عاسىرلار بويى حالقىمىزبەن بىتە قايناپ, بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ونەردىڭ كونە ءتۇرى – ايتىس. ونىڭ اۋقىمى كەڭ, ءمان-ماعىناسى تەرەڭدە جاتىر. رۋ مەن رۋدىڭ اراسىن عانا ەمەس, ءتىپتى بۇكىل ەل مەن ەلدىڭ اراسىن تاتۋلاستىرا الاتىن, ءتىپتى جاۋلاستىرام دەسە, جاۋلاستىرىپ جىبەرەتىندەي تەگەۋرىندى, ىقپالى زور ونەر. ايتىس ونەرىنىڭ قۇدىرەتتىلىگى دە, ومىرشەڭدىگى دە سوندا.
قازاق حالقىنىڭ ۇلى جازۋشىسى, عۇلاما عالىم مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كورەگەندىكپەن ايتقان مىناداي ءسوزى بار: «...ايتىس, جىراۋ ونەرى قازاقتىڭ بارلىق جەرىندە بولعان. بىراق ول تاريحي جايلارعا بايلانىستى ءبىر جەردە باسەڭسىپ, ەندى ءبىر جەردە ءوسىپ-دامىپ وتىرادى». ۇلى قالامگەردىڭ مەڭزەپ وتىرعان ۋاقىتى XVIII-XX عاسىر ارالىعى بولسا, سول كەزدەگى ايتىس ونەرىنىڭ جەرۇيىعىنا اينالعان ەندىگى مەكەنى جەتىسۋ ەدى. ناقتىلاي ايتساق سوناۋ تارباعاتاي, التىنەمەل, بالقاش تورىنەن باستاۋ الىپ, اعىنى قاتتى بۋىرقانعان جەتى وزەندى كوكتەي ءوتىپ, قىرعىزدىڭ كۇنگەي-تەرىسكەي الاتاۋىنا دەيىن سوزىلىپ جاتقان, كوركىنە كوز تويمايتىن كەڭ-بايتاق, كيەلى ايماقتىڭ «جەر ءجانناتى – جەتىسۋ!» دەپ اتالۋى بەكەر بولماسا كەرەك. قابان جىراۋ اتانعان قابىليسا اسان ۇلى, توكپە جىردىڭ سۇلەيى ءسۇيىنباي ارون ۇلى, ون التى جاسىندا قاھارلى تەزەك تورەنىڭ الدىنا تايسالماي بارىپ جىر توككەن اقىن باقتىباي جولبارىس ۇلى سياقتى قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىن-جىراۋلارىن دۇنيەگە اكەلگەن قاسيەتتى ولكە.
قازاق حالقىنىڭ سۇيىنبايعا دەيىنگى ايتىس ونەرىندە ولەڭ-جىردى اعىل-تەگىل توگىلتىپ, قۇيىنداي ۇيىرەتىن اقىن بولماعان. سوندىقتان دا جۇرت اقىننىڭ تۋعان جەرىن اتاي وتىرىپ: «قىزىل سوق. ءسۇيىنبايداي اقىن جوق. اقىندىق سۇيەكەڭنىڭ سۇيەگىنە سىڭگەن ونەر» دەپ ماقتان ەتەدى. تاڭدى تاڭعا ۇلاستىرىپ جىر توگەتىن اقىندار لەگى مۇنىمەن اياقتالمايدى. ول ەندىگى جەردە شوجە, تۇبەك, مايكوت, قارقابات, سارباس, كەمپىرباي, اسەت, شاشۋباي بولىپ جالعاسا بەرەدى. وسىنداي قوڭىراۋلاتقان ۇلى كوشتىڭ سوڭىن الا جىر الىبى جامبىل باستاعان اقىنداردىڭ جاڭا لەگى كەلدى. ءسۇيىنبايدان باتا الىپ, ونىڭ توكپە جىرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن جامبىلدىڭ: «مەنىڭ ءپىرىم ءسۇيىنباي, ءسوز سويلەمەن سىيىنباي» دەۋى وسىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك. ءسۇيىنباي, جامبىل سياقتى ونەر دۇلدۇلدەرىن دۇنيەگە اكەلگەن ەلدى مەكەن دە تاپ سول الاتاۋدىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان. كەزىندە اقىن-جىراۋلاردىڭ التىن ورداسىنا اينالعان, عاجاپ ەرتەگىدەي كورىكتى, سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەيتىن وتە سۇلۋ ايماق. قىرعىز-قازاقتىڭ نەبىر ونەر ساڭلاقتارى ات شالدىرىپ, ايلاپ جاتىپ, ولەڭ-جىردى سەلدەتكەن جەر بۇل. سونداي ءبىر تۇستا جاكەڭنىڭ اۋلىنا قوناق بوپ كەلگەن «قۇلان اياڭ قۇلمەمبەت» اقىن, قوبىزىن زارلاتىپ زىكىر سالعان باقسىلاردى, دومبىراسىن سابالاعان اقىنداردى كورىپ تاڭ-تاماشا قالىپتى:
«ەكەيدە ەلۋ باقسى,
سەكسەن اقىن,
جاراتىپ مىنەدى ەكەن,
ەرتتەپ اتىن.
