ادامزاتتىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتىپ, جەدەلدەتكەن ۇلكەن شارانىڭ ءبىرى – ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى ەكەنى ايان. وسىناۋ ۇلى باستامانىڭ جالعاسى بار-جوعى 15 جىلدىڭ ىشىندە بوي كوتەرىپ, قازاقتىڭ سايىن ساحاراسىنىڭ اسەم بەزەندىرىلگەن اشەكەيلى تاجىنە اينالعان جاڭا, جاس استاناسىندا وتەدى دەگەنگە 20-25 جىل بۇرىن كىم سەنەر ەدى؟ ەشكىمنىڭ دە سەنۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
ارمان قىلىپ ايتقانىڭنىڭ ءوزىندە ەشكىم نانا قويماس ەدى. بىراق مۇمكىن ەمەستى مۇمكىن ەتكەن جاراتقاننىڭ حالقىمىزدى جارىلقاۋى, ودان كەيىن زامانا ۇدەرىستەرىنىڭ الدىڭعى لەگىنە ۇمتىلعان قازاقتىڭ قۇلاگەردەي ارمان-قيالى دەسەك بولادى.
ادامزاتتىڭ دامۋىن ىلگەرىلەتىپ, جەدەلدەتكەن ۇلكەن شارانىڭ ءبىرى – ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى ەكەنى ايان. وسىناۋ ۇلى باستامانىڭ جالعاسى بار-جوعى 15 جىلدىڭ ىشىندە بوي كوتەرىپ, قازاقتىڭ سايىن ساحاراسىنىڭ اسەم بەزەندىرىلگەن اشەكەيلى تاجىنە اينالعان جاڭا, جاس استاناسىندا وتەدى دەگەنگە 20-25 جىل بۇرىن كىم سەنەر ەدى؟ ەشكىمنىڭ دە سەنۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.
ارمان قىلىپ ايتقانىڭنىڭ ءوزىندە ەشكىم نانا قويماس ەدى. بىراق مۇمكىن ەمەستى مۇمكىن ەتكەن جاراتقاننىڭ حالقىمىزدى جارىلقاۋى, ودان كەيىن زامانا ۇدەرىستەرىنىڭ الدىڭعى لەگىنە ۇمتىلعان قازاقتىڭ قۇلاگەردەي ارمان-قيالى دەسەك بولادى.ال قۇلاگەردى باپتاپ, جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتكەرىپ وتىرعان ەلباسى ەكەنى ايان.
XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى تابيعي عىلىمنىڭ عالامات تابىستارى مەن تەحنيكالىق تاماشا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋمەن باستالدى. بۇعان دەيىن الەمدەگى ءار مەملەكەت ءوز بەتىنشە دامىپ, بۇكىل ادامزاتتىڭ وزىق ويلارىن ءبىر ورىندا كورسەتۋ شاراسى جوق ەدى. ەكى-ءۇش عاسىردان بەرى جاڭا باعىتتا ءورىستى دامىپ كەلە جاتقان عىلىم مەن ادامزات مۇمكىندىكتەرىنە زەر سالعان انگليا پاتشايىمىنىڭ كۇيەۋى البەرت ەلدەگى ساۋدا-ونەركاسىپ وكىلدەرىنە حالىقارالىق كورمە ۇيىمداستىرىپ, وتكەرۋدى ۇسىنعان. بۇل ۇسىنىس كاسىپكەرلەر مەن عالىمداردىڭ, سونداي-اق, ونەرتاپقىشتاردىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە بولدى. سوندىقتان, العاشقى حالىقارالىق كورمەنى, ونى قارجىلاندىرۋدى كاسىپكەرلەر ءوز موينىنا الدى.
تاريحقا جۇگىنسەك, ەڭ العاشقى دۇنيەجۇزىلىك كورمە لوندونداعى ايگىلى گايد-پاركتە 1851 جىلى وتكىزىلگەن. ول «1851 جىلعى بارلىق ۇلتتار ونەركاسىپتەرى ونىمدەرىنىڭ ۇلى كورمەسى» دەگەن اتپەن ۇيىمداستىرىلعان. ەكسپو ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ وزىنشە ءبىر قورىتىندىسى ىسپەتتى بولعان. كورمەنىڭ باستى زالى رەتىندە بەلگىلەنگەن حرۋستال ساراي ادامزات قولىنان شىققان ءىنجۋ-مارجاندار قاتارىندا تۇرادى. كەرەمەت دەمەكشى, ادامزات ەكسپو ارقىلى يە بولعان كەرەمەتتەر از ەمەس. 40 ەلدەن اكەلىنگەن 100 مىڭنان استام نىسان قويىلعان العاشقى كورمەنىڭ ءوزى الەمدىك تەحنيكالىق جەتىستىكتەردىڭ شەرۋىنە اينالعان. مىسالى, ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانىڭ تاماشا تەحنيكالىق تابىسى – بۋ ماشينەلەرى جۇرتشىلىققا سول لوندونداعى كورمەدە ۇسىنىلعان بولاتىن.
