الدىڭعى كۇنى «حابار» ارناسىنان الاڭداتارلىقتاي اڭداتپا بەرىلدى. ارنا ءۇش سەريالى «قىتاي» دەرەكتى ءفيلمىن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنباق ەكەن. كەشە ءفيلمنىڭ ءبىرىنشى سەرياسى كورسەتىلىپ تە كەتتى. الەمدە ەل كوپ. ءبارىن دە بىلگەن جاقسى, ءبارىن دە كورگەن جاقسى, بىراق ول مۇمكىن ەمەس. ايتسە دە, باسقانى بىلمەسەك تە, قىتايدى ءبىلۋ كەرەك. اسىرەسە بىزگە. قىتايمەن قۇدايى كورشىگە. رەسەيدىڭ قولتىعىنا كىرگەلى بەرگى كەيىنگى ءۇش عاسىرداي ۋاقىتتا قىتايمەن قارىم-قاتىناس سونشالىقتى تاعدىرشەشتى بولمادى دەمەسەڭىز, ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ بابالارىنىڭ بابالارى وسى ەلمەن ارالاس-قۇرالاس ءومىر سۇرگەنى انىق, ال ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ بالالارىنىڭ بالالارى وسى ەلمەن ارالاس-قۇرالاس ءومىر سۇرەتىنىن قازىردەن-اق كەسىپ-ءپىشىپ ايتا الاتىنىمىز تاعى انىق. بۇل ارا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمدىك گەوساياساتتاعى, جاھاندىق ەكونوميكاداعى الار ورنىنا توقتالىپ, ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا كورشىمىزدىڭ قاي جاعىنان دا ۇلى دەرجاۆاعا اينالعانىن ايتىپ جاتاتىن جەر ەمەس. قىتايدىڭ قانداي ەل ەكەنى, ەڭ باستىسى – تاياۋ بولاشاقتا قانداي ەل بولاتىنى بۇگىندە بارشاعا بەلگىلى. جاقىندا ماسكەۋدىڭ «است» باسپاسى الەمدىك ساياساتتانۋدىڭ پاتريارحى زبيگنەۆ بجەزينسكي مەن اقش-تىڭ ەكى بىردەي پرەزيدەنتىنىڭ (دجەرالد فورد پەن ۇلكەن بۋشتىڭ) ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى بولعان برەنت سكوۋكفورتتىڭ سۇحباتتاسۋىنا قۇرىلعان «امەريكا ي مير: بەسەدى و بۋدۋششەم امەريكانسكوي ۆنەشنەي پوليتيكي» دەگەن كىتابىن شىعاردى. كىتاپتاعى ەڭ باستى تاقىرىپ, اننوتاتسيادا ايتىلعانىنداي, «بارعان سايىن كۇش الىپ بارا جاتقان قىتايمەن قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرۋدىڭ جايى».
الدىڭعى كۇنى «حابار» ارناسىنان الاڭداتارلىقتاي اڭداتپا بەرىلدى. ارنا ءۇش سەريالى «قىتاي» دەرەكتى ءفيلمىن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنباق ەكەن. كەشە ءفيلمنىڭ ءبىرىنشى سەرياسى كورسەتىلىپ تە كەتتى. الەمدە ەل كوپ. ءبارىن دە بىلگەن جاقسى, ءبارىن دە كورگەن جاقسى, بىراق ول مۇمكىن ەمەس. ايتسە دە, باسقانى بىلمەسەك تە, قىتايدى ءبىلۋ كەرەك. اسىرەسە بىزگە. قىتايمەن قۇدايى كورشىگە. رەسەيدىڭ قولتىعىنا كىرگەلى بەرگى كەيىنگى ءۇش عاسىرداي ۋاقىتتا قىتايمەن قارىم-قاتىناس سونشالىقتى تاعدىرشەشتى بولمادى دەمەسەڭىز, ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ بابالارىنىڭ بابالارى وسى ەلمەن ارالاس-قۇرالاس ءومىر سۇرگەنى انىق, ال ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ بالالارىنىڭ بالالارى وسى ەلمەن ارالاس-قۇرالاس ءومىر سۇرەتىنىن قازىردەن-اق كەسىپ-ءپىشىپ ايتا الاتىنىمىز تاعى انىق. بۇل ارا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ الەمدىك گەوساياساتتاعى, جاھاندىق ەكونوميكاداعى الار ورنىنا توقتالىپ, ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا كورشىمىزدىڭ قاي جاعىنان دا ۇلى دەرجاۆاعا اينالعانىن ايتىپ جاتاتىن جەر ەمەس. قىتايدىڭ قانداي