جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءۇشىنشى تولقىنى ۇلتتىق ينۆەستورلاردى قالىپتاستىرا ما؟

اكتسياعا الدانعاندار

سوڭعى ءتورت جىلدىڭ قورتىندىسىن جاريالاعان سوڭ ىلە-شالا شىلدە ايىن­دا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى 2021-2025 جىلدارى جەكەشەلەندىرۋگە جاتا­تىن رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى ۇيىمداردىڭ تىزبەسىن جاريالادى. مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە زاڭداستىرىپ بەرگەن قاۋلى 2021 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ كۇشىنە ەنبەك. قاۋلىعا سايكەس, ۇلت­تىق ەكونوميكا مينيسترلىگى جىل سايىن ەكى رەت – جارتىجىلدىق جانە ءبىر جىل قورىتىندىسى بويىنشا 10 شىلدە­دە جانە 10 قاڭتاردا مەملەكەتتىڭ قان­داي اكتيۆى قانشاعا ساتىلعانى, قاي كاسىپورىن ينۆەستورلاردىڭ قىزى­عۋ­شىلىعىن تۋدىرعانى نەمەسە جويىل­عانى, قايسىسىنىڭ ءمجا جوباسىنا اينالعانى تۋرالى ەسەپ ۇسىنادى.

ءاربىر جەكەشەلەندىرۋ تولقىنى باس­تالعان سايىن كوپشىلىك كوڭىلىندە «بۇل جولى نە ساتىلادى؟» دەگەن قىزى­عۋشىلىق بولادى. بۇل جولى نازار – ء«ۇشىنشى تولقىننىڭ ناتيجەسى ورتا تاپ اراسىنان ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ شىعۋىنا قالاي اسەر ەتەدى؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىنا باعىتتالىپ تۇر. سەبەبى ءۇشىنشى تولقىننىڭ ورنى بولەك جانە جەڭىل بولمايتىنىن TAV Airports Holding تۇرىك حولدينگىنىڭ الماتى حا­لىقارالىق اۋەجايى اك­تسيا­لارىنىڭ ءجۇز پايىزىن ساتىپ ال­عا­نىنان بايقادىق.

دەمەك, الداعى ناۋقان ەاەو ەلدەرى عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدە وتەدى. تەك ۇلتتىق كومپانيالار ەمەس, الەۋ­مەتتىك ماڭىزى بار نىساندار دا جەكە سەك­تورعا 5 جىلعا ارىپتەستىك نەگىزدە باس­­قارۋعا بەرىلىپ, سودان كەيىن جاڭا قو­جايى­ن­نىڭ مەنشىگىنە وتەدى.

الەمدىك تاجىريبەدە حالقىنىڭ 20 پايىزى قور بيرجاسىنا قاتىسىپ, اكتسيا ساتىپ الۋعا شاماسى جەتسە عانا ۇلت­تىق ينۆەستورلاردىڭ الەۋەتىنەن ۇمىت­­تەنە الادى ەكەن. ال بىزدەگى بۇل كور­سەتكىش ءالى 1,4 پايىزدىڭ شاماسىندا. ەندەشە الداعى ناۋقان كەزىندە حالىق بەلسەندىلىگى قانداي بولماق؟

حالىق كوڭىلىندەگى الاڭعا سەبەپ تە بار. سەبەبى 1990 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتى­سىن­دا, جەكەشەلەندىرۋدىڭ العاشقى تول­قىنى جۇرگەن كەزدە مەملەكەتتىك م ۇلىك­تىڭ ءبىر بولىگى حالىققا بەرىلەدى دەپ ايتىلدى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ العاشقى جىل­دارىن­دا قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى ءىرى كاسىپ­ورىن­داردىڭ اكتسيالارىنا يە بولىپ, وزدەرىنە تيەسىلى ۇلەستەرىن الادى دەگەن تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مۇنىمەن 168 جەكەشەلەندىرۋ قورى اينالىستى.

ەكونوميست توقتار ەسىركەپوۆتىڭ اي­تۋىن­شا, ۇلكەن زاۋىتتار جەكەشەلەن­دىرىلگەن كەزدە 10 پايىزعا دەيىنگى اكتسياسى حالىققا تەگىن بەرىلەدى دەگەن ۋادە بولعان. قازىر سول اكتسيالاردىڭ قايدا كەتكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. كورشى ەل – رەسەيدە كۋپوندار ارقىلى جەكەشەلەندىرۋدى بىزدەن انا­عۇرلىم ساۋاتتى جۇرگىزگەنى تۋرالى ايتىلادى. رەسەيلىكتەر كۋپوندارىن بىر­دەن اقشاعا اينالدىرعان نەمەسە ءوز قالاۋ­لارى­مەن بەلگىلى ءبىر تۇلعاعا سىيلاپ جى­بەرۋ قۇقىقتارىن تولىق پايدالانعان.