قوبىزى, دومبىراسى
ءۇنىن قوسىپ,
گۋلەيدى جىن قاققانداي كەشكە جاقىن» دەيتىن سول كەزدە ايتىلعان ولەڭ جولدارى اڭىزداي بولىپ بىزگە جەتىپ وتىر.
ايتىس ونەرىنىڭ كورىگىن ەر ادامدارمەن بىردەي قىزدىرىپ, ارتىنا ولمەستەي ەتىپ ولەڭ-جىرلارىن قالدىرعان قازاق قىزدارى دا از ەمەس. باسقالاردى ايتپاعاندا, تاپ وسى جەتىسۋ وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ, الماس قىلىشتاي جارقىراعان اقىن قىزداردىڭ ءوزى ءبىر توبە. ۇلبيكە, ءنۇريلا, المەن, ايكۇمىس, ءلاتيپا, جاڭىلدىق ەسىمدى قازاق قىزدارى سونىڭ «ۇركەردەي» عانا ءبىر شوعىرى. ولار دا سول ۇلى كوشتىڭ جاڭعىرىعىنداي, جالعاسىنداي بولىپ كورىنەدى. اڭگىمە باسىن كونەدەن باستاپ وتىرۋىمنىڭ سەبەبى دە وسىندا. بارىنەن دە ۋاقىت تالابىنا وراي ءسال كومەسكىلەنىپ قالعانى بولماسا, عاسىرلاردى ىسىرىپ تاستاپ, سۇرىنبەي كەلە جاتقان ايتىس ونەرىنىڭ ۇزىلمەي, جويىلىپ كەتپەي ءالى جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقانى كوڭىلگە مەدەت, كەۋدەگە قۋانىش تولتىرادى. ەندىگى اڭگىمە قازاقتىڭ سۋىرىپ سالما اقىن قىزدارىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى بۇگىندە 80 جاستىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىرعان نادەجدا لۋشنيكوۆا جايلى بولماق.