ەل ەكەنى, ەڭ باستىسى – تاياۋ بولاشاقتا قانداي ەل بولاتىنى بۇگىندە بارشاعا بەلگىلى. جاقىندا ماسكەۋدىڭ «است» باسپاسى الەمدىك ساياساتتانۋدىڭ پاتريارحى زبيگنەۆ بجەزينسكي مەن اقش-تىڭ ەكى بىردەي پرەزيدەنتىنىڭ (دجەرالد فورد پەن ۇلكەن بۋشتىڭ) ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى بولعان برەنت سكوۋكفورتتىڭ سۇحباتتاسۋىنا قۇرىلعان «امەريكا ي مير: بەسەدى و بۋدۋششەم امەريكانسكوي ۆنەشنەي پوليتيكي» دەگەن كىتابىن شىعاردى. كىتاپتاعى ەڭ باستى تاقىرىپ, اننوتاتسيادا ايتىلعانىنداي, «بارعان سايىن كۇش الىپ بارا جاتقان قىتايمەن قارىم-قاتىناستى قالىپتاستىرۋدىڭ جايى». ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى الابوتەن ورنىن بىلاي قويعاندا, قىتاي – جەرى, ەلى, مادەنيەتى جاعىنان دا عاجايىپ مەملەكەت. ولاردىڭ ءوز عالىمدارىنا ايتقىزساڭىز, قىتاي وركەنيەتىنىڭ تاريحى بەس مىڭ جىلدان اسىپ جىعىلادى, اڭىزعا اينالىپ كەتكەن ارعى زاماندى اۋىزعا المايىق, قاعازعا ءتۇسىپ قاتتالعان عاسىرلاردى عانا قامتيىق دەپ قازىمىرلانا قالساڭىز دا جازبا دەرەكتەرىنىڭ وزىنە 3500 جىلدان اسقاندىعى سول ءسوزدى مويىنداتپاي قويمايدى. قىتاي جەرىندەگى عاجايىپتاردىڭ ءبىرى – شەنسي پروۆينتسياسىنداعى (ايتقانداي, ول ءوڭىر قىتايدىڭ قازىرگى باسشىسى سي ءتسزينپيننىڭ تۋعان جەرى) سيان قالاسى ماڭىنداعى سارى ساز ساربازدارى. «تەرراكوتوۆايا ارميا» دەگەندى وسىلاي الۋعا بولاتىن سياقتى. ىقشامداۋ سويلەسەك, «سيان ساربازدارى» دەۋگە دە كەلەدى. انىقتامالىقتاردا «نەگلازۋروۆاننىە كەراميچەسكيە يزدەليا» دەپ تۇسىندىرىلەتىن «تەرراكوتا» 31 تومدىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتىڭ «ساۋلەت جانە قۇرىلىس» تومىندا «تەرراكوتا» كۇيىندە الىنعانىمەن, قازاق ونىڭ يتاليان تىلىندەگى «terra cotta» – كۇيدىرىلگەن توپىراق («وبوججەننايا زەمليا») سوزىنەن شىققانىن بىلمەسە دە, كادىمگى كۇيدىرىلگەن سارى ساز ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سارى ساز ساربازدارىن كورۋدى كوپتەن كوزدەگەنمەن سونىڭ ءبىر ءساتى تۇسپەي قويعان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ رەسمي ساپارلارىنا ىلەسىپ, بىرنەشە رەت بارعاندا باعدارلاما كوبىنە-كوپ ەل ەكونوميكاسىنىڭ سيپاتىن ايقىندايتىن بەيجىڭ, شانحاي, گۋانچجوۋ, حاينان وڭىرلەرىمەن تانىسۋعا قۇرىلدى, جۋرناليست رەتىندە شاقىرعان بىرەر جولى قىتايلىقتار وزىمىزگە ەتەنەلەۋ ءۇرىمشى, شاۋەشەك, قۇلجا جاعىن ارالاتۋدى قولاي كوردى. ال شەنسي پروۆينتسياسى اۋقىمى جاعىنان الەمدە رەسەي مەن كانادانى عانا الدىنا سالاتىن الىپ ەلدىڭ ءدال ورتاسىندا. ءسويتىپ جۇرگەندە, وسىدان ءبىر ايداي بۇرىن پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باستىعى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ اسپاناستى ەلىنە بارىپ قايتۋعا شاقىرا قالدى. ەلباسى ەڭبەگىنىڭ ەرەن زەرتتەۋشىسى رەتىندە ەسىمى ەلگە كەڭىنەن تانىمال قايراتكەر, ساياسي عىلىمدار دوكتورى ماحمۇت بازارقۇل ۇلىنىڭ بۇعان دەيىن قازاق, ورىس تىلدەرىندە بىرنەشە رەت باسىلعان, تۇرىك تىلىندە دە جارىق كورىپ ۇلگەرگەن «ەلىن سۇيگەن, ەلى سۇيگەن ەلباسى» اتتى تاعىلىمدى كىتابى قىتاي تىلىندە شىققان ەكەن. كىتاپتىڭ قانداي شەت