قاي مەملەكەت بولماسىن, ونىڭ ەڭ اۋەلى ۇلىقتايتىن ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىلى. ءتىل – الەمدىك قوعامداستىقتاعى مەملەكەتتەردىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى ءارى ۇلت رۋحانياتىنىڭ التىن قازىعى. سوندىقتان, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىن جان-جاقتى قولداۋ بارشامىزدىڭ ابىرويلى مىندەتىمىز دەپ تۇسىنگەن ابزال. بۇل ماسەلەگە پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرعانى بەلگىلى.
جالپى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ تيگىزەر كومەگى مەن ىقپالى زور. ويتكەنى, مەملەكەتتىك ساياساتتى ءىس جۇزىنە اسىراتىن نەگىزگى بۋىن وسى بولعاندىقتان, قاراپايىم حالىق, اسىرەسە جاستار شەنەۋنىكتەرگە قارايدى, سولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە قاراپ, بيلىكتى باعالايدى, ءوز بولاشاعىنا قاتىستى باعىت-باعدارىن, جوسپارلارىن تۇزەدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەملەكەتتىك تىلدە جەتىك سويلەپ, قىزمەت كورسەتسە, قوعامدا دا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەت پەن قاجەتتىلىك ارتا بەرمەك. وسى ورايدا, ەلباسىمىزدىڭ «مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيىنشە, مەملەكەتتىك ورگانداردا, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا, نەمەسە سوت سالاسىندا جۇمىس ىستەۋ مۇمكىن بولمايدى» دەگەن ءسوزى دە بۇگىنگى كۇننىڭ جانە كەلەشەكتىڭ ناقتى ۇستانىمى بولاتىندىعىن ايقىنداپ تۇرعانىن ايتا كەتكەن ءجون دەپ ويلايمىن.
قازىرگى كۇنى رەسپۋبليكا سوتتارىندا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋشى سۋديالاردىڭ باسىم بولىگى قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن, سوت تورەلىگىن مەملەكەتتىك تىلدە ساپالى جۇزەگە اسىرا الاتىن تۇلعالار, ەگەر دە حالىق سوتقا قازاق تىلىندە جۇگىنەتىن بولسا نەمەسە وكىلەتتى ورگاندار تەرگەۋدى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزسە, بارلىق وڭىرلەردە سوت ىستەرىن قازاق تىلىندە قاراۋعا قاۋقارلى سۋديالار جەتكىلىكتى.
ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى تەرەڭ رەفورمالاردى باسىنان وتكەردى. بۇگىنگى كۇندە جوعارعى سوت توراعاسى جاقىپ اسانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن سوت تورەلىگى زامان تالابىنا ساي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ەلباسى العا قويعان مىندەتتەردى ورىنداۋمەن قاتار, ەلىمىزدە سوت جۇيەسىنىڭ وزىندىك زاڭدىق بازاسى قالىپتاستى. جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ باستاماسى اياسىندا سوت جۇيەسى ودان ءارى رەفورمالانىپ, سوت بيلىگىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك تە ارتا ءتۇستى, جاڭاشىل رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءادىل سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسى الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلىپ, سوتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن كەپىلدەندىرەتىن قۇقىقتىق تەتىكتەر ەنگىزىلىپ جاتىر. ەلىمىزدە سوتتان اشىق, سوتتان جاريا بىردە-ءبىر مەكەمە جوق دەسەم, قاتەلەسپەيمىن. حالىقتىڭ سوتقا دەگەن كوزقاراسى جاقساردى. زامانمەن بىرگە زاڭنىڭ وزگەرگەنىن حالىق ءبىلىپ تە, كورىپ تە ءجۇر. جوعارعى سوت تاراپىنان سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ كەزىندە قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەن, ءىس قاراي بىلەتىن تۇلعالارعا باسىمدىق بەرەتىندىگى, سوڭعى كەزدە سۋديا رەتىندە تاعايىندالعان, سوت توراعالىعىنا ۇسىنىلعان تۇلعالار اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن تۇلعالار سانىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقاندىعى قۋانتادى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ 13-بابىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت iسi مەملەكەتتiك تiلدە جۇرگiزiلەدى, ال قاجەت بولعان جاعدايدا, سوت iسiن جۇرگiزۋدە ورىس تiلi نەمەسە باسقا تiلدەر مەملەكەتتiك تiلمەن تەڭ قولدانىلادى. دەسەك تە, ءالى دە بولسا سوتتاردا ءىس جۇرگىزۋ كوبىنەسە ورىس تىلىندە وتەتىنى راس. ونىڭ سەبەبى اىجك-ءنىڭ 14-بابىنا سايكەس سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلى سوتقا تالاپ ارىز بەرىلگەن تىلگە قاراي سوت ۇيعارىمىمەن بەلگىلەنەدى. ءبىر ءىس بويىنشا ءىس جۇرگىزۋ باستاپقى بەلگىلەنگەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تىلىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني تالاپ-ارىزى قاي تىلدە بەرىلسە, ءىس تەك سول تىلدە جۇرگىزىلەدى. ال ءىس جۇرگىزۋ ءتىلىن بىلمەيتىن نەمەسە ءجوندى بىلمەيتىن ىسكە قاتىسۋشى ادامدارعا سوتتا اۋدارماشىنىڭ قىزمەتىن تەگىن پايدالانۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل رەتتە, ارينە, كەزدەسەتىن قيىندىقتار دا بار. مىسالى, قازاق تىلىندە جازىلعان ارىزعا تىركەلگەن قۇجاتتاردىڭ باسقا تىلدە بولۋى, ءىس بويىنشا جاسالعان سۇرانىستارعا ءىس جۇرگىزۋ تىلىنەن باسقا تىلدە جاۋاپ بەرىلۋى. مۇنداي كەزدەردە, ارىز بەرۋشىگە باسقا تىلدەگى قۇجاتتاردىڭ اۋدارماسىن تىركەۋ ۇسىنىلادى, وعان مۇمكىندىگى بولماعاندا, اۋدارماشىنىڭ كومەگىمەن قۇجاتتاردىڭ اۋدارمالارى جاسالادى. نەمەسە, سوتقا تالاپ-ارىزدى ورىس تىلىندە بەرىپ, الايدا ءىستى سوتتا قاراۋ بارىسىندا تالاپكەردىڭ ءوزى مەملەكەتتىك تىلدە تۇسىنىك بەرۋدى قالايتىندارىن, ال تالاپ-ارىزدى باسقا قۇجاتتار ورىس تىلىندە بولۋىنا بايلانىستى عانا سول تىلدە بەرگەنىن ايتىپ جاتاتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى.
