قازاقستاندىق قوعام بەلسەندىلەرى ۇسىنعان ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردان كەلگەن ەكونوميكالىق زالالدى زەرتتەۋ ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جانە تۇتاستاي العاندا ۇلت دەنساۋلىعىن رەفورمالاۋدا مەملەكەتتىك ساياساتتى ازىرلەۋ ءۇشىن باعدار بولا الماق.
قازاقستاندا ءولىم-ءجىتىمنىڭ باسىم بولىگى جۇقپالى ەمەس اۋرۋلارعا (جەا) تيەسىلى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى وسى ىندەتتى جۇقتىرعاندار اراسىندا سوزىلمالى اۋرۋلارى بار مەن زياندى ارەكەتتەرگە ءۇيىر, از قوزعالاتىن, دۇرىس تاماقتانبايتىن پاتسيەنتتەردە اۋىر وتەتىندىگى جانە ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى جوعارى ەكەندىگىن دالەلدەپ بەردى.
ماسەلەن, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ساراپشى, «ۇلاعاتتى مەديتسينا» ىسكەرلىك مەديتسينالىق جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى مارات قايىرلەنوۆ حالىقارالىق تاجىريبە نەگىزىندە زيانى تومەن بالامالاردى ۇسىنۋ ارقىلى ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا اسەر ەتە وتىرىپ, دەنساۋلىققا زياندى اسەرىن مەيلىنشە تومەندەتۋ مۇمكىن ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
وسى ماسەلەگە وراي, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا كەزەكتى رەت قازاقستاننىڭ قوعام بەلسەندىلەرى قازاقستانداعى جەا اۋىرتپالىعىنا بايلانىستى ەكونوميكالىق شىعىندى باعالاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ۇسىنعان ەدى. زەرتتەۋ قازاقستاندا 2018 جىلى قابىلدانعان جەا كوزدەرىنەن زياندى ازايتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ قولدانبالى بولىگى بولىپ تابىلادى, وندا جەا-دىڭ نەگىزگى كوزدەرى دەپ الكوگول, تەمەكى شەگۋ, تاماقتانۋ, دەنە ينەرتتىلىگى, ناشاقورلىق جانە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ەكەنى انىقتالدى.
«مەنى بۇل زەرتتەۋ حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا, ونىڭ ىشىندە زياندى ادەتتەرى اسقىنعان ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا زيانىن تومەندەتۋ تۇجىرىمداماسى تۇرعىسىنان قىزىقتىردى, سونىمەن بىرگە دەنساۋلىق ساقتاۋ شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسى تۇرعىسىنان دا وزەكتى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسىنداي, ساپالى جانە كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلاتىن زەرتتەۋلەر وتە از, بۇل مەملەكەتتىك مەكەمەلەر قابىلداعان شەشىمدەردىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەدى», – دەيدى مارات قايىرلەنوۆ.
سونىمەن, ساراپشى زەرتتەۋگە ءوز تاراپىنان كەلەسىدەي باعا بەردى.
حالىقارالىق ساراپشىلار اۋرۋ تۇرلەرى بويىنشا ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشتەرىن سالىستىرا كەلە, سوڭعى ءجۇز جىلدا ينفەكتسيالىق ەمەس (سوزىلمالى) اۋرۋلاردىڭ ۇلەسى تەز وسە تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. مىسالى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مەرزىمىنەن بۇرىن ءولىم-ءجىتىمنىڭ باسىم بولىگى (99%-عا دەيىن). سونداي اق جەا قارسى كۇرەسكە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ كوپ بولىگى دە وسى ماسەلەگە تىرەلەدى. وسىعان وراي قازاقستاندىق ساراپشىلار ۇسىناتىن «جۇقپالى ەمەس اۋرۋلار كوزدەرىنەن زياندى ازايتۋ تۇجىرىمداماسى» جەا-مەن جۇمىس ىستەۋ جونىندەگى كەشەندى ساياساتتى ازىرلەۋگە ارنالعان, بۇل قازىرگى ۋاقىتتا وتە وزەكتى ءارى سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر.
دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىنە قوسقان ۇلەسى بويىنشا زەرتتەۋلەردى قاراستىرا وتىرىپ (قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى, قاتەرلى ىسىكتەر,ت.ب) تۇجىرىمداما اۆتورلارى ونىڭ 15-تەن 60%-عا دەيىن قۇرايتىنىن انىقتادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەسەپتەۋلەرگە كەلسەك, اۆتورلار وتە كونسەرۆاتيۆتى تاسىلدەردى قولدانعان. ماسەلەن, ءولىم كورسەتكىشىنە دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ ۇلەسى 20%-عا الىنادى, ال قر ءىجو-دەگى ادام رەسۋرستارىنىڭ ۇلەسى 25%-عا, ءىجو-دەگى حالىق تابىسىنىڭ ۇلەسى 30%- عا تەڭ. ءتىپتى, وسىنداي كونسەرۆاتيۆتى باعالاعاننىڭ وزىندە 2019-2030 جىلدارداعى وڭ اسەرى 218,7 ملرد تەڭگە بولعان.