ەلدىڭ تىلىندە دە جاريالانعانى ابىروي, ايتسە دە, اعىلشىن, قىتاي سياقتى الەمدىك تىلدەرگە اۋدارىلۋىنىڭ قادىر-قاسيەتى ءتىپتى بولەكشە. بەيجىڭدە سول كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە قاتىسىپ, قىتاي ەلىنە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءبىزدىڭ پرەزيدەنت تۋرالى ايتقان تاماشا سوزدەرىنە مەرەيلەنىپ, ءوزىمىز شيرەك عاسىردان بەرى دوس-جاران بولىپ كەلە جاتقان ازاماتتىڭ ەڭبەگى جانعانىنا قۋانىپ, ساپارىمىزعا كوڭىل تولىپ تۇرعان تۇستا قازاقستاننىڭ قىتايداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى نۇرلان ەرمەكباەۆقا استاناعا قايتار الدىنداعى رەسمي باعدارلامادان بوس كۇندە سيانعا بارىپ كەلۋىمىزدى ۇيىمداستىرۋ جونىندە ءوتىنىش ايتقان بولاتىنبىز. ول ءوتىنىشىمىز ىقىلاسپەن ورىندالدى. بەيجىڭنەن تاڭعى التىدا ۇشىپ شىعىپ, كۇنى بويى سياندا بولىپ, كوزدەگەنىمىزدىڭ ءبارىن كورىپ, قىتاي استاناسىنا تۇنگە قاراي ورالدىق. سونىمەن, ءبىز بۇگىن «الەمگە ايگىلى» اۆتورلىق ايدارىنىڭ اياسىندا قىتايدىڭ سيان قالاسى ماڭىنداعى كەرەمەت كەشەن – سارى ساز ساربازدارى تۋرالى اڭگىمەلەيمىز.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
1974 جىلدىڭ جازى قىتاي جەرىنە, سونىڭ ىشىندە سيان وڭىرىنە دە قاتتى قۋاڭشىلىق الا كەلەدى. كوكتەمدە ەككەن داقىلدارى كوز الدارىندا قۋراپ بارا جاتقانىن كورىپ, قينالعان كوپ ديقاننىڭ ءبىرى يان دجي ۆان ەدى. ول وزىنە قاراستى القاپتى قۇدىق سۋىمەن سۋعارۋعا بەكىنەدى. قازىپ, قازىپ, بەس مەتردەي تەرەڭدىككە جەتەدى. ءارى قاراي قازا بەرگەنىندە سىلتەگەن سۇيمەنى ءبىر قاتتى زاتقا تيەدى. ابايلاپ, ارشىپ قاراسا... ادامنىڭ باسى. اۋەلى سۇيەك پە دەپ قالادى. جوق, سۇيەك ەمەس, تاستاي قاتتى بىردەڭە. تاعى قازا تۇسسە جاڭاعى باستان كەيىن مويىن, يىق, جاۋىرىن, قول شىعا كەلەدى. يان دجي ۆان شارۋاسىن جيىپ تاستاپ, بۇل جاعدايدى ارحەولوگتارعا حابارلايدى. ارحەولوگتار جۇمىسقا كىرىسىپ كەپ كەتەدى. قىزىقتىڭ كوكەسى ەندى باستالادى. جەر استىندا كومىلىپ جاتقان ادام ءمۇسىنى بىرەۋ ەمەس ەكەن. ەكەۋ دە ەمەس ەكەن. ون دا ەمەس ەكەن. ەندى بۇل ىسكە مەملەكەت ارالاسادى. قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, بۇكىل قىتايدىڭ ەڭ مامان دەگەن ارحەولوگتارى جۇمىلدىرىلىپ, كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىلەدى. مۇسىندەردىڭ سانى ءجۇز دە ەمەس ەكەن. جۇمىس ون جىلداي بويى جالعاسادى. سويتسە, مۇسىندەردىڭ سانى مىڭ دا ەمەس ەكەن! بىرنەشە مىڭ ەكەن... ال كەرەك بولسا! 1974 جىلى بۇكىل الەمنىڭ تەلەگراف اگەنتتىكتەرى ارقىلى جەر-جاھانعا جەدەل جەتكەن بۇل سەنساتسيا جاريا ەتىلگەن تۇستا قىتاي عالىمدارى جەر استىنداعى وسىناۋ كەرەمەتتىڭ نە نارسە ەكەندىگىنە ونشا باس قاتىرىپ, تالاسىپ-تارتىسقان جوق. نەگە؟ نەگەسى سول, اسپاناستى ەلىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ءبىرىنشى يمپەراتور تسين شيحۋاندي (شي-حۋاندي دەپ تە جازىلا بەرەدى) سيان قالاسىنىڭ ماڭايىندا جەرلەنگەن دەپ بولجالداناتىنىن قىتايدا مەكتەپ وقۋشىسىنا دەيىن بىلەتىن. سيان – الەمدەگى ەڭ ەجەلگى ءتورت استانانىڭ (كاير, افينا, ريم, سيان) ءبىرى. قىتاي وركەنيەتىنىڭ بۇكىل دامۋ تاريحىن سياندى ءبىلۋ ارقىلى عانا تاني الاسىز. ويتكەنى, سيان باتىس چجوۋ اۋلەتىنەن تاڭ اۋلەتىنە دەيىنگى 12 اۋلەتتىڭ استاناسى. 