بيىل ۇلى جەڭىسكە 65 جىل تولعالى وتىر. وسى ءبىر وت كەشۋگە ەلىمىزدەن اتتانعان ميلليوننان استام جاۋىنگەرلەردىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىنا توپىراق جات جەردەن, مايدان دالاسىنان بۇيىردى. سوعىس وتىندا بولعان مايدانگەرلەردىڭ بارلىعىن دا باتىر دەسەك قاتەلەسپەيمىز. دەسەكتە وتانىمىزدى جاۋدان ازات ەتۋدە ەرەن ەرلىك ۇلگىسىن كورسەتكەن وتانداستارىمىزدىڭ ەسىمدەرى كەيىنگى كەزدەرى ەستەن شىعۋعا جاقىن تۇرعان سىڭايلى. سولاردىڭ ءبىرى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۋماسى جولمۇحانمەد بوزجانوۆ.
باتىر باۋكەڭ, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قاندىكويلەك جولداسى بولعان ەرجۇرەك جاۋىنگەر ەرلىگى كەيىنگى بۋىنعا ۇلگى-ونەگە. جولمۇحانمەدتىڭ, ونىڭ 1941 جىلى موسكۆا ءۇشىن ايقاستا كورسەتكەن ەرلىكتەرى, كىشىپەيىلدىلىگى جايىندا ب.مومىش ۇلى ءوز ەڭبەكتەرىندە ەرەكشە توقتالادى.
باۋكەڭ قارۋلاسى جولمۇحانمەد بوزجانوۆتى جولتاي دەپ ەركەلەتكەن ەكەن. بۇل جايىندا باتىر “قانمەن جازىلعان كىتاپ” اتتى ەڭبەگىندە: “بارلاۋدان ورالعان جىگىتتەر بىزدەن 25 شاقىرىم جەردە سەرەدا سەلوسىندا توپتالىپ جاتقان نەمىستەردى ايتىپ كەلدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ سەرەداعا تىكەلەي شابۋىل جاساپ نەمىستەردى سوعىپ توقتاتۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك. باتالون سەگىز شاقىرىم شەپتى قورعاۋعا العان بولاتىن. مەن دە, وزگە جاۋىنگەرلەر دە ۇرىسقا تۇڭعىش قاتىسىپ وتىرمىز. تەك جولمۇحانمەد بوزجانوۆ قانا فين سوعىسىنا قاتىسقان كىسى ەدى. اقىرى سەرەداعا شابۋىل جاساۋ مىندەتىن, وترياد باستىعى حابيبوللا راحيموۆكە, ساياسي جەتەكشى جولمۇحانمەد بوزجانوۆقا جۇكتەدىم. سول كۇنى لەيتەنانت راحيموۆ, ساياسي جەتەكشى جولمۇحانمەد بوزجانوۆتىڭ كوماندالىق ەتۋىمەن ءبىزدىڭ 1073-پولكىنىڭ 1-ءشى اتقىشتار باتالونى بارلاۋشى وتريادى دۇشپان بەكىنگەن جەردى باسىپ الىپ, سەرەدا ءىرى ەلدى مەكەنىنە شابۋىل جاساپ جاۋدىڭ جۇزدەگەن سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرىن, 15 اۆتوماشيناسىن جويىپ جىبەردى. شاحوۆاعا باراتىن جولدىڭ كوپىرىن جاردى. دور-ماكسيموۆقا اپاراتىن جولدى مينالادى, ءبىر ۋنتەر-وفيتسەردى تۇتقىنعا الدى, قارۋ-جاراقتار مەن باعالى دوكۋمەنتتەردى قولعا ءتۇسىردى. بۇل پولكىمىزدىڭ تاريحىندا ءبىرىنشى رەت ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ وزدەرىنىڭ الدىندا باس ساۋعالاپ قاشقان نەمىستەردى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ولاردىڭ داۋىس شىعارا باقىرعانىن ەستىگەن العاشقى ۇرىسى ەدى”, – دەيدى.
