ساپاسى كۇماندى تاعامدارعا نەگە توسقاۋىل قويىلمايدى؟

2019 جىلى ء«ونىم قاۋىپسىزدىگى مونيتورينگى» اياسىندا 48 مىڭ 750 تاماق ءونىمىنىڭ ۇلگىسى جاسىرىن تەكسەرىلگەنى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكاسىندا ايتىلعان. سول تەكسەرۋ كەزىندە دۇكەن سورەلەرىندەگى 7 مىڭ 597 تاۋار ءتۇرى تەحرەگلامەنتتەر تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىنى بەلگىلى بولدى. اتاپ ايتقاندا, 16,1%-ىنان قاۋىپتى ميكروبتار انىقتالىپتى. 11,1%-ى – قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا سايكەسپەيدى. 6,4%-ىنىڭ جاپسىرماسىنداعى سيپاتتاما وتىرىك بولىپ شىققان. ەت ونىمدەرىنىڭ – 14,6%, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ – 12,1%, كونديتەرلىك ونىمدەردىڭ – 11,2%, قۇس ەتىنىڭ – 11,5%, بالىق ونىمدەرىنىڭ – 9,6%, جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىنىڭ – 4,6%, الكوگولسىز سۋسىنداردىڭ – 4,2%, ماي-توڭ ماي ونىمدەرىنىڭ – 4,3%, الكوگول ونىمدەرىنىڭ – 2,6%, شىرىن ونىمدەرىنىڭ – 2,5%, قۇتىلانعان اۋىز سۋ جانە مينەرالدى سۋدىڭ – 1,2%, نان جانە ۇن ونىمدەرىنىڭ – 1,2%, باسقا دا تاماق ونىمدەرىنىڭ – 6,7%-ى وسىنداي.

«نەگىزگى بۇزۋشىلىقتار ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردەن جەتكىزىلەتىن ونىمدەردەن تابىلدى, ۇلەسى – 48%. باسقا ەلدەردىڭ ۇلەسى – 19%. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكاسى كورسەتكەندەي تالاپتارعا ساي كەلمەيتىن وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرى – 33%-دى قۇرادى. بۇزۋشىلىقتاردىڭ 59%-ى باكتەريولوگيالىق كورسەتكىشتەرگە تيەسىلى. ياعني, ءسۇت, ەت ونىمدەرىندە, اسپازدىق جانە كونديتەرلىك ونىمدەردە ىشەك تاياقشاسى, باسقا دا ميكروبتىق تۇقىمداستار انىقتالدى», دەپ حابارلادى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى.

رەسەيدەن جەتكىزىلگەن شۇجىق, كونسەرۆى جانە باسقا دا ەت ونىمدەرىنىڭ 18%-ىنان شوشقا دنك-سى تابىلىپتى. ۆەدومستۆو قازىرگى كەزدە ەلگە گەندىك موديفيكاتسيالانعان ورگانيزمدەرى بار ونىمدەردىڭ اكەلىنۋ كولەمى سەرپىن العانىنا نازار اۋدارتتى. «2019 جىلى قىتاي مەن كورەيادا جاسالعان 21 تاماق ءونىمى تۇرىندە گمو-نىڭ ۇلەسى 1,1-دەن باستاپ 41%-عا دەيىن اسىپ كەتكەنى اشكەرەلەندى. نورما بويىنشا 0,9%-دان ارتپاۋى ءتيىس. بۇل ونىمدەردىڭ تاڭباسىندا ونىڭ قۇرامىندا گەندىك موديفيكاتسيالانعان اعزا (گما) بار ەكەنى تۋرالى مالىمەتتەر بولماعان. وسى انىقتالعان بارلىق قاۋىپتى ءونىم جويىلدى», دەلىنگەن مەمورگان تاراتقان حاباردا.

وتكەن تاريحقا شەگىنسەك, گما-عا قاتىستى ەڭ ليبەرالدى زاڭ اقش-تا قولدانىلادى ەكەن. ەۋرووداق ەلدەرىندە گما كومپونەنتتەرى قوسىلعان ازىق-ت ۇلىكتەردى وندىرۋگە جانە يمپورتتاۋعا قاتاڭ شەكتەۋلەر قويىلعان. ەرەجەگە سايكەس قۇرامىنداعى گما قوسپاسى 0,9 %-دان اسقان بارلىق ءونىمدى تاڭبالاۋ كەرەك. 2004 جىلى ەۋرووداق 4 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ تاعامدارىنا ونى قوسۋعا تىيىم سالدى.

2019 جىلدان باستاپ جاڭا زەلانديا جانە افريكانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە گما-سى بار ونىمدەرگە موراتوري جاريالانعان. قىتاي مەن ءۇندىستاندا دا بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر بار.