1100 جىل بويى سيان كونە قىتايدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ورتالىعى بولعانى تاعى بار. تسين شيحۋاندي تۋرالى ءوز زامانىندا ۇلكەن ەڭبەك جازىپ قالدىرعان اتاقتى تاريحشى سىما تسياننىڭ كلاسسيكالىق كىتابىندا («تاريحي جازبالار») يمپەراتور ومىردەن وتەردە ەڭ تاڭداۋلى 4 مىڭ جاۋىنگەردى ءولتىرىپ, وزىمەن بىرگە جەرلەۋگە پارمەن ەتكەنىنەن, الايدا, جانىنداعى كىسىلەر بۇلاي ەتۋگە بولمايتىنىن, ولاي جاساعان كۇندە, بىرىنشىدەن, مەملەكەت اسكەري ەليتادان ايىرىلاتىنىن, ەكىنشىدەن, اشىنعان حالىق كوتەرىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقاننان كەيىن بارىپ رايىنان قايتقانىنان, سودان سوڭ مىڭ سان جاۋىنگەردىڭ سارى سازدان (تەرراكوتا) كۇيدىرىلگەن مۇسىندەرىن جاساتىپ, جەر استىنا ورنالاستىرۋعا ءامىر بەرگەنىنەن كوزى قاراقتى قاۋىم جاقسى حاباردار ەدى. سول زاماندارداعى بۇكىل ادامزات بالاسى سياقتى, قىتايلاردىڭ دا ومىردەن وتەردە ادامنىڭ ءتانى عانا ولەدى, ال جانى و دۇنيەدە جاساي بەرەدى دەپ ساناعانىن ايتۋ ارتىق شىعار. اركىم و دۇنيەگە شاماسى كەلگەنىن اكەتىپ جاتاتىن. شارۋالار بەيىتىنە ازىن-اۋلاق كيىم-كەشەگىن, ىدىس-اياعىن سالدىرتاتىن. داۋلەتتى كىسىلەر جيناعان التىن-كۇمىسىن قوسا كومدىرەتىن. ال مۇنشا قۇرمەت كورسەتەتىندەي تسين شيحۋاندي كىم ەدى؟ مايكل ح.حارتتىڭ جەر بەتىندە ارعى-بەرگىدە ءومىر سۇرگەن ۇلى تۇلعالاردىڭ بەدەلباعاسىن بارىنشا ءادىل بەزبەندەگەن دەپ مويىندالاتىن «100 ءومىربايان» كىتابىندا تسين شيحۋاندي 17-ءشى ورىنعا ورنالاستىرىلعان. تىزىمدە تسەزار, كوپەرنيك, فارادەي, شىڭعىسحان, شەكسپير, ناپولەون, پلاتون, بەتحوۆەن, ميكەلاندجەلو سياقتى ادامداردىڭ دا الدىندا تۇر ول. اتاقتى كىتاپتىڭ اۆتورى تسين ءشيحۋانديدى ءبىز سانامالاپ وتكەن تۇلعالاردان دا جوعارى قويعانىنىڭ سەبەبىن: «باتىس جازۋشىلارى كەيدە ونى ناپولەونمەن سالىستىرادى; الايدا, ونى ريم يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى اۆگۋست تسەزارمەن سالىستىرعان ورىندىلاۋ كورىنەدى. ولار قۇرعان يمپەريالار اۋماعى مەن حالقىنىڭ سانى جاعىنان شامالاس بولاتىن. ايتسە دە, ريم يمپەرياسى الدەقايدا از ۋاقىت ءومىر ءسۇردى, اۆگۋست بيلىك قۇرعان اۋماق ءوزىنىڭ تۇتاستىعىن ونشا ۇزاق ساقتاي العان جوق, ال تسين شيحۋاندي باسقارعان اۋماق تۋرالى بۇلاي دەي المايسىڭ. وسىنىڭ ءوزى ونى الدەقايدا بيىك تۇلعا ەتىپ تۇر», دەپ تۇسىندىرەدى («ستو ۆەليكيح ليۋدەي», م., «ۆەچە», 2002, 112-بەت). ايتقانداي, وسى تۇستا مايكل ح.حارتتىڭ باعالاۋى بويىنشا ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلى تۇلعاسى دەپ پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) تانىلعانىن ەسكە سالا كەتۋدى ارتىق كورمەي وتىرمىز.ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 259 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 210 جىلى ومىردەن وتكەن (ب.د.