نەگىزى ەكسپو – حالىقارالىق كورمەلەردى باقىلاۋ ءۇشىن قۇرىلعان مەملەكەتارالىق ۇيىم. ونىڭ قۇرامىنا 160-قا جۋىق مەملەكەت مۇشە. بيۋرونىڭ شتاب-پاتەرى پاريج قالاسىندا ورنالاسقان. حالىقارالىق كونۆەنتسيا تالاپتارىنا ساي زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەيدى. نەگىزىنەن, الەمدە بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى, تىڭ ونەر تۋىندىلارىن, ەكونوميكالىق ءھام الەۋمەتتىك ورلەۋدىڭ نەگىزدەرىن قامتيدى. اسىرەسە, سوڭعى شىققان تەحنيكالىق بۇيىمداردىڭ سيپاتتاماسى, ولاردىڭ تانىلۋى, الەم حالىقتارىنا تارالۋى مىندەتتەرىن ءوز موينىنا الا بىلەدى.
جالپى, دۇنيەجۇزىلىك كورمە دەگەنىمىز يندۋستريالاندىرۋ مەن تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردى جاريا ەتۋگە ارنالعان اشىق الاڭ دەپ تۇسىندىرۋگە بولادى. ەكسپو كورمەلەرىندە الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتى وزدەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق, عىلىمي, مادەني جەتىستىكتەرىن كورسەتەدى. ولار جاھاندىق دامۋدىڭ جاڭا كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرادى. كوپ جىلعى تاريحى بار ەكسپو كورمەسى تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردى, سونداي-اق وعان مۇشە ەلدەردىڭ تاريحىن, ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن كورسەتۋ ءۇشىن وتكىزىلەدى. بۇل كورمە بۇكىل الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جانە ونى تاماشالاۋشى ميلليونداعان ادامنىڭ نازارىن وزىنە اۋداراتىن ءىرى وقيعا. بۇدان بولەك, ەكسپو كورمەسى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني دامۋدىڭ جاڭا ۇردىستەرىن قالىپتاستىرۋ الاڭى قىزمەتىن اتقارادى.
ەندى 1851 جىلعى كورمەگە قايتا ورالار بولساق, العاشقى ەكسپو كورمەسىن ويداعىداي وتكەرۋ ءۇشىن ارنايى كورولدىك كوميسسيا قۇرىلدى. ونى حانزادا البەرت باسقاردى. وسى كوميسسيا عالامات شارانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن ويداعىداي وتكىزىلۋىنە جاۋاپتى بولدى. سونداي-اق, البەرت حانزادا وسى تۇڭعىش كورمەدە العاش رەت حالىقارالىق پاتەنت كەلىسىمشارتتارىن جاساۋ يدەياسىن دا ۇسىنعان بولاتىن. ال, انگليا ۇكىمەتى كورمەدەن زاتتاردىڭ ۇرلانباۋىن, جانە ونەرتاپقىشتاردىڭ قۇقىقتارى مەن وزدەرىن بارىنشا قورعاۋعا جان-جاقتى قامدانىپ جاتتى.
سونىمەن, تۇڭعىش ەكسپو-1851 حالىقارالىق كورمەسىن انگليا پاتشايىمى ۆيكتوريا اشتى. ول كورمەدە سويلەگەن سوزىندە «ادامزاتتىڭ كەمەلدەنۋىندەگى ۇلى جولدا بارلىق حالىقتار ايانباي قىزمەت ەتسىن!», دەگەن ۇران كوتەردى. ادامزات يگىلىگى ءۇشىن كوتەرىلگەن ۇراندى الەمدەگى وزىق ويلى ادامداردىڭ ءبارى قولدادى. البەرت حانزادا حالىقارالىق كورمە ۇيىمداستىرۋ يدەياسىن العاش ويلاعاندا-اق, ونىڭ كەرەمەت جاڭالىقتارمەن, توسىن تاڭعالدىرۋلارمەن ءوتۋىن پىكىرلەگەن ەدى. سوندىقتان, ەكسپو كورمەسىن وتكەرەتىن جاڭا نىسانداردىڭ بايقاۋىن جاريالادى. بۇل بايقاۋدا دجوزەفوم پاكستوننىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. ول كورمەنىڭ باستى عيماراتىن حرۋستال مەن تەمىردەن قۇراستىرۋدى ۇسىنعان بولاتىن.