تەمەكى شەگۋگە قاتىستى اۆتورلار نيكوتيندى جەتكىزۋدىڭ ەلەكتروندىق جۇيەلەرىنە (ەلەكتروندىق تەمەكى, قىزدىرىلاتىن تەمەكى بۇيىمدارى) كوشۋدىڭ ەكونوميكالىق اسەرىن باعالادى. مۇندا كونسەرۆاتيۆتى ءادىس قولدانىلعان. ەگەر شەتەلدىك زەرتتەۋلەردە زياندى 80-90%-عا تومەندەتۋ الەۋەتىنىڭ فاكتىسى راستالسا, وندا قازاقستان ءۇشىن اۆتورلارى تەك 40%-دان شىققان, ياعني شىلىمقورلار تولىق ەلەكتروندىق تەمەكىگە كوشكەن جاعدايدا. ودان ءارى, ەلەكتروندى تەمەكى شەگۋشىلەردىڭ جىل سايىن 5%-عا جانە وتانداستارىمىزدىڭ ءومىرى ساقتالعان, ياعني ولار جۇرگىزگەن ءجىو-گە (جان باسىنا شاققاندا جىل سايىنعى ءجىو-ءنىڭ 1/4-ءى) كوشۋىن نەگىزگە الا وتىرىپ, 2019-2030 جىلدارداعى وڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىك 85,7 ملرد.تەڭگەنى قۇرايدى.
سول سياقتى, كۇشى از الكوگولدى ىشىمدىكتەرگە كوشۋ جولى ارقىلى شىعىندارعا قارسى كۇرەستى باعالاۋ كەزىندە دە ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشتەرى باعالاندى. ماسكۇنەمدىكتەن بولعان شىعىندى قاراعاندا اۆتورلار دامىعان ەلدەردىڭ (اقش, فرانتسيا, كانادا) جانە ورتاشا دامىعان (وڭتۇستىك كورەيا, تايلاند) ساراپشىلارىنىڭ زەرتتەۋلەرىندەگى دەرەكتەردى كەلتىردى. ولاردا ماسكۇنەمدىكتەن بولعان تىكەلەي جانە جاناما شىعىندار دامىعان ەلدەر بويىنشا ورتا ەسەپپەن ءجىو-ءنىڭ 2,5% -ى جانە ورتاشا دامىعان ەلدەر بويىنشا 2,1%-ىنا باعالانادى. بۇل سانداردى ءبىزدىڭ ەلگە شاقسا, جىل سايىنعى 1,4-1,7 ترلن تەڭگە. الايدا, اقش پەن كسرو-داعى الكوگولگە قارسى كومپانيالاردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, اۆتورلار جىلىنا 5%-دان كۇشتى الكوگولدى ىشىمدىكتەرگە كوشۋ جونىندەگى ستراتەگياعا سۇيەنەدى. بۇل جاعدايدا ادام ءومىرى ساقتالىپ قانا قويماي, قوسىمشا ءجىو-ءنى 25,9 ملرد.تەڭگە دەڭگەيىندە جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل وتە كونسەرۆاتيۆتى باعا.
سونداي-اق ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىككە قارسى كۇرەسكە قاتىستى زەرتتەۋلەردى تالداعاندا شىعىنتاردىڭ بەس ءتۇرى العى شەپكە شىعالى: ونىمدىلىكتى تومەندەتۋ, ءولىم-ءجىتىم, ەسىرتكى قىلمىسىمەن كۇرەس, دەنساۋلىق ساقتاۋ شىعىندارى جانە مۇگەدەكتىك بويىنشا الەۋمەتتىك شىعىندار. سونىمەن قاتار ادەبيەت جانە زەرتتەۋلەر شولۋى نەگىزىندە اۆتورلار مەتادوندى الماستىرۋشى تەراپيادان زياندى 33,3%-عا تومەندەتۋگە بولاتىنىدىعىن دايەكتەپ وتىر. تۇجىرىمداما اۆتورلارى ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادامداردى ادىستەمەلىك تەراپياعا اۋىستىرۋدان ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن باعالاي وتىرىپ, ونى 2019-2030 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە 56,8 ملرد تەڭگەگە باعالاعان. بۇل ەسەپتەۋلەردى وتە كونسەرۆاتيۆتى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل ماسەلەنى زەرتتەۋشىلەر ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەس جانە مۇگەدەكتەرگە بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەم شىعىندارىن قىسقارتۋ ەسەبىنەن دە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ وراسان قاراجات ۇنەمدەيتىندىگىن ەسكەرمەگەننىڭ وزىندە وسىنداي سانداردى العا تارتىپ وتىر.