جەتپىس جىل داۋىرلەگەن الپاۋىت كەڭەس وداعىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن شاقتا ەشكىمنەن تايسالماي قازاق جەرىن ءبولىپ الىپ دەربەس مەملەكەت قۇرىپ, تاريحي قىسقا مەرزىمدە دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسقان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگىنە بۇكىل الەم ءتانتى. باسقاسىن ايتپاعاندا, ءوز باسىم شاعىن قالالاردى دامىتۋ جونىندەگى باستاماسىنا وتە ريزا بولدىم. شىنىندا دا شاعىن قالالار وبلىس ورتالىقتارىنىڭ تاساسىندا قالىپ كەلە جاتىر ەدى. سولاردىڭ ءبىرى قوستاناي وبلىسىنداعى رۋدنىي قالاسى. العاشقى قاداسى قاعىلعان سوناۋ 1957 جىلدان بەرى وسىندا ەڭبەك ەتىپ, وسىندا تۇرىپ, تامىرىمدى تەرەڭ جايعاننان با, ماعان ءوز قالام بارىنەن دە ىستىق.
بۇل, سول كەزدەگى بويلارى اسقاق ارماندارعا تولى جاستاردىڭ باسى قوسىلا باستاعان قالا ەدى. مەندەلەەۆ ەلەمەنتىندەگى بارلىق مەتالدار مەن مينەرالدار تابىلعان وسى كيەلى توپىراقتىڭ باقىتقا, ەلدى بايلىققا كەنەلتەتىندىگىنە ارقايسىمىزدىڭ سەنىمىمىز مول ەدى.
جەتپىس جىل داۋىرلەگەن الپاۋىت كەڭەس وداعىنىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن شاقتا ەشكىمنەن تايسالماي قازاق جەرىن ءبولىپ الىپ دەربەس مەملەكەت قۇرىپ, تاريحي قىسقا مەرزىمدە دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسقان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگىنە بۇكىل الەم ءتانتى. باسقاسىن ايتپاعاندا, ءوز باسىم شاعىن قالالاردى دامىتۋ جونىندەگى باستاماسىنا وتە ريزا بولدىم. شىنىندا دا شاعىن قالالار وبلىس ورتالىقتارىنىڭ تاساسىندا قالىپ كەلە جاتىر ەدى. سولاردىڭ ءبىرى قوستاناي وبلىسىنداعى رۋدنىي قالاسى. العاشقى قاداسى قاعىلعان سوناۋ 1957 جىلدان بەرى وسىندا ەڭبەك ەتىپ, وسىندا تۇرىپ, تامىرىمدى تەرەڭ جايعاننان با, ماعان ءوز قالام بارىنەن دە ىستىق.
بۇل, سول كەزدەگى بويلارى اسقاق ارماندارعا تولى جاستاردىڭ باسى قوسىلا باستاعان قالا ەدى. مەندەلەەۆ ەلەمەنتىندەگى بارلىق مەتالدار مەن مينەرالدار تابىلعان وسى كيەلى توپىراقتىڭ باقىتقا, ەلدى بايلىققا كەنەلتەتىندىگىنە ارقايسىمىزدىڭ سەنىمىمىز مول ەدى.ولاردىڭ كوبى باقىتىن وسى جەردەن تاپتى, قالانىڭ وركەندەۋىنە, كوركەيۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوستى. مەن بۇگىن سولاردىڭ ءبىرى – الماتىنىڭ مەديتسينا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, جولدامامەن وسىندا 1964 جىلى جاس مامان رەتىندە كەلگەن, ءوزىنىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن, قوعامدىق بەلسەندى جۇمىسىمەن رۋدنىي قالاسىنىڭ وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقان امانگەلدى جانتەمىروۆ تۋرالى اڭگىمەلەمەكپىن.