«قىراندار اسپاندا ەمەس, جەردە وسەدى» دەمەكشى جامبىل اتاسىنىڭ قولىنان ءدام تاتىپ, باتاسىن العان بۇلدىرشىندەي قىز بالا وسە كەلە سول اۋىلعا كەلىن بولامىن, ۇلى جىراۋدىڭ جولىن قۋىپ ايتىسكەر اقىن بولامىن دەپ استە ويلاماعان شىعار. الاتاۋدىڭ جانعا جايلى, كوز تارتاتىن كوركەم تابيعاتى, ءسۇيىنباي, جامبىل ىسپەتتەس ءدۇلدۇل اقىنداردىڭ رۋحى سىڭگەن كيەلى توپىراعى قارشاداي قىزدىڭ كوڭىلىن تولقىتىپ, جۇرەگىنە شىراق جاققانى ايتپاسا دا بەلگىلى جاي. ءيا, 18 جاسار بويجەتكەننىڭ تىرناقالدى ولەڭدەرىن وقىپ, باتالى ءسوزىن ايتىپ, اقجول تىلەگەن قازاقتىڭ اتاقتى ساتيريك اقىنى اسقار توقماعامبەتوۆ ءبىر سوزىندە: «ويپىرىم-اي, ادام دەگەن توپىراعىنا تارتپاي قويمايدى ەكەن-اۋ! سەن تۋعان جەر توكپە ءسوزدىڭ ء«تاڭىرى» اتانعان ءسۇيىنباي, جامبىل اقىندار جىر توگىلتىپ, دۋمانداتىپ وتكەن ايماق قوي! سەن دە سول ميۋالى داراقتىڭ ءبىر بۇتاعى, گۇلاشارى بول. كومەيىڭ جىرعا, كوكىرەگىڭ كۇمبىرلەگەن كۇيگە تولسىن!» دەپ اقتىلەۋىن ءبىلدىرىپتى. «قىراندى قانات قاعىسىنان, تۇلپاردى اياق الىسىنان» تانىپ بىلەتىن حالىقپىز عوي. قارشادايىنان قازاق ورتاسىندا, قازاقى ءتالىم-تاربيە العان, انگە, ولەڭ-جىرعا سۋسىنداپ وسكەن ورىس قىزىنىڭ ەندىگى تاعدىرى ايتىس ونەرىنە بايلانىستى بولعانى تابيعي نارسە. ويتكەنى «تەكتى ادامنىڭ تۇقىمى تەگىنە تارتپاي قويمايدى» دەگەندى بابالارىمىز الدەقاشان ايتىپ كەتكەن.
مەنىڭ قولىمدا نادەجدا اپايدىڭ ءوزى سىيلاعان «قازاقتىڭ ءبىر قىزىمىن» اتتى ولەڭدەر جيناعى بار. سونداعى قىسقاشا دەرەكتەرگە قاراعاندا اقىننىڭ ارعى اتا-بابالارى ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ, جەر تانىعان, ساۋاتتى ادامدار بولسا كەرەك. ءتۇپ اتاسى فرول ميحايلوۆيچ لۋشنيكوۆ ءسىبىردىڭ كياحتا, داۋريا ولكەسىندە ءىرى-ءىرى ونەركاسىپتەر اشىپ, 3-گيلديا دەپ اتالاتىن ساۋداگەرلەر مەن قولونەر شەبەرلەرىنىڭ وداعىن قۇرىسقان ادام ەكەن. سول كەزدەرى ايداۋدا جۇرگەن ورىستىڭ كورنەكتى دەكابريست-جازۋشىسى ميحايل بەستۋجەۆپەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعانى ايتىلادى. 1860-جىلدارى فرول باباسىنىڭ ءۇرىم-بۇتاعى تىڭنان تۇرەن سالعانداي سول كەزدەگى ۆەرنىي (قازىرگى الماتى) قالاسىنا كەلىپ ساۋداسىن جالعاستىرىپتى. شاي فابريكاسىن, باسقا دا ساۋدا ورىندارىن اشىپ قالانىڭ وركەندەۋىنە اتسالىسقان ادامدار ەكەن. لۋشنيكوۆتار اۋلەتى جونىندە الماتى وبلىسىنىڭ 60-جىلدىق مەرەيتويىنا وراي شىعارعان «جەتىسۋ: جاسامپازدىق كەزەڭدەر» اتتى ەستەلىك كىتاپتا كەڭىرەك ءسوز بولادى. اقىننىڭ ءوز اكەسى اندرەي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان ورالعان جوق. اتاسى گەراسيم بولسا «اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن» ناعىز قاس شەبەر ەدى دەيدى. جالعىز ۇلىنان ايىرىلعان سوڭ تەز شوگىپ, قارتايىپ كەتتى. بار ەرمەگى اي سايىن اربامەن الماتىعا بارىپ قاپ-قاپ كىتاپ الىپ كەلەتىن, دەپ ەسكە الادى. وسىنداي اسىل تۇعىردان تاراعان لۋشنيكوۆتاردىڭ ءبىر «تارماعى» شەتەلدەرگە دە جەتىپ, ءىز قالدىرعان سياقتى. ولاردىڭ كوبىسى قىلقالام شەبەرلەرى (سۋرەتشىلەر) بولىپتى. ءتۇبىن قۋىپ, زەرتتەپ-زەردەلەيتىن ادام بولسا مۇنىڭ ءوزى قانشاما عىلىمي ەڭبەككە ارقاۋ بولار ەدى. «ارقالى ايتىسكەر اقىن», «كىم بولسا دا تايسالماي دوداعى تۇسەتىن قايسار قىز», «شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمايتىن تەكتى كەلىن» دەپ جۇرت تانىعان نادەجدا اپايدىڭ ومىرىندەگى بىزگە بەيمالىم ءبىر پاراسى وسىنداي ويعا جەتەلەيدى.
اقىننان اقىننىڭ ايىرماسى كوپ. ءبىرى تابانى قىزعان سايگ ۇلىك سياقتى ىلدي-ورگە بىردەي شاباتىن ارقالى اقىندار. ەندى ءبىرى تابيعاتتىڭ وزىندەي جانى سۇلۋ, ەرەكشە جاراتىلعان دارىندى اقىندار. ەشتەڭەدەن جاسقانباي, تابان استى ءسوز تاباتىن سۋىرىپ سالما, ويى ۇشقىر اقىندار. وسىلاردىڭ بارىنە ءتان ورتاق قاسيەت ەلدىڭ تاريحىن, وتكەنى مەن بۇگىنىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن سۇڭعىلا, شەجىرە شەشەن بولىپ كەلەتىنى. «بىردەن سەن بولا المايسىڭ جاقسى ادام» دەيتىندەي وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى اقىننىڭ بويىنا شىم-شىمداپ سىڭەدى. اقىندى باپتاۋ –جۇيرىكتى باپتاۋمەن بىردەي. ءسۇيىنباي, جامبىل, شاشۋباي, سارباس, ۇمبەتالى, كەنەن سىندى دۇلدۇلدەردىڭ سۇبەلى سوزدەرىن, اقىندىق شەبەرلىكتەرىن زەردەلەپ, كوڭىلگە ءتۇيىپ وسكەن نادەجدا لۋشنيكوۆانىڭ بويىنان وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارىن دە كورىپ, تانۋعا بولادى.
سوناۋ 60-70-جىلدارى ادەبيەتشىلەر اراسىندا «ولەڭدى اۋىزەكى ايتاتىن جانە جازباشا اقىندار» دەيتىن كوزقاراس قالىپتاسىپ, سول ءۇردىس وسى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ايتىس اقىندارىنا ءاتۇستى, شەكەدەن قاراپ, ولاردىڭ ونەرىنە اسا ءمان بەرمەيتىن جايلار دا بار. سۋىرىپ سالما اقىندارعا ءتان قاسيەت, ولاردىڭ ءبارى دە دومبىراعا سۇيەنىپ, بەلگىلى ءبىر ماقامعا سالىپ ايتاتىنى راس. توپان سۋداي توپەلەپ كومەيگە قۇيىلىپ جاتقان اعىن سوزدەردى ماقام انگە قوسىپ ايتقان كەزدە, ۇيقاستاعى كەيبىر «كەدىر-بۇدىرلاردىڭ» بايقالماي قالاتىنى زاڭدى نارسە. مۇنىڭ ءوزى ايتىس اقىندارىنىڭ بارىنە ءتان ەرەكشەلىك. سونى جەلەۋ ەتىپ, اقىننىڭ تابيعاتىنا, جان دۇنيەسىنە تەرەڭ ۇڭىلمەي تەرىس قاباق تانىتىپ جاتاتىنىمىز ۇلكەن ابەستىك. اتاقتى عالىم, ادەبيەت زەرتتەۋشى ر.بەردىباەۆ ءوزىنىڭ «كەنەن اقىننىڭ ولەڭدەرى» دەگەن ماقالاسىندا: «سول قاراپايىم قارا ولەڭدەردىڭ, ەۋروپا پوەزياسىمەن تانىس وقۋشىعا جات كورىنەتىن كەيبىر «سۇرلەنبەگەن» ولەڭدەردىڭ ىشىندە تابيعاتتىڭ وزىندەي سۇلۋلىق, كىرشىكسىز سەزىم, قالتقىسىز جان سىرى جاتاتىندىعىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك...» دەپ ەسكەرتكەن ەكەن. («ادەبيەت جانە يسسكۋستۆا» جۋرنالى, 1956 ج. № 4.). ايتىسكەر اقىندار جايلى ءسوز ەتكەندە وسى كوزقاراستى بەرىك ۇستانعانىمىز ءجون شىعار. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى, حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا توكپە اقىندار تۋرالى بىلاي دەپتى: «بۇل الگىندەي كۇن-ءتۇن وتىرىپ, ميىڭدى قازىپ, قالاممەن جازىپ وتىراتىن دۇنيە ەمەس. توتەننەن كەلەتىن ونەر. تۇيدەك-تۇيدەك ءسوزدى اقىننىڭ اۋزىنا اللانىڭ ءوزى سالادى». سولاي دەمەكشى:
«الاتاۋدىڭ باۋىرىندا,
جىرىڭ بولىپ اعايىن,
ورىس ەلى – ءوز جۇرتىم,
قازاعىم – تۋعان اعايىم» دەپ جۇرەكجاردى جىرلارىن ارناعان نادەجدا اقىننىڭ بۇل يمانداي شىندىعى. باسىنان اق ءشالىسىن تاستاماي, اق دومبىراسىن ومىرىنە سەرىك ەتكەن, قازاقشا ويلاپ, قازاقشا جىر توككەن, جانىبەك, قۇرالاي, قارلىعاش, ءلايلا اتتى ۇل-قىزدارىن ءوسىرىپ نەمەرە ءسۇيىپ «اققۋ انا» اتانىپ وتىرعان اقىن تاتەمىزگە قانداي ماداق ايتساق تا جاراسىمدى. مۇنىم جاي كولگىرسۋ ەمەس, ءومىر شىندىعى, كوزبەن كورىپ وتىرعان اقيقات. ءتىپتى تاڭدى تاڭعا ۇلاستىراتىنداي ايتىستارىن, ارناۋ ولەڭدەرىن بىلاي قويعاندا, «تۇڭعىش ءسوزىم» دەگەن تىرناقالدى ولەڭىنەن بەرگى جازعان دۇنيەلەرى قانشاما. ونىسى ءار جىلدارى باسپادان كىتاپ بولىپ شىعىپ جاتتى. 1970 جىلى جارىق كورگەن «كوڭىل قوشى» دەگەن پوەمالار مەن ولەڭدەر جيناعى ءۇشىن قازاقستان كومسومول جاستارى وداعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. سول جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا مۇشە بولدى. سۋىرىپ سالما اقىننىڭ بۇكىل ءومىر جولىن, شىعارماشىلىعىن ءبىر گازەتتىك ماقالاعا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا اقىننىڭ قالام تارتقان تاقىرىبىنىڭ ءوزى-اق وقىرمانعا تالاي ماسەلەنى جايىپ سالعانداي. «تابىنامىن جۇرەگىنە قازاقتىڭ», «قارىزىم ەل الدىندا تولەنبەگەن», «مەنىڭ پرەزيدەنتىم», «اڭىراقاي, قازاق جانە مەن», «بىرلىگى كۇشتى ەل ازباس», «جەتىسۋ جەرىم-اي!», ء«سۇيىنبايشا سويلەيىن», «جىرىمەن, ولەڭىمەن جاكەڭ نۇسقا», «مۇقاعالي اقىن تويىندا» بولىپ ءتىزىلىپ-تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى.