بۇعان نەگىزىنەن مەملەكەتتىك جانە باسقا دا مەكەمەلەردە كەلىسىم شارتتار جاساعان, قۇجات الماسقان كەزدە ءالى دە بولسا مەملەكەتتىك تىلدەن گورى, ورىس ءتىلىنىڭ باسىمدىقتا قولدانىلىپ كەلە جاتقانى سەبەپ بولىپ وتىر. قىزمەتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەۋى, بۇرىنعى قالىپپەن جۇرۋگە بەيىمدىگى وزگەرىس ەنگىزۋگە نەمقۇرايدىلىعى دا وسى قاتاردا. قالاي بولعاندا دا, سوتقا تالاپارىزداردى مەملەكەتتىك تىلدە بەرۋگە, سوت پروتسەسى بارىسىندا مەملەكەتتىك تىلدە تۇسىنىك بەرۋ مۇمكىندىگىنە شەكتەۋ جاسالماۋى قاجەت. ءتىل تاعدىرى – ۇلت تاعدىرى, وتانسۇيگىشتىكتىڭ, ۇلتتىق نامىستىڭ ماسەلەسى.
ءسوز باسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ىقپالى مەن قوسار ۇلەسى زور دەۋىمىزدىڭ ءمانىسى دە وسىندا جاتىر. سوندىقتان سوتتا ىستەردى قاراۋ بارىسىندا دا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىنا قىراعى بولۋ قاجەت. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر انا تىلىندە سويلەپ, انا تىلىندە ساۋاتتى جازا بىلۋگە, ءسويتىپ وزگە ۇلت وكىلدەرىنە ۇلگى-ونەگە كورسەتۋلەرى ءتيىستى.
ءبىزدىڭ نۇر-سۇلتان قالالىق سوتتارىندا مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى تولىقتاي شەشىمىن تاپتى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, نۇر-سۇلتان قالالىق سوتىندا قۇجات اينالىمى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, ىشكى ۇيىمداستىرۋشىلىق قۇجاتتار – وكىمدەر, انىقتامالار قازاق تىلىندە شىعارىلادى, جەدەل كەڭەستەر مەن ولاردىڭ حاتتامالارى قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەدى. اۋداندىق سوتتارعا, وزگە مەكەمەلەرگە قۇجاتتار تەك مەملەكەتتىك تىلدە جولدانادى. باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ, ازاماتتاردىڭ ارىز- وتىنىشتەرىنە دە جازىلعان تىلىنە قاراماستان, مەملەكەتتىك تىلدە جاۋاپ بەرىلەدى. ءاربىر سوت مامانى-مەملەكەتتىك قىزمەتشىدەن مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك ءبىلۋى تالاپ ەتىلەدى.
وسى ورايدا, مەكەمەدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەس-سالماعىنىڭ قانشالىقتى جوعارى بولۋى ءبىرىنشى باسشىعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل رەتتە نۇر-سۇلتان قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى تىلەكتەس بارپىباەۆتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك ءبىلۋى, ايرىقشا جاناشىرلىق تانىتۋى جوعارىدا ايتىلعان ۇدەرىستەردىڭ جۇزەگە اسىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىرعانىن ايتۋ پارىز. ويتكەنى, بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى اسا زور قوعامدىق جانە ساياسي ماڭىزعا يە بولىپ, اردىڭ ىسىنە اينالىپ وتىر.
ەندەشە, توقسان رۋلى ەلدىڭ داۋىن توعىز اۋىز سوزبەن تۇيىندەگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ داستۇرىنە ساي جۇيەلى سويلەي بىلسەك, بارىمىزگە دە ابىروي. ەڭ باستىسى, ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسى اسىپ, زامان تالابىنا ساي جان-جاقتى دامي تۇسەتىنى انىق.
ورالحان تۇرسىنوۆ,
نۇر-سۇلتان قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى