ, ءۇش جىل وتكەن. سودان سوڭ مەملەكەتتىك باعدارلامامەن 2018 جىلى اقسۋعا وتباسىن دا كوشىرىپ اكەلەدى. بۇل كەزدە ول مەردىگەر كومپانيادان جۇمىستان شى­عىپ كەتكەن. اكىمدىككە كولىك جۇرگى­زۋشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. الايدا جالاقىسى از بولۋى سەبەپتى ول جۇمىستان دا شىققان. «اكىمدىكتە كولىك جۇرگىزۋشىسى بولىپ ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە سول كەزدەگى ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بەر­دىبەك ساپارباەۆ كەلدى وڭىرگە. ول كىسى­نىڭ الدىندا ءسوز سويلەپ, پروبلەمالار­دى ايتىپ ەدىم. الايدا ەش قايران بولمادى» دەيدى عاني.

ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ول اقسۋ فەررو­قورىتپا زاۋىتىنا دانەكەرلەۋشى بولىپ جۇمىسقا كىرۋگە ءوتىنىش بىلدىرگەن. سى­ناقتان دا ءساتتى وتكەن. ءتيىستى مەدي­تسينالىق قۇجاتتارىن دا تۇگەل ازىر­لەگەن. بىراق زاۋىت ناقتى سەبەپسىز جۇمىسقا الۋ ماسەلەسىن كەيىنگە ىسىرىپ جاتقان كورىنەدى.

– ءۇش اپتا ءوتتى. ءالى ەشقانداي جاۋاپ جوق. كادر بولىمىنە حابارلاسسام, ء«سىز جۇمىسقا قابىلداندىڭىز, ءبىزدىڭ قوڭىراۋىمىزدى كۇتىڭىز» دەيدى. نە ويلاعاندارى بارىن تۇسىنبەي دالمىن. ءدال قازىر پاتەر جالداپ تۇرىپ ج­اتىر­مىز. تابىس تومەن بولعان سوڭ بالا­لاردىڭ كيىم-كەشەگىن الىپ بەرۋ دە, ۇيگە ازىق-ت ۇلىك الۋ دا قيىنعا سو­عىپ تۇر. كەلىسىمشارت بويىنشا 5 جىلعا دەيىن بۇل جەردەن كەتە الماي­مىز. اكىمنىڭ الدىنا كىرە الماي جۇر­گەنىمە ءبىراز ۋاقىت بولدى. نە ارى ەمەس, نە بەرى ەمەس, وسىلايشا سەندەلىپ قالدىق. مەنىڭ ىزىمنەن ەرىپ باۋىرىم مەن كەلىنىم دە كەلگەن. قولدارىندا ديپلومى بار. ولار دا قازىر پاتەردە ءجۇر. نەگىزى مۇندا باسپانا ماسەلەسىن شەشەمىز, جاقسى جۇمىس تابامىز دەپ كەلىپ ەدىك. بىراق ونىڭ ورىندالاتىن سىڭايى بايقالمايدى, – دەيدى عاني.

عانيدىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستىكتەن كەلگەندەرگە بەرىلەتىن ۇيلەر ءالى سالىنىپ جاتىر. بارعانداردىڭ كوبى جالدامالى جۇمىس ىستەپ, تاكسيست بولىپ, ارەڭ كۇنەلتىپ ءجۇر. «باعدارلاما دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەر ءۇشىن قولايلى شىعار, ءبىز سياقتى كاسىپتىك ءبىلىم يگەرگەن ازا­مات­تارعا ءبىراز قيىن ءتيىپ تۇر» دەدى كەيىپكەرىمىز.

* * *

وبلىستىق اكىمدىك وكىلىنىڭ سوزىنشە, قازىر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قونىس اۋدارۋشىلارعا ارنالعان ۇيلەر سالۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. 2019-2022 جىلدار ارالىعىندا 2142 ءۇي سالىنباق.

2013 جىلى قابىلدانعان «جۇمىس­پەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى جۇزەگە اسقالى بەرى 19 مىڭ ادام سولتۇستىككە قونىس اۋدارىپ­تى. ولارعا 5,4 مىڭ قىزمەتتىك پاتەر مەن جاتاقحانا بەرىلگەن. جالپى, 2018-2022 جىلدارى 59 مىڭ وتباسىنى سولتۇستىككە كوشىرۋ كوزدەلىپتى. 

ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سولتۇستىككە كوشىپ بارىپ جات­قان ازاماتتارعا جايلى جاعداي جاساۋ كەرەك دەگەندى ايتتى. ولاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جاردەماقى مولشەرىن 35 اەك-تەن 70 اەك-كە كوبەيتۋدى تاپسىردى.

بىزدە ءوزى جاقسى جوبالار بار... جازىلعاندا, ايتىلعاندا ءون بويىنان ءبىر ءمىن تاپپاي ءماز بولاسىڭ. ىسكە اسا باستاعاندا شودىرايىپ شيكىلىگى شىعا باستايدى. كىم بىلەدى, قاعاز جۇزىندە گۇلميرا تۇراتىن كوۆىلنوە اۋىلىنا جەدەل جاردەم كۇن ەمەس, «ساعات سايىن بارىپ تۇرعان» شىعار. كىم بىلەدى, قاعاز جۇزىندە عاني قالدىبەكوۆ بىرنەشە اي بۇرىن-اق «جۇمىسقا تۇرىپ قويعان» بولار. بىزدە ءبارى مۇمكىن...

اباي ايماعامبەت,

«Egemen Qazaqstan»