– 1990 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وتكەن جەكەشەلەندىرۋدەن حالىق ەشتەڭە العان جوق. قولىنداعىسى جاي قاعاز بولىپ شىعىپ, الدانىپ قالدى.. ۇكىمەت ءاربىر تولقىننىڭ قورتىندىسىن جاريالاعان كەزدە ونىڭ حالىقتىڭ تۇرمىسىنا اسەر ەتكەنىن قوسا جاريالاۋ كەرەك ەدى. بىزدە كەرىسىنشە بولدى. 1990 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىن ەلدە وتە باي جانە وتە كەدەي ادامداردىڭ قاتارى كوبەيدى. ال ورتا تاپ جوق. اۋەل باستاعى ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمى ورتا تاپتى قالىپتاستىرۋ, ولارعا جەكەلەشەندىرۋ ناۋقانىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرۋ بولاتىن, – دەيدى ت.ەسىركەپوۆ.

الەۋمەتتىك ساياساتقا باسىمدىق

2016 جىلعا دەيىنگى ەكىنشى تولقىندا جەكە­شەلەندىرىلگەن نىسانداردىڭ 90 پا­ي­ى­زى – كوممۋنالدىق قىزمەت كورسە­تەتىن مەكەمەلەر. ءبىرىنشى كەزەڭدەگى 1991-1992 جىل­­دارداعى «كىشى جەكەشە­لەندىرۋ» باع­­دارلاماسى اياسىندا ساتىلعان مەم­لە­كەت­­تىك ساۋدا جانە قىزمەت نىسان­دارى­نىڭ ۇلەسى – 50 پايىز, 1993-1996 جىلدار ارا­لىعىنداعى ەكىنشى كەزەڭدە 5 ءىرى ونەركاسىپ ساۋداعا ءتۇسىپ, 1700 زاۋىت پەن فابريكا ينۆەستيتسيالىق كۋپوندارعا ءوتتى, 44 كاسىپورىن سەنىمدى باسقارۋعا تاپسىرىلدى.

الپاري ينۆەستيتسيالىق كومپانيا­سىنىڭ تالداۋشىسى اننا بودروۆا مەملە­كەتتىڭ قاراۋىندا بولعان كاسىپورىندارعا العا جىلجۋ ءۇشىن قوزعالىس كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.

– بيزنەستىڭ دامۋى – نارىق تالابى. مەملەكەتتىڭ بيزنەس سەكتورىنداعى ۇلەسى­نىڭ تومەندەۋى ەلدە جاڭا كاپيتالدىڭ دامۋى­نا جول اشادى. بۇل ساپالىق تۇرعى­دان العاندا وزگەشە وقيعا. مەملەكەت يەلى­گىندەگى نىساندى جەكەگە وتكىزگەندە جاڭا ساپالىق دامۋعا كوتەرىلەدى دەپ كۇتەدى , – دەيدى ا.بودروۆا.

ەكونوميست ماعبات سپانوۆتىڭ سوزى­مەن ايتساق, العاشقى تولقىندا تيىن-تەبەنگە ساتىلعان كەيبىر نىساندار, مى­سالى, بالاباقشا عيماراتتارى كەيىن­نەن مەملەكەت تاراپىنان بيۋدجەت قارا­جاتى ەسەبىنەن ساتىپ الىندى. مۇ­نى ەل اراسىندا جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىن­داعى سولشىلدىقتىڭ بالالىق اۋرۋىنا تەڭەي­تىندەر كوپ. الايدا ساراپشىلار قورقى­نىش­قا قاراماستان, جەكەشەلەندىرۋ وركە­نيەتتى جولمەن اشىق تۇردە وتسە ەكونو­ميكاعا پايدالى بولۋى ءتيىس ەدى دەگەن پىكىردى قولدايدى.

قارجىگەر داۋلەت سەمباەۆ 1990 جىل­­دار­دىڭ العاشقى جارتىسىندا كىرىس بولى­گى­نىڭ كەنەتتەن قىسقارۋىنا بايلانىستى بيۋدجەتتىك ساياساتتى قولايسىز ەكو­نو­ميكالىق جاعدايلارعا جەدەل بەيىم­دەۋ قاجەت بولعاندىقتان امان قالۋ سترا­تە­گيا­سى ىسكە اسىرىلعانىن ايتادى. ەكونو­ميكالىق رەفورمالاردىڭ ءبىرىنشى كەزە­ڭىندە قازاقستان رۋبلدىك ايماقتا بولدى. سوندىقتان قازاقستان رەسەي فەدەرا­تسياسىنداعى الەۋمەتتىك, ەكونومي­كالىق جانە ساياسي جاعدايلاردىڭ وزگەرۋىنە تاۋەل­دى بولدى. 1992 جىلى قاڭتاردا باعا لي­بە­ر­الداندى. بۇل كەزدە, ەلىمىز رۋبلدىك ايماقتان شىقپاعاندىقتان, ىشكى فاكتور رەسەيدەگى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايلاردىڭ وزگەرۋىنە تاۋەلدى ەدى. سول سەبەپتى جەكەشەلەندىرۋدىڭ  العاشقى تولقىنىنىڭ ەكونوميكالىق ەمەس, الەۋ­مەتتىك-ساياسي سيپاتى باسىمىراق.