سونداي-اق, باۋكەڭ قارۋلاسى بوزجانوۆقا جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ “اقيقات پەن اڭىز” اتتى رومان-ديالوگىندا دا اقىلدى, العىر, باۋىرمال ءارى باتىر دەگەن باعا بەرەدى. رومان-ديالوگتا باۋكەڭ جولمۇحانمەدتىڭ جان تاپسىرار الدىندا: “شەگىنبەي شابۋىلعا شىعىپ ءولدىم. ارمانىم جوق اعا”, دەگەن سوزدەرىن دە ايتادى. مىنە, بۇل ناعىز ەلىن, جەرىن سۇيگەن حاس باتىردىڭ ءسوزى ەمەس پە؟
...1942 جىلدىڭ باسىندا گوسپيتالدان ەمدەلىپ شىققان باۋىرجان مومىش ۇلى الماتىعا دەمالىسقا كەلگەندە, جولمۇحانمەدتىڭ اناسى مەن اعاسى نۇرمۇحانبەتكە كوڭىل ايتۋعا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سكۆورتسوۆ جانە وزگە دە ۇكىمەت مۇشەلەرىمەن كەلگەن. سونداعى تۇسىرىلگەن كينوحرونيكا ارا-تۇرا تەلەديداردان كورسەتىلىپ قالادى. ماعان جەتپىسىنشى جىلدارى نۇرمۇحانبەتتىڭ ۇيىندە بولۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. سوندا ول كىسى وسى دەرەكتى كينولەنتانى كورسەتكەن. باۋىرجاننىڭ جولمۇحانمەدتەي باتىردى دۇنيەگە اكەلگەن اناسىنا ايتقان جۇرەكجاردى ءسوزى, ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا, وتان قورعاۋدا حاس باتىرلارشا ەرلىكپەن قازا تاپقانى, ءوز قولىمەن جەر قوينىنا قويعانى جايىندا ايتقان سوزىنەن كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. اتالعان كينوحرونيكا نۇرمۇحانبەتتىڭ كەنجە ۇلى سەرىكتىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى.
كەشەگى كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ زاردابى وتانىن قورعاۋدا قاتەرگە باس تىككەن باتىرلارىمىزعا ءوز سالقىنىن تيگىزبەي قويمادى. باۋكەڭ ءوز قولىنان جوعارى كوماندوۆانيەگە سۇيىكتى, ەرجۇرەك پوليترۋگىنە لايىقتى باتىر اتاعىن بەرۋگە جازعان ۇسىنىسى وتپەي, اقىرى مارقۇم لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان ەكەن. ءتورت جىلعا سوزىلعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ءبىز بىلە بەرمەيتىن كولەڭكەلى جاقتارىنىڭ دا از بولماعاندىعىنان, مۇنداي بوزداقتار تۋرالى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, كوسىلتە جازا الماي كەلەمىز. بۇل كۇندەرى ۇلى اباي ايتقانداي “قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىم” دەگەننىڭ كۇيىن كەشۋدەمىز. سول ءبىر سۇراپىل سوعىسقا قاتىسقان ارداگەرلەر ساۋساقپەن سانارلىقتاي, ال مايدانگەر اكەنىڭ تاربيەسىن كورىپ, سوعىس حاقىندا ايتقاندارىن ءوز اۋزىنان ەستىگەندەر بۇگىندە پايعامبار جاسىنان اسقان قاريالار. ولاردىڭ دا قاتارى سيرەپ كەلەدى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحى – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ داڭقتى تاريحى. اتى اڭىزعا اينالعان قازاقتىڭ ءبىرتۋار باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۋعانىنا 100, ۇلى جەڭىسكە 65 جىل بولماق. ال قاتەردى سەرپىپ تاستاپ, ايتۋلى وقيعاعا بەتبۇرىس جاساعان موسكۆا ءۇشىن شايقاسقا الداعى جىلى 70 جىل! وسى داتالى مەرەكەلەر قۇرمەتىنە وراي باتىر دەپ باۋكەڭ باعا بەرگەن جولمۇحانمەد بوزجانوۆقا لايىقتى اتاق بەرىلسە, حالقىمىزدىڭ ەشتەن كەش جاقسى دەگەن ماقالىن العا تارتىپ, ەل قۋانىشى شەكسىز بولار ەدى. سونىمەن بىرگە مۇنداي قۇرمەت وتان ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ميلليونداعان بوزداقتار مەن باۋكەڭ رۋحىنا دەگەن تاعزىم بولارى ايقىن.
رىسباي كارىموۆ, ەڭبەك ارداگەرى.
قىزىلوردا وبلىسى, جالاعاش كەنتى.
ر.قوشقارباەۆتى ۇلىقتاي الامىز با؟
“ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 27 قاڭتارىنداعى سانىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى قوندىباي جەكسەنباەۆ پەن اسكەن نابيەۆتىڭ ماقالاسى جاريالانىپ, وندا حالىق قاھارمانى, استانا قالاسىنىڭ ءتول تۋماسى راقىمجان قوشقارباەۆقا ەلوردادا ءالى كۇنگە دەيىن ەسكەرتكىش ورناتىلماي, ونىڭ اتىنا دەنى دۇرىس كوشە بۇيىرماي وتىرعانى جونىندە ورىندى ۇسىنىستار ايتىلعان ەدى. قالاداعى بارشا ارداگەرلەر پىكىرى دە وسىعان سايادى. ءبارى دە ناقتى ناتيجە كۇتىپ, ەلەڭدەۋلى كۇيدە.
سودان بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى بولسا, قىر استىندا تۇر. دەگەنمەن, استانا قالالىق اكىمدىگى تاراپىنان سوعىس ارداگەرلەرى مەن جالپى تىلەك ءبىلدىرۋشى ازاماتتاردىڭ پىكىرىنە قاتىستى ەشقانداي جاۋاپ بولماي وتىرعانى ءبىزدى قاتتى الاڭداتادى. گازەت ارقىلى تاعى دا اكىمدىك نازارىن اۋدارىپ, ءتيىستى ەسكەرتكىش پەن جوندەم كوشە تۋرالى ولاردىڭ ناقتى جاۋاپتارىن كۇتەمىز.
ءبىر توپ ارداگەرلەر اتىنان: ەردەن اباەۆ, جەڭىس بەگىمباەۆ.
ەرلىك داڭقى وشپەيدى
ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ءبىر اي قالدى. بارلىق قازاقستاندىقتار بۇل مەرەكەنى لايىقتى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن دايىندالۋدا. جاستار جاعى دا قالىس قالماي كەشە “ەرلىك داڭقى وشپەيدى” اتتى اكتسيانىڭ باستالعانىن جاريالادى. اكتسيا 9 ءساۋىر مەن 9 مامىر ارالىعىندا وتەدى.
اتالمىش اكتسيا اياسىندا 33 شارا وتكىزىلەدى, ونىڭ 17-ءسى استانا قالاسىندا, 10-ى الماتىدا جانە 12-ءسى باسقا ايماقتارعا جوسپارلانىپ وتىر. وندا سپورت جارىستارى, دەبات تۋرنيرلەرى, فلەش-موب اكتسيالارى, ارداگەرلەرمەن كەزدەسۋلەر جانە ماڭگىلىك الاۋعا گۇل شوقتارىن قويۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلماقشى.
اكتسيانىڭ باستى ماقساتى – بەيبىتشىلىك پەن بوستاندىقتىڭ كەپىلى بولعان ارداگەرلەرگە جانە ەل تۇرعىندارىنا مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي سىيلاۋ. شارانى ۇيىمداستىرۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ, ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىسقان “قازاقستان جاستار كونگرەسسى” زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى نۇرلان سىدىقوۆ, قازاقستاننىڭ اۋىل جاستارى وداعىنىڭ توراعاسى ەۆگەني گلوتوۆ, “جاسىل ەل” جاستار ەڭبەك جاساقتارى رەسپۋبليكالىق شتابىنىڭ جەتەكشىسى ەسكەندىر ساليحودجاەۆ, قازاقستان ستۋدەنتتەرى اليانسى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى – الىبەك ماديبەكوۆ جانە ۇلتتىق دەلفي كوميتەتىنىڭ ديرەكتورى – ۇلار مۇقاجانوۆ ءسوز سويلەپ, اكتسيا تۋرالى باياندادى.
“ ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن تويلاۋ 2010 جىلدىڭ باستى وقيعاسى بولىپ تابىلادى. جەڭىس كۇنى ءبىزدىڭ پاتريوتتىعىمىز شىڭدالىپ, حالقىمىزدىڭ بەيبىتشىلىكتى سەزىنۋگە مۇمكىندىك الاتىن كۇندەردىڭ ءبىرى. ءبىز باتىرلارىمىزدىڭ الدىندا سوعىستا كورسەتكەن ەرلىكتەرى جانە بىزدەرگە بەيبىت ءومىر سىيلاعاندىعى ءۇشىن باس يەمىز”, دەيدى. “قجك” زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى نۇرلان سىدىقوۆ.
نازىم ءاشىمحان.