د. داتالارى كەرىسىنشە – كوبەيۋدەن ازايۋ جاعىنا قاراي ەسەپتەلەدى) تسين شيحۋاندي قىتاي تاريحىندا ۇلان-بايتاق ەلدى بىرىكتىرگەن تۇڭعىش يمپەراتور رەتىندە بولەكشە باعالانادى. وعان دەيىن قىتاي دەگەن تۇتاس مەملەكەت بولعان ەمەس. مەملەكەت شەجىرەسىندە «جەتى پاتشالىق» دەپ اتالاتىن داۋىردە تاۋەلسىز جەتى مەملەكەت ءبىر جاعىنان ءوزارا قىرقىسۋمەن, ەكىنشى جاعىنان تەرىسكەي بەتتەن تىنىشتى الاتىن كوشپەندىلەرگە ارقايسىسى ءوز بەتىنشە تويتارىس بەرۋمەن جۇرەتىن. ب.د.د. 246 جىلى سول جەتى مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى نەعۇرلىم قۋاتتىسى – تسين پاتشالىعىنىڭ باسىنا 13 جاسار ين چجەن وتىرادى. كامەلەت جاسىنا جەتىسىمەن ول باسقىنشىلىق سوعىستارىن باستاپ كەتەدى. 221 جىلعا قاراي قازىرگى قىتاي جەرىندەگى التى مەملەكەتتىڭ التاۋى دا تسين پاتشالىعىنىڭ الدىندا تىزە بۇگەدى. الىپ ەلدىڭ تاعىنا وتىرعان ين چجەن ەندى تسين شيحۋاندي (تسين اۋلەتىنىڭ ءبىرىنشى ۇلى يمپەراتورى) اتانادى. ول ءبىر-بىرىمەن جاعالاسىپ جۇرگەن پاتشالىقتاردى بىرىكتىرىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە قىتايلىق كوپۇلتتى مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن دە قالاپ بەردى. ەلدى 36 اسكەري وكرۋگكە ءبولىپ, قاتاڭ تارتىپكە باعىناتىن ورتالىقتاندىرىلعان بيلىك ورناتتى. تسين ءشيحۋانديدىڭ ەرەكشە ەڭبەكتەرىنىڭ اراسىندا سالماق پەن كولەم ولشەمدەرىن قالىپقا تۇسىرگەنىن, يەروگليفتەردى ءبىر ىزگە كەلتىرىپ, جازۋدىڭ بىرىڭعاي ۇلگىسىن قالىپتاستىرعانىن, بۇكىل يمپەرياعا ورتاق اقشا شىعارعانىن, ۇلى قىتاي قورعانىن سالۋدى باستاعانىن ايتۋعا بولادى. ۇلى قىتاي قورعانى – جەر بەتىندە عارىشتان قاراعاندا جاي كوزبەن كورىنەتىن جالعىز نىسان. ادام قولىمەن جاسالعانداردىڭ اراسىندا عوي, ارينە. قورعان تۋرالى كەزىندە (2002 جىل, 20 جەلتوقسان) جازىلعان ماقالامىزدا: «تسين شي-حۋاندي قىتاي تاريحىنداعى ەڭ ۇلى رەفورماتور رەتىندە ايرىقشا قادىر تۇتىلادى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 238-210 جىلداردا ول جاساعان تۇبەگەيلى وزگەرىستەر – ءالى كۇنگە دەيىن قىتاي مەملەكەتتىلىگىن ۇستاپ تۇرعان نەگىزگى ۇستىندار. ادام ايتقىسىز قاتىگەزدىگىمەن اتى شىققان بۇل ءامىرشىنىڭ بيلىك جۇرگىزۋىندە بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن قاراعاندا جانتۇرشىكتىرەرلىك جايلار از ەمەس. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اتى شۋلىسى – ب.د.د. 213 جىلى قىتايداعى كىتاپ اتاۋلىنى (اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا عىلىمدارى مەن تسين اۋلەتىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ەڭبەكتەر, سونداي-اق, زاڭگەرلەر مەكتەبى جازۋشىلارىنىڭ قالامىنان تۋعان فيلوسوفيالىق تۋىندىلاردان باسقالارىن) ورتەتىپ جىبەرگەندىگى. بۇل ارقىلى شي-حۋاندي الدىمەن كونفۋتسي (قۇڭفۇدزى) ءىلىمىنىڭ اسەرىنەن قۇتىلۋدى ويلاعان. سونىمەن قاتار, الگى كىتاپتاردىڭ ءبارىنىڭ ءبىر-ءبىر داناسىن استاناداعى يمپەراتور كىتاپحاناسىندا قۇپيا جاعدايدا ساقتاتىپ قويعانى دا ونىڭ تىم-تىم الىستان ويلاعان ادام ەكەنىن كورسەتەدى...», دەگەن ەكەنبىز. جارايدى, تسين ءشيحۋانديدىڭ و دۇنيەگە وسىنشالىق قۇرمەتپەن, جانىنا بالەن مىڭ تاس جاۋىنگەر قوسىپ اتتاندىراتىنداي ادام ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك دەيىك. ەندى كەشەننىڭ وزىنە كوشەيىك. يمپەراتوردىڭ ولىمىنە بايلانىستى و دۇنيەگە اسكەر اتتاندىرۋ تسين شيحۋاندي ويلاپ تاپقان جاڭالىق ەمەس. ودان ەكى عاسىرداي بۇرىن ءومىر سۇرگەن ءبىر ايەل پاتشا قايتىس بولعاندا بۇكىل ساراي ادامدارىن تۇنشىقتىرىپ ءولتىرىپ, بەيىتكە بىرگە كومگەنى تاريحتان بەلگىلى. پاتشا و دۇنيەدە دە پاتشالىق قۇرۋى كەرەك. تسين ءشيحۋانديدىڭ اتىن الەمگە جايدىرىپ تۇرعان كەرەمەت جاي – بۇل كەشەننىڭ اۋماعى مەن جاسالۋ شەبەرلىگى. الدىمەن ايتارىمىز: بۇل شىنىندا دا كادىمگى كىشىگىرىم ارميا! جەر استىندا شامامەن 8 مىڭداي سارباز, 520 جىلقى, 150 اتتىلى اسكەر جىلقىسى جەگىلگەن 130 كۇيمە تۇر! ءبىر سويلەمگە سىيعىزىپ جازا سالۋ وڭاي عوي. ال ەگەر ءبىز سول سەگىز مىڭداي سولدات ءمۇسىنىنىڭ ارقايسىسى بىرەگەي ونەر تۋىندىسى ەكەنىن قاداپ كورسەتسەك; سول سەگىز مىڭداي سولداتتىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ بەت الپەتى, دەنە تۇرقى قايتالانبايدى, ويتكەنى, ءار جاۋىنگەردىڭ تۇرپاتى, كەيپى ناقتى ومىردەگى ادامداردان كوشىرىلگەن, اقىر اياعى ادامداردىڭ شاش قايىرۋلارىنا دەيىن بولەكشە, ءبىر تىزەرلەپ وتىرعان سولدات ەتىگىنىڭ ۇلتانىنداعى كەدىر-بۇدىرعا دەيىن بەينەلەنگەن دەسەك; جاۋىنگەرلەر, وفيتسەرلەر, گەنەرالدار, باس شتابتىڭ قىزمەتكەرلەرى, شەنەۋنىكتەر, اكروباتتار, مۋزىكانتتار (و دۇنيەدە دە كوڭىل كوتەرۋ كەرەك قوي) كيىم كيىسىمەن دە, ءجۇرىس-تۇرىسىمەن دە وزگەشەلەنەدى; انتروپولوگيالىق سيپاتتارىنا, باس كيىمدەرىنە, شاش قويىستارىنا قاراپ, جاۋىنگەرلەردىڭ قايسىسى قاي ۇلتتىڭ وكىلى ەكەنىنە دەيىن (حاندىقتار, موڭعولدار, ۇيعىرلار, تيبەتتىكتەر, تاعى باسقالار) اجىراتۋعا بولادى; سول 130 اتتىلى كۇيمەنىڭ ارقايسىسىندا 300-دەن استام دەتال بار, كۇيمەلەردەگى بارلىق دەتالدار ءالى كۇنگە جۇمىس ىستەيدى – ەسىكتەر مەن تەرەزەلەر اشىلادى, دوڭگەلەكتەر اينالادى دەسەك; جاۋىنگەرلەردىڭ ءبارى ءبىر بەتكە – شىعىس جاققا قاراپ تۇرعانىن, يمپەراتور قيراتىپ, باعىندىرعان پاتشالىقتاردىڭ ءبارى سول بەتتە بولعانىن ايتىپ, امىرشىدەن پارمەن تۇسكەن ساتتە مىنا قالىڭ قول وزىڭىزگە قاراي دۇرك كوتەرىلىپ, شابا جونەلەتىندەي, اتقا قوناتىنداي اسەر قالدىرادى دەسەك, ءسىز نە دەر ەدىڭىز؟.. وسى ايتقانىمىزدىڭ وزىنە تاڭدانىپ وتىرعاندار از ەمەس شىعار, ال مۇنىڭ ءبارىن ءوز كوزىڭمەن كورىپ, ءوز قولىڭمەن ۇستاپ قايتقانداعى (تۋريستەر كادەسىيلىق فوتوعا ءتۇسۋى ءۇشىن سازدان كۇيدىرىلگەن ساربازداردىڭ كوشىرمەلەرىن دە كوپتەپ جاساپ قويعان, اراسىنا تۇرا قالۋعا بولادى) اسەرىڭنىڭ ءتىپتى كەرەمەت ەكەندىگىنە كۇماندانۋدىڭ كەرەگى بولماس. راسىندا دا, سيان ساربازدارى – الەمدەگى كەرەمەتتەردىڭ ءبىرى.مۇندا ۇلكەن-ۇلكەن ءۇش پاۆيلون بار. اسىرەسە, №1 پاۆيلون قايران قالدىرادى. اۋقىمىنىڭ ءوزى ەرەسەن: ۇزىندىعى – 229 مەتر, ەنى – 61 مەتر. ەكى فۋتبول الاڭىنداي. وسى جەردە شامامەن 6 مىڭداي جاۋىنگەردىڭ ءمۇسىنى تۇر. 1980 جىلى عالىمدار جاۋىنگەرلەردىڭ ەكىنشى كولونناسىن تاپقان. بۇل ەكىنشى پاۆيلوندا شامامەن 2 مىڭداي ءمۇسىن بار. 1994 جىلى قازىرگى ءۇشىنشى پاۆيلون اشىلعان. مۇندا جەر استىنداعى باس شتاب ورنالاسقان. كەشەن قالاي تۇرعىزىلعان؟ ماماندار مۇنداي كەشەندى جاساۋعا 30 جىلدان استام (38 جىل دەپ ناقتىلاپ تۇرىپ جازاتىن اۆتورلار دا بار) ۋاقىت كەتكەن, بۇل ىسكە شامامەن 700 مىڭداي ادام جەگىلگەن دەپ سانايدى. سارى ساز ساربازدارى مەن اتتار, كۇيمەلەر قىتايدىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىندە ازىرلەنىپتى. مۇسىندەردىڭ شاڭ-توزاڭدارىن زەرتتەي كەلىپ, قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ بوتانيكا ينستيتۋتى وسىنداي قورىتىندى جاساپتى. سالماعى 200 كيلوعا جەتەتىن ات مۇسىندەرى جەتكىزۋگە وڭاي بولۋى ءۇشىن نەكروپولگە جاقىن تۇستا جاسالىپتى, سولداتتار مۇسىندەرى ءار قيىردان جەتكىزىلىپتى. ونەرتانۋشىلار بۇكىل اسكەردى 87 شەبەر جاساپ شىققانىن ناقپا-ناق ايتا الادى. قالايشا؟ ءار مۇسىندە ونى جاساعان ءمۇسىنشىنىڭ ەن-تاڭباسى بار. مۇسىنشىلەردىڭ ارقايسىسىندا 10 قولبالا بولعان كورىنەدى. سوندا ءار ءمۇسىنشى 30 جىلداي ۋاقىتتىڭ ىشىندە ورتاشا 100 مۇسىننەن جاساعان دەپ شامالاي الامىز. قالعان ادامداردىڭ شارۋاسى – توپىراق تاسۋ, ونى بالشىققا اينالدىرۋ, يلەۋ, ەزۋ, سازدى شيىرشىقتاپ, جاۋىنگەردىڭ دەنە تۇرقىنىڭ جالپى نوبايىن جاساۋ. باس, اياق, قول بولەك-بولەك قۇيىلعان. ساز بالشىقتان ادام كەيىپتەۋ, مىنەز ءبىتىمىن بەرۋ, جاۋىنگەرلەردىڭ كيىم-كەشەگىن, اتتاردىڭ ابزەلدەرىن, كۇيمەلەردىڭ اشەكەيلەرىن جاساۋ سياقتى نازىك شارۋانىڭ ءبارىن شەبەردىڭ ءوزى اتقارادى. جاۋىنگەر ءمۇسىنى قاشالىپ بىتكەن سوڭ كۇن كوزىنە قويىپ, 10-14 كۇندەي كەپتىرەدى, سودان سوڭ پەشتە, 1000 گرادۋستان كەم تۇسپەيتىن ىستىقتا بىرنەشە تاۋلىك بويى كۇيدىرەدى. پەشتەن كادىمگى تاستاي قاتتى بولىپ شىققان مۇسىندەر جىلتىر سىرمەن قاپتالىپ, ودان كەيىن بويالادى. قازىر كەشەندەگى مۇسىندەردىڭ ىلۋدە بىرەۋىندە بولماسا, بوياۋدىڭ ءىزى دە قالماعان. سارى ساز بوياۋدى ۇزاق ۇستاي المايدى ەكەن.سيانعا بارىپ, وسى كەرەمەتتى كورگەن كەز كەلگەن ادام مىنا ءبىر جايعا نازار اۋدارماي قويمايدى. ساربازداردىڭ دا, ساردارلاردىڭ دا بىردە-بىرەۋىندە قارۋ-جاراق جوق. سوندا ولار و دۇنيەدە يمپەراتورىن قالاي قورعايدى؟ وسى جاعى ەسكەرىلمەي قالعان با؟ جوق, ەسكەرىلگەن. ەسكەرىلگەندىگى, جاۋىنگەرلەردىڭ قولدارىنىڭ قارۋ ۇستاۋعا وڭتايلانىپ تۇرعاندىعىنان-اق كورىنەدى. سوندا قالاي؟ بىلاي. تسين شينحۋاندي ومىردەن وتكەننەن كەيىن ونىڭ تاعىنا دەنەسى دە, رۋحى دا ءالجۋاز ۇلى ەر شيحۋاندي وتىرادى. ونىڭ تاقتاعى تاتىمسىز تىرلىگىنەن حالىق ابدەن زاپى بولادى. كوپ ۇزاماي شارۋالار كوتەرىلىس باستاپ, جەر استىنداعى اسكەردىڭ اپتەر-تاپتەرىن شىعارادى. تسين شيحۋاندي وزىمنەن كەيىن حالىق پاتشالىقتىڭ تىنىشىن كەتىرمەسىن دەپ قولداعى قارۋدىڭ ءبارىن جيناتتىرىپ الىپ, قايتا بالقىتقان نەمەسە كوزىن جويىپ جىبەرگەن ەكەن. شارۋالار جەر استىنا ءتۇسىپ, سەگىز مىڭداي اسكەردىڭ قولدارىنداعى ساداقتار مەن جەبەلەردى, قالقاندار مەن سەمسەرلەردى تاس مۇسىندەردەن ج ۇلىپ-ج ۇلىپ الىپ كەتە بارعان. سيانداعى كەشەندە قيراتىلعان, تاپتالعان مۇسىندەردىڭ دە كوپتىگى سودان. سارى ساز ساربازدارى – حح عاسىرداعى ەڭ ۇلكەن ارحەولوگيالىق جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى. ەجەلگى قىتايدىڭ ءمۇسىن ونەرىنىڭ عاجايىپ ۇلگىسى بولىپ تابىلاتىن بۇل كەشەننىڭ كوپ بولىگى ءالى اشىلعان جوق, اشىلعان جاقتارىنىڭ ءوزى