امانگەلدى جاس كەزىن بىلاي ەسكە الاتىن. شىمنان سالىنعان ءۇي, ساكى دەگەن جوق. ءۇي ىشىندەگى جەر ءشوپ قوسىپ يلەنگەن مايبالشىقپەن سىلاندى. شۇبار پەشتىڭ ورتاسىنداعى تەسىككە قويىلعان شام اۋىز ۇيگە دە, ءتور بولمەگە دە جارىق بەرەدى. جالعىز سيىر, قىستا ۇيگە كىرگىزىلىپ ساۋىلادى. ودان شىققان شامالى ءسۇت سەپەراتور ارقىلى ايدالىپ, ازىن-اۋلاق قايماق الىنادى. مايى الىنعان سۇتتەن ايران ۇيىتىلادى. اۋىز ۇيگە بايلانعان تولدەردىڭ استىن تازالاۋ, ولارعا ءشوپ بەرۋ تاعى بار. پەش جاعىپ, قامىر يلەپ, نان ءپىسىرۋ, قازان كوتەرىپ, تاماق ىستەۋ, ءۇيدى اكتەۋ, كىر جۋ – مىنە, وسىنىڭ ءبارى امانگەلدىنىڭ موينىندا.
ىنىلەرى شارۋا ىستەۋگە جاراعاسىن عانا امانگەلدىنىڭ موينى بوساپ, ءۇش جىلدان كەيىن وقۋىن ودان ءارى جالعاستىرعان. ءوز تەڭدەستەرى ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ كەتكەن, وزىنەن اجەپتاۋىر جاس بالالارمەن ءبىر پارتادا وتىرۋعا ۇيالماعان, قايتكەن كۇندە دە وقۋ, ءبىلىم الۋ قاجەت دەپ ساناعان امانگەلدى. ول ۇيدە بارلىق شارۋانى تىندىرا جۇرە, شەشەسىنىڭ اۋىرعان, ىڭىرسىعان داۋسىن ەستىپ, قولىنان ەشتەمە كەلمەگەنىنە ناليتىن, «قايتسەم دە دارىگەر بولىپ, انامدى ەمدەيمىن» دەپ الدىنا ماقسات قويعان. تەك مەن ماماندىق العانشا انام ءتىرى بولسا ەكەن دەپ تىلەگەن.
وسى ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن امانگەلدى قوستانايعا الماتىنىڭ مەديتسينا ينستيتۋتىنان كەلگەن ارنايى كوميسسياعا ەمتيحان تاپسىرۋعا اتتانعان. بۇل 1959 جىل ەكەن. قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن بالاعا ورىسشا ەمتيحان تاپسىرۋدىڭ وڭايعا تۇسپەگەنى, ارينە, ايداي انىق. اقىرى, ينستيتۋتقا قابىلدانادى. امانگەلدىنى بۇكىل اۋىل بولىپ الماتىعا شىعارىپ سالادى.
«اپا, مەن وقۋىمدى بىتىرگەنشە شىدا, ءوزىم-اق ەمدەپ, جازىپ الامىن, دەي بەرگەندە كوزدەرىمنەن جاس مونشاقتاپ اعا باستاعان ەدى» – دەپ ەسكە الاتىن امانگەلدى.
بۇل امانگەلدىنىڭ اناسىن سوڭعى رەت كورگەنى, سوڭعى تىلدەسكەنى ەكەن. ءبىر اپتادان كەيىن اناسى كوز جۇمادى. بىراق امانگەلدىگە جامانات حابار كەش جەتەدى. اكەسى «جاڭا عانا الماتىعا جەتكەن بالا قايتا كەلەمىن دەپ وقۋىنان قالىپ قويادى» دەپ جەدەلحات جىبەرتپەپتى.
امانگەلدى الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىن 1964 جىلى ءبىتىرگەننەن كەيىن جولدامامەن جاڭا اشىلعان, جاستاردىڭ ارمان قالاسىنا اينالعان رۋدنىيعا كەلەدى. قالالىق ەمحاناعا ورنالاسادى. قىزمەتىن قاتارداعى قۇلاق, تاماق جانە مۇرىن دارىگەرىنەن باستاعان ول جەكە بولىمشە اشۋعا قول جەتكىزدى. ءسويتىپ, رۋدنىي قالاسىنىڭ عانا ەمەس, توڭىرەكتەگى ەلدى مەكەندەردىڭ, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ كورشىلەس وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى دا كەلىپ, وسىندا جاتىپ ەمدەلۋ مۇمكىندىگىن الدى.