عۇمىرىنىڭ 27 جىلى مەكتەپتە قازاق تىلىنەن ساباق بەرىپ وتكەنى, ولەڭ-جىردىڭ «قارا جورعاسى» اتانعان ۇمبەتالى كارىباي ۇلىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, مۋزەيىن اشۋ ءۇشىن تالاي مەكەمەنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, تىنىم تاپپاي ەڭبەك ەتكەنى جۇرتقا ءمالىم. ۇزاق جىلدار بويى سول مۋزەيدىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەدى. ءسۇيىنباي, جامبىل باستاعان جەتىسۋ اقىندارىنىڭ سۋىرىپ سالما ونەرىن, ماقامدارىن وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇيرەتۋ ءۇشىن ەكى جىلدىق ارنايى ايتىس مەكتەبىن اشۋعا كۇش سالدى. «ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا» دەمەكشى تالاي شاكىرتتەر دايىنداپ, ايتىس ونەرىنە باپتاعانى ءالى كۇنگە كوپتىڭ اۋزىندا ءجۇر. قاناتىن قومداعان جاس قىرانداي سامعاي ۇشىپ ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزگەن ارقالى شاكىرتىنىڭ ءبىرى – مارقۇم ورازالى دوسبوسىنوۆ ەدى. كوز ءتيدى مە, ەرتە كەتتى. بۇگىندە اتى ەلگە تانىمال اقىن-ءانشى, تەرمەشى اقان ابدۋاليەۆ تە سول مەكتەپتە وقىپ نادەجدا اپايدان ءتالىم العان شاكىرتى. اقىندىقپەن قوسا قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە اتسالىسىپ, تالاي-تالاي يگى ىستەرگە مۇرىندىق بولا بىلگەن ايتىسكەر جاننىڭ ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» دەگەن قۇرمەتكە يە بولىپ, كەۋدەسىنە «قۇرمەت» وردەنى تاعىلدى. ۇلكەنمەن دە, كىشىمەن دە جاراسىمدى ءتىل تاۋىپ, ءازىل-قالجىڭى دايار تۇراتىن اقىن تاتەمىزدىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى, قازاق ايەلدەرىنە ءتان سىپايى, كەڭ پەيىلدىگى, جان ليريكاسى ونىڭ كەز كەلگەن ولەڭدەرىنەن اڭعارىلىپ تۇرادى.
«جاڭبىر جەردى قامشىلايدى,
كوزدەن جاسىم تامشىلايدى.
مۇنار قاشان اشىلادى؟
كوڭىل قايتسەم ارشىلادى...
سىيىنامىن, قارىلامىن,
جۇرەك كىردەن ارىلامىن.
سەن دە تىندىڭ جاڭبىرىم-اۋ,
سۋارىلدى جان-گ ۇلىم-اۋ!». «جان گ ۇلى» اتتى ولەڭى.
سوناۋ 1936 جىلى قازاقتىڭ بەتكە ۇستار بۇكىل ازاماتتارى 90-عا كەلگەن جامبىلدى قولتىقتاپ قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىگىنە بارىپ قايتقانى تاريحتان ءمالىم. ماسكەۋدەن جاكەڭ ۇلكەن ابىرويمەن ورالدى. سول كەزدەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىن كەۋدەسىنە تاعىپ قايتتى. اقىن-جازۋشىلار, تۋعان-تۋىستارى قاۋمالاپ: «جاكە, دابىسىڭ تورتكۇل دۇنيەگە تاراپ كەتتى. باسىڭا باق قونىپ, قاسىڭا قىدىر كەلدى دەگەن وسى» دەپ شۋلاسىپتى. سوندا, توقساننىڭ تورعىنىنا ورانعان قارت جىراۋ ساقالىن سيپاي وتىرىپ: «مۇنداي دا قىزىق بولادى ەكەن-اۋ! اتاڭنىڭ كورى, سول باق-قىدىر دەگەنىڭ مەنىڭ جاس كەزىمدە قايدا ءجۇردى ەكەن؟» دەپتى. جاكەڭنىڭ ازىلدەپ ايتقان ءبىراۋىز سوزىندە قانشاما ءمان-ماعىنا جاتىر. قازاقتا نە كوپ, دارىپتەۋ كوپ. حالىق ءارتىسى, حالىق جازۋشىسى, سۋرەتشىسى, دارىگەرى بولىپ كەتە بەرەدى. دۇنيەگە ورىس بوپ كەلىپ, قازاق بولىپ ءوتۋ, قازاقتىڭ ايتىسكەر اقىنى اتانۋ – ەرەكشە قۇبىلىس. قازاقتىڭ ايتىس ونەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاي. نادەجدا تاتەمىزدىڭ وسى ەڭبەگى ءۇشىن-اق اركىم يەلەنىپ جۇرگەن «حالىق اقىنى» دەگەن اتاقتى الدەقاشان بەرۋگە بولاتىن ەدى. بەلگىسىز سەبەپتەرمەن شەت قالا بەرىپتى. بۇل ەندى وسى سالادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن, ەل باسقارىپ وتىرعان ازاماتتارعا سىن. «اسىل مەنەن جاسىقتى سالماعىنان تانيسىڭ», «تۇسىندا ءادىل زامان باعالاندىم, ارماندا كەتكەن ەكەن بۇرىنعى ولەڭ» دەپ كەنەن اقىن ايتپاقشى ادامنىڭ ونەرىن, تالانتىن ءوز ۋاقتىسىندا تانىپ, باعالاي بىلگەن زور عانيبەت, كەڭ پاراساتتى قاجەت ەتەدى.