– جەكەشەلەندىرۋ سالاسىنداعى كەمشى­لىكتەرگە قاراماي, بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتتى. باستىسى – ەكونوميكانى باس­قارۋ­دا مەملەكەت ءرولىنىڭ ازايۋى, نا­رىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدى جاڭا شارۋا­شىلىق سۋبەكتىلەرىن قۇرۋ بولدى, – دەيدى د.سەمباەۆ.

جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءۇشىنشى تولقىنى عالامدىق ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىنە تۋرا كەلدى. حالىقارالىق تاجىريبە مۇنداي جاعدايدا جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىن جۇر­گىزۋدى قۇپ كورمەيدى. بيىل ماۋسىم ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2016-2020 جىلدارى جەكەشەلەندىرىلۋى ءتيىس نىساندار ءتىزىمىن قايتا قاراۋدى ۇسىنىپ, ناتي­جەسىندە كەيبىر نىسانداردى جەكە­شە­لەندىرۋ كەيىنگە قالدىرىلدى.

2021-2025 جىلدارى 137 رەسپۋبليكالىق مەنشىك جەكەشەلەندىرىلەدى. بۇل ءتىزىم الداعى ۋاقىتتا جاڭاراۋى ابدەن مۇمكىن. وسى جولى تىزىمگە كىرمەي قالعان ءىرى ۇلت­تىق كومپانيالار ءىرى ينۆەستورلار­مەن ارىپ­­تەستىكتە نە ءىرو-عا شىعۋ جولىمەن جەكەشەلەندىرىلمەك. قارجى مينيستر­لىگى­نىڭ مالىمەتىنشە, جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءىى تولقىنىن تولىق اياقتاۋ ءۇشىن جىل سوڭىنا دەيىن مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور مەنشىگىندەگى 62 نىسان جەكەنىڭ قولىنا بەرىلەدى. شىلدە ايىنا دەيىنگى مالىمەت بويىنشا ولاردىڭ 31-ءى ساۋداعا شىعارىلدى.

ۇمىتتەن گورى كۇدىك باسىم

ساراپشىلار جەكەشەلەنگەن نەمەسە الدا جەكەشەلەندىرىلەتىن نىساندار تۋرالى اقپارات اشىق ەمەس ەكەندىگىنە الاڭدايدى. ەل ىشىندە «ۇلتتىق كاپيتالدى الىپساتارلىقپەن الماستىرىپ الدىق. جەكەشەلەندىرىلگەن نىسانداردى ىشكى نارىقتىڭ سۋبەكتىسىنە اينالدىرعان­دار ەكونوميكانى دامىتۋعا ۇلەس قوسپادى. 1990 جىلدارى جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتكەن بالالار باقشاسى مەن كىتاپحانالاردى مەملەكەت بىرنەشە ەسە باعاسىنا ساتىپ الدى. ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ءىرى كاسىپ­ورىندار باسەكەلەستىك قابىلەتى تومەن فير­مالارعا ساتىلىپ كەتۋ قاۋپى دە جوققا شىعارىلمايدى.

مەدياماگنات ارمانجان بايتاسوۆ ەلدە ءىرى كاسىپورىنداردى ساتىپ الا الاتىن ادامداردىڭ از ەكەنىن, جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىنا تەك Forbes تىزىمىندەگىلەردىڭ عانا مۇمكىندىگى بار ەكەنىن اشىق ايتقان بولاتىن. اسىرەسە تۇرعىندار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار مەكەمەلەردى جەكەمەنشىككە بەرۋ ودان ءبىرجولا قول ۇزگەنمەن تەڭ دەگەن ويدا. «ەندى سول ناۋقاندى قايتا جۇرگىزۋگە نە سەبەپ بولدى؟» دەگەن ساۋالعا ۇكىمەتتىڭ ايتار ءۋاجى دايىن: «جەكەمەنشىكتى باسەكە­گە تارتۋ ءۇشىن جەكەنىڭ قولىنا ءوتتى». 