كەشىكپەي امانگەلدى مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن بايقاعان قالا باسشىلىعى ونى اۋرۋحاناعا باس دارىگەر ەتىپ تاعايىندادى. بىراق, ەكى-ءۇش ايدان كەيىن «مەن دارىگەرلىك ماماندىقتى شارۋاشىلىق قىزمەتىن اتقارۋ ءۇشىن العان جوقپىن, مەنىڭ پايدام سىرقات ەمدەگەندە كوبىرەك تيەدى» دەپ وسى لاۋازىمىنان باس تارتپاسى بار ما. امانگەلدى مىرزاحمەت ۇلى قىزمەت ىستەي جۇرە, كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا دا جەتە ءمان بەردى. ءماسكەۋدە, لەنينگرادتا (سانكت-پەتەربۋرگ) ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرستارىندا وقىپ, تاجىريبە جيناقتادى. بۇل ونىڭ سىرقاتتاردى ەمدەۋدە جاڭا تاسىلدەردى قولدانا بىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. كەرەڭ بولىپ قالعان ادامداردىڭ قۇلاعىنا سالعاندا بىردەن ەستىپ كەتەتىن تەتىك تە ويلاپ تاۋىپ ەدى. بىراق وعان پاتەنت الا المادى. ءتىپتى, سول كەزدە ماسكەۋ مەن لەنينگرادتا عانا جاسالاتىن كۇردەلى وتا – پلاستيكالىق وتا دا جاساپ ءجۇردى. وسىلاي ول سىرقاتتارىنان قۇلان-تازا جازىلعان جۇزدەگەن, مىڭداعان ادامداردىڭ اق باتاسىن الدى, حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. قازاقستاننىڭ لور-دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىستى, كەۋدەسىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى بەلگىسى مەن «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن قادادى. قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاستى. ءتىپتى, 1990 جىلى قازاق كسر حالىق دەپۋتاتتىعىنا كانديدات بولىپ, داۋىسقا ءتۇستى, «رۋدنىي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» جوعارى اتاعىنا يە بولدى. مىنە, ەڭبەگى باعالاندى دەگەن وسى ەمەس پە!
وتكەن عاسىرداعى اۋعان سوعىسى جەر بەتىندەگى قاندى قىرعىنداردىڭ ءبىرى بولعانى بارشاعا ايان. وسى جاريالانباعان سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان تالاي قىرشىن جاستارىمىزدىڭ مايىتتەرى تەمىر جاشىكپەن كەلىپ جاتاتىن. وسى تۇستا امانگەلدى مىرزاحمەت ۇلى رۋدنىي قالاسىنىڭ اسكەري كوميسسارياتىنا بارىپ, ءوزى سۇرانىپ قان مايدانعا اتتانادى. بۇل دوستارى مەن تۋىستارى ءۇشىن كۇتپەگەن وقيعا بولعان ەدى. مايداننان جولداعان حاتىندا: «...سوعىسقا ءوز بەتىممەن سۇرانىپ كەتكەنىم ءۇشىن مەنى سوگە كورمەڭدەر. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا, ءالى وڭ-سولىن تانىپ بىلمەگەن قىرشىن جاستاردىڭ مەرت بولىپ جاتقانى قينالتتى مەنى. قولىمنان كەلگەنشە كومەك جاساۋدى ۇيعاردىم...»– دەپ جازعان ەدى.
– ءبىز قان مايداننىڭ ورتاسىندا بولدىق قوي. ونى حاتتا جازۋعا بولمايتىن. كوز كورىم جەردە اتىس بولىپ جاتادى, بىزگە جەتكىزىلگەن جارالانعان جاۋىنگەرلەرگە شاتىر استىنداعى جىلجىمالى گوسپيتالدا وتا جاسايتىن ەدىك. بومبا تالاي رەت ءتۇستى شاتىرىمىزعا, – دەپ ەسكە الاتىن اۋعانستاننان امان ورالعان امانگەلدى. قايتا ءوز قىزمەتىنە كىرىسكەن ول اۋعان سوعىسىنا قاتىسقاندارعا ارنايى پالاتا اشتى.
قازىر قوستاناي وبلىستىق اۋرۋحاناسىندا قىزمەت ىستەيتىن قارۋلاس دوسى يۋري لەبەدەۆ اۋعاندا بولعان ءبىر وقيعانى ەسكە الادى:
– اۋعانستانعا ماسكەۋدەن ارنايى اتتەستاتسيالىق كوميسسيا كەلىپ, ءبارىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىمىزدى تەكسەردى. سول كەزدە امانگەلدى مىرزاحمەت ۇلى ءوزىنىڭ نەگىزگى ماماندىعى وتولارينگولوگيادان عانا ەمەس, ينفەكتسيا, وفتالمولوگيا, ستوماتولوگيا, حيرۋرگيا سالالارىن دا وتە جاقسى مەڭگەرگەنىن كورسەتتى. سوندا كوميسسيا توراعاسى «مىنە, شالعايدان كەلگەن حيرۋرگ دەپ قالاي ايتاسىڭ مۇنداي ماماندى» دەپ تاڭعالعانىن جاسىرا المادى. ءسويتىپ, مايور شەنىندەگى حيرۋرگ امانگەلدى جانتەمىروۆكە «جوعارى ساناتتاعى حيرۋرگ» اتاعى بەرىلدى.