كورمەنىڭ اينەك پەن تەمىردەن قۇراستىرىلعان عيماراتىنىڭ بيىكتىگى 33 مەترگە جەتتى. ال ۇزىندىعى 503 مەتردى قۇراعان. شويىن مەن اينەكتەن قۇراستىرىلعان وسىناۋ عالامات عيمارات بار-جوعى جارتى جىلدا سالىنىپ بىتكەن. كورمەنىڭ سيمۆولىنا اينالعان حرۋستال سارايى بۇعان دەيىنگى ساۋلەت ونەرىنىڭ عاجايىپتارىن باسىپ وزىپ, سول ءداۋىردىڭ ەڭ دارىندى ارحيتەكتورلارىن جاڭا ورىسكە باستادى. كەرەمەت عيماراتتىڭ ىشىندە بۇرقىلداعان سۋبۇرقاقتار مەن اۋا جەلدەتكىشتەر كورمەگە كەلگەن ميلليونداعان ادامعا تاماشا كوڭىل كۇي سىيلايتىن.
الەمدە العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان ەكسپو-1851 حالىقارالىق كورمەسى ادامزات اقىل-ويىنىڭ كەرەمەت ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. وسى كورمە سورەلەرىنەن ورىن العان مەحانيكالىق توقىما ستانوكتارى مەن سۇيىقتىق ارقىلى قاتتى قىسىم بەرەتىن ماشينالار, سونداي-اق مەحانيكالىق دەستەلەۋشىلەر مەن ۇلكەن تەلەسكوپتار سول ءداۋىردىڭ كورەرمەندەرىنىڭ ءبارىن تاڭعالدىردى. كورمەدە بۇلارمەن قاتار, كۇندەلىكتى تۇتىناتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تەحنيكالاردىڭ دا جاڭا تۇرلەرى دە نازارعا ۇسىنىلدى. سيمەنستىڭ ەلەكترلىك تەلەگرافى دا العاش رەت ەكسپو-1851 كورمەسىندە ادامزات يگىلىگىنە جاراتىلدى. جالپى ايتقاندا, العاشقى دۇنيەجۇزىلىك كورمەدە ازىق-ت ۇلىكتەن باستاپ كيىم-كەشەك, سونداي-اق, سول داۋىردەگى ادام بالاسىنا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار مەن ءتۇرلى سالاعا كەرەكتى تەحنيكالاردىڭ الۋان ءتۇرى كورسەتىلدى. ءتىپتى, اسكەري قارۋلاردىڭ دا كوپتەگەن نۇسقاسى كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالدى.
سونىمەن, 1851 جىلدىڭ 1 مامىرىندا باستالعان تۇڭعىش كورمە سول جىلدىڭ 15 قازانىنا دەيىن جالعاستى. ونى بارلىعى 6 ملن. حالىق قاتىسىپ, تاماشالاعان. وندا بارلىعى 5084 ناگرادا بەرىلگەن. ولاردىڭ 2039-ىن اعىلشىن راتسيوناليزاتورلارى, قالعان 3045-ءىن شەتەلدەردەن كەلگەن ونەرتاپقىشتار العان. كورمەدەن تۇسكەن مول پايدانى حانزادا البەرت مۇراجايلار مەن كىتاپحانالار, مەكتەپتەر مەن جاڭا كورمە زالدارىن سالۋعا باعىتتادى. ال ۇلى كورمە اياقتالعاننان كەيىن حرۋستال سارايى قايتا بۇزىلىپ, جاڭا ورىنعا – لوندونعا تاياۋ جەردەگى سايدەنحەم-حيلل ەلدى مەكەنىنە كوشىرىلدى. بىراق 1936 جىلدىڭ 30 قاراشاسى كۇنى ءتىلسىز جاۋ شىنى سارايىن تۇگەلىمەن كۇلگە اينالدىردى. ءورتتىڭ سەبەبىن سول كۇيى ەشكىم انىقتاي المادى.
العاشقى ءورت ءسوندىرۋ كولىگى جەتكەندە عيمارات تولىعىمەن وتقا ورانىپ جاتقان ەدى. قويۋ ءتۇتىن الىس قاشىقتىقتان كورىنىپ تۇردى. جالىندى اۋىزدىقتاۋعا 88 ءورت ءسوندىرۋ كولىگى مەن 1 مىڭ ادام جۇمىلدىرىلدى. پالاتادان ۇيىنە قايتقان ۋينستون چەرچيلل: «بۇل ءبۇتىن ءداۋىردىڭ جويىلۋى», دەپ سارايدىڭ ورتەنىپ كەتكەنى تۋرالى كۇيىنىشپەن ايتقان بولاتىن. حرۋستال سارايى بۇدان كەيىن قالپىنا كەلتىرىلمەدى. ال ەكسپو كورمەسى سودان بەرى جەر شارىن شارلاپ, عالامات عاجايىپتاردى دۇنيەگە اكەلۋىن جالعاستىرۋدا.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».