جالپى, ساراپشىلار الەمدىك تاجىري­بەگە سۇيەنە وتىرىپ, نىساندار مەن ۇيىم­داردى باسقارۋدا جەكە سەكتور مەملەكەتپەن سالىستىرعاندا تابىستى بولاتىنىن ايتادى. قازاقشالاپ ايتقاندا, مۇنى ء«وزىم دەگەندە وگىز قارا كۇشىم بار» دەۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە, جەكە بيزنەستىڭ جاڭا جاعدايعا تەزىرەك بەيىمدەلىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى دا ۋاقتىلى ەنگىزۋگە قابىلەتتى بولاتىنىن العا تارتادى.

ت.ەسىركەپوۆ جەكەشەلەندىرۋدى زاڭداس­تى­را­تىن كەلىسىمدەردىڭ جۇرتقا اشىق جاريا­لاۋدىڭ كەزى كەلگەنىن جەتكىزدى. سەبەبى ساتىپ الۋشى تاراپتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كەلىسىمدە كورسەتىلە مە, جوق پا, ول جاعى قۇپيا. ماماندار قازىرگى جەكەشەلەندىرۋ مۇلدەم بولەك سيپاتتا ەكەنىن اڭعاردى. بۇل جولى الەۋمەتتىك جاعى باسىمداۋ. مەملەكەت بيزنەسكە «اكتيۆتەردى ساتىپ الىڭدار جانە ەڭبەكاقى, مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ, زەينەتاقى جانە سالىق ماسەلەلەرىن شەشىڭدەر» دەپ ولاردىڭ الەۋمەت الدىن­داعى جاۋاپكەرشىلىگىن تاعى دا ەسكە سالىپ وتىر. بۇل ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك باعىت ەمەس, نارىقتىق باعىتقا قاراي ويىسا باس­تاعانىن بايقاتادى. ت.ەسىركەپوۆ وسىعان بايلانىستى ەلدە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە ءالى كوپ ەكەنىن ايتادى. ساقتاندىرۋ كوم­پانيالارى حالىقتى الەۋمەتتىك جاعى­نان ساقتاندىرۋعا دايىن ەمەس, سەبەبى حالىق­تىڭ تولەم قابىلەتى سىن كوتەرمەيدى. اۋرۋ­حانالار ناۋقاستارعا ءمامس ارقىلى قىز­م­ەت كورسەتۋگە دايىن ەمەس, تاعى دا حالىق­تىڭ قورعا تولەپ وتىرعان جارناسى سىن كو­تەرمەيدى. بۇل تۇستا دا مەملەكەتتىڭ جا­ۋاپ­كەر­شىلىگى مەن قولداۋى اۋاداي قاجەت.

– ءبىز حالىققا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن نىساندار, جوو-نى 100 پايىز جەكەنىڭ قولىنا وتكىزۋگە دايىن ەمەسپىز. بۇل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءجۇرۋى كەرەك. نارىقتىڭ جانە حالىقارالىق تالاپ­تار­دىڭ ىعىنا جىعىلا بەرسەك, حالىقتى شارشاتىپ الامىز, – دەيدى ت.ەسىركەپوۆ. 

ەكونوميست ماعبات سپانوۆتىڭ پىكىرىن­شە, ءبىز كوپ مۇمكىندىكتى ۋىستان شىعا­رىپ الدىق. بىزگە ەل ىشىنەن شىققان ينۆەس­تور كەرەك. ەكونوميكاعا قاجەتتى ينۆەس­تيتسيانىڭ 80 پايىزىن وسى ورتا تاپ قۇ­يىپ وتىرۋى كەرەك, تەك 20 پايىزىن عانا شەتەل­دىكتەردىڭ ۇلەسىنە قالدىرۋ قاجەت. حالىقتا اقشا جوق. ورتا تاپ دەپ اتاۋعا بولاتىن توپتىڭ ۇلەسى تىم تومەن.

– سوندىقتان الدىن الا ويلاستىرىپ, جەتى رەت ولشەگەن ابزال. ەڭ دۇرىسى, الەۋمەتتىك-ستراتەگيالىق نىسانداردى جەكە مەنشىككە ساتقان كەزدە ءبىراز جايتتى قايتا قاراعان دۇرىس. قازىر ۇلتتىق كاپيتاليستەردى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. بيزنەس-ەليتا مۇنى ءساتتى پايدالانادى دەپ ويلايمىن. بيزنەستىڭ الەۋ-مەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنەتىن كەز كەلدى. مەملەكەت كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ ءبارىن بىردەي جەكەشە­لەندىرۋگە شىعارعان كۇندە, ونى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاۋى ءتيىس. سەبەبى, ستراتە­گيالىق ماڭىزى بار يندۋستريالى نىسانداردى ساتۋدان مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە زالال كەلۋى مۇمكىن. تەك كىمگە, قايدا ساتىلسا دا حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاسا بولعانى, – دەيدى ەكونوميست.

الماتى