ونىڭ ەرلىك ءىسى ەسكەرۋسىز قالعان جوق. «العىستى اۋعان حالقىنان» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. قان مايداننان ورالعان سوڭ بۇرىنعى قىزمەتىن قايتا جالعاستىردى, قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە قاتىستى. بىراق...
بىراق عۇمىرى ۇزاققا سوزىلمادى. اناسى كوكەش شايمەردەنقىزىنىڭ جاسىندا, ياعني 54-كە قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋعا رۋدنىيدىڭ عانا ەمەس, وبلىستىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن, كەزىندە ەمدەلگەن كوپتەگەن ادامدار امانگەلدى مىرزاحمەت ۇلىنىڭ قابىرىنە توپىراق سالدى, كۇڭىرەنە, كوزدەرىنە جاس الا وتىرىپ, ونىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتىن, شيپالى قولىن قاستەرلەي ايتتى. 1980 جىلى ءوزى سالدىرىپ, ەڭبەك ەتكەن ەكى قاباتتى لور بولىمشەسىنىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ءىلىندى. ونىڭ فوتوسۋرەتتەرى قالالىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنان ورىن العان, سول جەردە ءومىر جولى تۋرالى دەرەكتەر دە بار.
اكەسىنىڭ ءىسىن قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, امانگەلدىمەن بىرگە قىزمەت ىستەپ, تاجىريبە جيناقتاعان قىزى شولپان جالعاستىرعان ەدى. بىراق ەلىمىز ەگەمەندىك العان العاشقى قيىن-قىستاۋ جىلدارى بولىمشە جابىلىپ, شولپان اناسى – سوكولوۆ-سارىباي كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ ەڭبەك ارداگەرى ەڭلىك تالىپقىزىمەن جانە ءسىڭلىسى ايگۇلمەن الماتىعا قونىس اۋداردى. اكە جولىن قۋعان بىلىكتى مامان شولپاننىڭ عۇمىرى دا ۇزاققا سوزىلمادى. سۇم اجال ونى دا الىپ كەتتى.
كەزىندە اعاسىن ساعالاپ بارىپ, قازاق پوليتەحنيكا ينستيتۋتىنىڭ فيليالىندا ماماندىق الىپ, زاۋىتتاعى ينجەنەردەن قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارلىعىنا دەيىنگى جولدان وتكەن ءىنىسى امانتاي مىرزاحمەت ۇلى قازىر دە رۋدنىيدا تۇرادى, زەينەتكەر. ۇلكەن اعاسى ساپيدىڭ بالالارى دا سوندا قىزمەت ىستەيدى. قارىنداسى بيبىگۇل مىرزاحمەتقىزى تاران اۋدانىنىڭ ناگورنوە اۋىلىندا تۇرىپ جاتىر, كاسىپكەر. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, امانگەلدى مىرزاحمەت ۇلى قابىرىنىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقيتىن ۇرپاقتارى, قۇدايعا شۇكىر, بارشىلىق.
امانگەلدى مىرزاحمەت ۇلى اناسىن سۇم اجالدان اراشالاپ الىپ قالۋعا ۇلگەرمەسە دە, كوپتەگەن ادامداردى سىرقاتىنان ساۋىقتىرىپ, قوشەمەتتەرىنە بولەندى. مۇنى دا ونىڭ ارمانىنىڭ ورىندالعانى دەپ بىلەمىن. ول سوندىقتان دا اكە-شەشەسىنىڭ عانا ەمەس, حالىقتىڭ ۇلى, قۇرمەتتىسى بولاتىن. جاقسى ادام ومىردەن وتسە دە كوڭىلدەن كەتپەيدى ەكەن.
قاسىمحايىر دۇيسەنباەۆ,
قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن كەنشىسى, رۋدنىي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
قوستاناي وبلىسى.