تاعى دا سول كەنەن اتامىز ايتاتىن وي-تۇيىنگە جۇگىنسەك ايتىس اقىندارىنىڭ وزگەلەرگە ۇقساي بەرمەيتىن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. تاۋ شىڭدارى سياقتى بىرىنەن- ءبىرى اسىپ-ءتۇسىپ جاتادى. ال ولاردىڭ نارقىن ءبىلىپ تۇلپارداي جۇيرىگىن, سۇڭقارداي العىرىن تانىپ بىلەتىن, ءتيىستى باعاسىن بەرەتىن حالىق. اسىرەسە سۋىرىپ سالما اقىنداردىڭ بويىندا مىناداي قاسيەتتەردىڭ بولعانى ابزال. ءبىرىنشىسى – دارىندىلىق. بۇل اللانىڭ سىيى, انانىڭ سۇتىمەن بەرىلەتىن تارتۋى. دارىنسىز اقىن قولتىعىن جازىپ, كوسىلە شابا المايتىن شابان ات سەكىلدى. قانشاما جۇلقىنىپ, دومبىراسىن سابالاعانىمەن, ءسوزىنىڭ بەرەكەسى كەتىپ تەز بولدىرادى. ەكىنشىسى – شىدامدىلىق. سابىرلى, سالماقتى, ۇستامدى بولۋ ايتىس اقىندارىنا اۋاداي قاجەت. ايتىس بارىسىندا نەبىر ارتىق سوزدەر ايتىلادى ەمەس پە؟ نامىسىڭا تيەتىن, جانىڭدى جارالايتىن, ءتىپتى سۇيەگىڭنەن وتەتىندەي شىمشىما سوزدەردى ەستيسىڭ. اككى اقىندار مۇنى ادەيى جاسايدى. قارسىلاسىنىڭ اشۋعا بەرىلىپ, سابىرىنان ايرىلعانىن كوزدەيدى. ءۇشىنشىسى – پاراساتتىلىق. «ۇيالمايتىن بەتكە, تالمايتىن جاق بەرەدى» دەگەن ءسوز بار. الدىندا وتىرعان اقىننىڭ جاس ايىرماسىنا, جىنىسىنا قاراماي شاشاۋ سويلەپ, «بادىكتەنىپ» كەتەتىن اقىندار بولادى. وندايلار قارسىلاسىنىڭ جەكە باسىنداعى كەم-كەتىكتى تەرگىلەپ, ءتىپتى اتا-تەگىنە ءتىل تيگىزىپ, ار-نامىسىن قورلاعانداي سوزدەر ايتادى. جۇرت مۇندايلاردى قازىمىر, ۇساق-تۇيەكتىڭ اقىن دەپ اتايدى. ۇساق-تۇيەكتى قازبالاماي قارسى وتىرعان اقىننىڭ ونەرىن, ازاماتتىق كەلبەتىن قۇرمەت تۇتا وتىرىپ ايتىسقان اقىننىڭ ابىرويى ارتا تۇسەتىنى اقيقات. ءتورتىنشىسى – ويدىڭ ۇشقىرلىعى. قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى م.اۋەزوۆ سۋىرىپ سالما اقىنداردىڭ بويىنداعى وسىنداي قاسيەتتى, «قىناپتان سۋىرىلعان قىلىشتاي جارق ەتە قالاتىن» ەرەكشەلىك دەپ باعالاعان. ايتىس ۇستىندە قارسىلاسىنىڭ سوزىنەن كەتكەن بولار-بولماس قاتەلىكتى «قاقپاننىڭ شاپپاسىنداي» سارت ەتكىزە ۇستاپ, وزىنە قارسى شەبەر قولدانۋى اقىن قيالىنىڭ ۇشقىرلىعىن اڭعارتادى. تاباناستى قارسىلاسىنىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, ادىمىن اشتىرماي قوياتىن ءادىس. وسىنداي