تولىق ارشىلعان جوق. جۋىق ارادا اشىلمايدى دا, ارشىلمايدى دا. قازبا جۇمىستارى, جاۋىنگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءىسى شامامەن 70 جىلدا اياقتالادى دەپ وتىر قىتاي عالىمدارى. بۇل ارادا ماسەلە قىتايلاردىڭ اسپايتىندىعىندا, ساسپايتىندىعىندا, اسىقپايتىندىعىندا عانا ەمەس. كەشەننىڭ كولەمىنىڭ ۇلكەندىگىندە دە, جۇمىسقا كوپ قارجى كەرەكتىگىندە دە تۇرعان ەشتەڭە جوق قازىرگى قىتاي ءۇشىن. ماسەلە قىتايلاردىڭ ارۋاق الدىنداعى قورقىنىشىندا. ءالى كۇنگە تسين ءشيحۋانديدىڭ بەيىتى تابىلعان جوق. كەشەنگە جاقىن ماڭايداعى توبەدە قازبا جۇمىستارى قولعا الىنباعان. سارى ساز ساربازدارىنان قۇرالعان ارميا جالعان بەيىتتى كۇزەتىپ تۇرۋى دا ابدەن مۇمكىن دەپ سانايدى ماماندار. وندا يمپەراتور بەيىتىن بۇكىل قىتايدى شارلاپ ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. ءتىپتى كەشەن ماڭىنداعى ليشان تاۋىنىڭ تەرەڭ قويناۋىندا تسين ءشيحۋانديدىڭ ساعاناسى بار, ولار ساركوفاگتى جەر استىنا تىعىپ تاستاعان دەگەن اڭگىمە شىندىققا شىققاننىڭ وزىندە قىتايلار ول بەيىتتى قازۋعا تاۋەكەل ەتپەۋى ابدەن مۇمكىن. ماسەلە ساعانا تۇرعان جەرگە ادام اياعى اتتاپ باسقان ساتتە قارسى بەتتەگى ءوزى اتىلاتىن جۇزدەگەن جەبەلەر زۋىلداي جونەلەدى دەگەن اڭىزعا سەنۋدە دە ەمەس. اعىلشىن عالىمى م.كوتتەرەلل قىتاي يمپەراتورى سارى ساز ساربازدارىنان قۇرالعان ارميانى انا جاققا الا كەتكەندە باسقا ويى بولعان دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بالشىقتان ادامدار جاساتۋ ارقىلى تسين شيحۋاندي كەلەر ۇرپاقتارعا اسا ءبىر ماڭىزدى اقپاراتتى شيفر كۇيىندە جەتكىزۋگە تىرىسقان. «ستو ۆەليكيح نەكروپولەي» جيناعىنىڭ (م., «ۆەچە», 2004, 81-بەت) قۇراستىرۋشى-اۆتورى نادەجدا يونينا بىلاي دەيدى: «ارحەولوگتار سالعان بەتتەن جاۋىنگەرلەردىڭ بەت-الپەتى قىتاي يەروگليفتەرىن ەسكە سالاتىنىنا, سونداعى 10 516 سيمۆولدىڭ ءبارىن ەمەس, تەك ونىن عانا ەسكە تۇسىرەتىنىنە نازار اۋدارعان. مىسالى, ولاردىڭ ءبىرى «ىجداعاتتىراق ۇڭىلۋگە» شاقىرادى, ەكىنشىسى «توننەل نەمەسە جابىق ءدالىز» دەگەندى, ءۇشىنشىسى «كۇن» دەگەندى بىلدىرەدى, ت.ب. عالىمدار قازىردىڭ وزىندە تۇڭعىش قىتاي يمپەراتورىنىڭ و دۇنيەدەن جىبەرگەن سالەمدەمەسىنىڭ جالپى ماعىناسىن اشا الدىق دەگەندى ايتادى. ول شامامەن بىلاي باستالادى: جابىق دالىزدەگى جاۋىنگەرلەرگە جاقسىلاپ قارا. ءار يەروگليفتى جەكە-جەكە وقى, ءومىر باستالعان كۇننەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن ۋاقىتتىڭ مانىنە ءوز اقىلىڭمەن جەتۋگە, كۇن مەن قۇدايدىڭ ءمانىسىن بىلۋگە تىرىس».عالىمدار سازدان جاسالعان ساربازداردىڭ سانىنان, ورنالاسۋ رەتىنەن باستاپ, ساۋىت-سايمانىنداعى تويتارما تۇيمەلەرگە دەيىن تەرەڭ مانگە يە دەگەندى ايتادى. ولاردا قىتايلار ءۇشىن قاسيەتتى سانالاتىن «6» جانە «9» تسيفرلارى وتە ءجيى كەزدەسەدى: «999» دەگەن ساندى ەجەلگى قىتايداعىلار جاقسىلىق پەن جۇماقتىڭ بالاماسى دەپ بىلگەن. دەمەك, تسين شيحۋاندي سوڭىنان ەرگەن ساربازدارىن جاقسىلىق پەن جۇماققا باستاماق بولعان. ۇلى كورشىمىزدىڭ قازىرگى قۋاتتى قالپىنا, قارىشتى قارقىنىنا قاراعاندا, الەمگە ايگىلى ءامىرشىنىڭ ول ويى ورىندالا باستاعان دا سياقتى.