سوزگە شالىمدى, ويى ۇشقىر اقىندار قاتارىنا ءسۇيىنباي, جامبىل, شوجە, قۋاندىقتى (قىرعىز اقىنى), كەيىنگى تولقىننان ۇمبەتالى, كەنەن, نارتايدى, ايەل اقىنداردان المەن, ءلاتيپا, ءنۇريلانى جاتقىزۋعا بولادى. بەسىنشىسى – ءسوز بايلىعى. ايتىسكەر اقىن ءۇشىن باعا جەتپەس قازىنا – ءسوز. سوزگە شورقاق اقىن شوقالاقتاعان اتپەن بىردەي. ول ءۇشىن اقىنعا كوپ ىزدەنۋ, كوپ ءجۇرۋ, كوپ ءبىلۋ قاجەت. كونەكوز اقىنداردىڭ ولەڭ-جىرلارىن, ايتىستارىن, داستاندارىن وقىپ, سۋدان بالىق سۇزگەندەي ەڭ اسىلدارىن جيناۋ كەرەك. ەل تاريحى, شەجىرەسى, باتىرلار جىرى اسىرەسە ايتىس اقىندارى ءۇشىن سارقىلماس بايلىق ەكەنى داۋ تۋعىزبايدى.
نادەجدا اقىننىڭ ولەڭ-جىرلارىن, ايتىستارىن, ارناۋلارىن مۇقيات وقىساڭىز وسىنداي ويعا جەتەلەيدى. سونىڭ بارىندە دە دومبىراسىن كۇمبىرلەتىپ جىر توگىپ وتكەن كونەكوزدەردىڭ سارىنى, قازاقتىڭ تاڭ شولپانداي جارقىراعان اقىن قىزدارىنىڭ ديدارى ەلەس بەرگەندەي بولادى. نادەجدا لۋشنيكوۆانى شىن مانىندە سول ۇلى كوشتىڭ جالعاسى, ايتىس ونەرىندە وزىندىك ءىز قالدىرعان دارىندى قىزدارىنىڭ ءبىرى دەۋگە تولىق نەگىز بار. بۇل جونىندە نادەجدا لۋشنيكوۆامەن 28 دۇركىن ايتىسقا تۇسكەن ارقالى اقىن ماناپ كوكەنوۆتەن ارتىق ەشكىم كەلىستىرىپ ايتا قويماس:
ء«وزىڭسىڭ بۇگىن شولپان,
سارامىز دا,
بۇگىنگى مارياسىڭ ارامىزدا.
سىر مەنەن جەتىسۋدىڭ
ماقتانىسىڭ,
جاسىرىپ مۇنى كوپتەن
قالامىز با؟».
ءبىزدىڭ دە وي قورىتىپ ايتپاعىمىز وسى ەدى. شاعىن ماقالامىزدىڭ تۇپكى ماقساتى ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن, ايتىس ونەرىنىڭ مايتالمانى اتانعان, قاستەرلى انا, ۇستاز, قوعام قايراتكەرى نادەجدا لۋشنيكوۆانىڭ شىققان تەگى, وسكەن ورتاسى جايلى شىم-شىمداپ ەسكە ءتۇسىرۋ عانا. زاماننىڭ سامعاي وزىپ جاسارعانى سونداي 80 جاستىڭ ءوزى سەرىلىك قۇرىپ, توي تويلاپ, دۋمانداتار شاققا اينالىپ كەتكەندەي. بۇعان اقىننىڭ ءومىر جولى كۋا. سەكسەن جاستىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا, ولەڭ-جىردى سۋىرىپ سالىپ, ءازىل-قالجىڭنىڭ كوركىن قىزدىرىپ ۇنەمى سەرگەك جۇرەتىن اسىل ءبىتىمى كۋا. ۇلكەن ابىروي-اتاققا يە بولىپ, ايتىس ونەرىنىڭ تۋىن تىكتەپ وسىنشا جاسقا جەتكەنىنە ەلى كۋا.
باقىتجان كەنەن ۇلى,
قالامگەر, جۋرناليست