گەنەتيكالىق تۇرلەنۋ 1986 جىلى وسىمدىكتەردى ءۇسىپ كەتۋدەن ساقتاۋ ءۇشىن پايدالانىلعان. بۇل ول كەزدەرى عىلىمداعى ۇلكەن جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى سانالدى. 1992 جىلى وسى ادىسپەن قىتايدا زيانكەستەر زالال كەلتىرمەيتىن تەمەكى شىعارىلدى. 1994 جىلى تاسىمالداۋ كەزىندە بۇزىلماي ساقتالاتىن قىزاناقتار ءوندىرىلدى. ەكونوميست مىرزاكەلدى كەمەل سودان باستاپ «گما مادەنيەتتىڭ» داۋرەنى جۇرە باستادى. «وعان سەبەپشى بولعان امەريكالىق «Monsanto» فيرماسى ەدى. 2006 جىلى 22 ەلدىڭ 10,3 ملن فەرمەرى 102 ملن گەكتار جەرگە گەنەتيكالىق تۇرلەندىرىلگەن وسىمدىكتىڭ سان ءتۇرىن العان. ماسەلەن, وسى جولمەن وسىرىلگەن كارتوپ, الما, ماقتا, جۇگەرىلەرگە قۇرت مۇلدە تۇسپەگەن. 2006 جىلى 97% ترانسگەندىك وسىمدىكتەردى اقش (53%), ارگەنتينا (17%), برازيليا (11%), كانادا (6%), ينديا (4%), قىتاي (3%), پاراگۆاي (2%) جانە وڭتۇستىك افريكادا (1%) وندىرگەن. بۇگىندە دۇكەن سورەلەرىندە تۇرعان تاعامداردىڭ قۇرامىنا گت-سويا, گت-جۇگەرى, گت-كراحمال, گت-اقۋىزدىڭ قوسىلاتىنى بەلگىلى. «Monsanto» فيرماسى وندىرگەن گت-جۇگەرى اقش نارىعىندا كوش باستاپ تۇر. گتو-ءنىڭ ارالاسپاعان جەرى جوق. بيولوگيالىق جانە مەديتسينالىق زەرتتەۋلەردە, فارماتسەۆتيكادا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, تاماق وندىرىسىندە كەڭىنەن قولدانىلىپ جاتىر» دەيدى مىرزاكەلدى كەمەل. عالىمدار گم-ونىمدەردىڭ دەنساۋلىققا اسەرى جايلى تالاسۋدا. ءبىر ەلدەر (اقش, قىتاي جانە كانادا) ساپاسى وزگەرتىلگەن جۇگەرى, سويا جانە كارتوفەل وندىرۋدە, ال اۆستريا, گرەكيا جانە ۆەنگريا ءوز ەلدەرىن گم-ونىمدەردەن ازات ەل دەپ جاريالاعان.

«گم-ونىمدەردىڭ زياندىلىعى تولىقتاي دالەلدەنگەن جوق, بىراق ءسىز ءوز قاۋىپسىزدىگىڭىز ءۇشىن تۇتىناتىن ءونىمىڭىز تولىقتاي تابيعي ءونىم ەكەنىن بىلۋىڭىزگە بولادى. الدىمەن گما دەپ گەنىنە باسقا اعزالاردىڭ گەنىن ەنگىزگەن وسىمدىك, جانۋار, ميكرواعزالاردىڭ ايتىلاتىنىن ءبىلۋ قاجەت. گما پايدالانىلعان تاماق ءونىمىن كادىمگى ازىق-ت ۇلىكتەن ايىرۋدىڭ ءۇش قاراپايىم ءتاسىلى بار. تابيعي ونىمدەردىڭ قورابىنا «100 % organic», «Organic» نەمەسە «Made with organic ingredients» دەپ جازىلادى. بۇل جازبالار گما جوقتىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. گم-ونىمدەر زيانكەس جاندىكتەرگە, گەربيتسيدكە جانە ۆيرۋستارعا ءتوزىمدى بولىپ كەلەدى. كادىمگى ونىمدەرمەن سالىستىرعاندا ونىڭ ءدامى جاقسارادى, تەز وسەدى جانە ءونىمدى كوپ بەرەدى. دەگەنمەن گم-ونىمدەردى باقىلاعاندا, جاي كوزبەن-اق ونى تابيعي ونىمنەن ايىرۋعا بولادى» دەيدى مىرزاكەلدى كەمەل.

قازىرگى تاڭدا گەندىك ينجەنەريا سالاسى گم-ونىمدەردى پايدالانۋ بولاشاقتا قانداي زارداپ شەككىزەتىنىن ءالى انىقتاپ بىتكەن جوق, بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلەر جالعاسۋدا.

1989 جىلى اقش-تا L-tryptophan تاعامدىق قوسپاسىنىڭ سالدارىنان 37 ادام قايتىس بولىپ, 5000 ادام جۇرەك-قانتامىر جۇيەسىنىڭ اۋرۋىنا شالدىقتى. سول سەبەپتى اقش ءدارى جانە ازىق-ت ۇلىك قىزمەتى بۇل تاعامدىق قوسپانى ساتىلىمنان الىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولدى. وسى ءونىمدى ءوندىرۋشى جاپوندىق Showa Denko حيميا فيرماسى 1988-1989 جىلدارى بۇل قوسپانى گەنەتيكالىق وزگەرگەن باكتەريا الۋ ءۇشىن پايدالانعان-دى. «قازاقستاننىڭ جاعدايىنا كەلسەك, اقپارات كوزدەرىنە سۇيەنسەك, قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنان باسقا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەشبىر مەكەمە گەنەتيكالىق تۇرلەندىرىلگەن ونىمدەردى زەرتتەۋمەن اينالىسپايدى ەكەن. جانە دە اككرەديتاتسيالانعان زەرتحانالاردىڭ بولماۋى سالدارىنان شەت ەلدەردەن اكەلىنگەن تاۋارلاردىڭ قۇرامىنداعى ترانسگەندەردى ەشكىم انىقتاپ جاتقان جوق», دەيدى مىرزاكەلدى كەمەل. .

وسى جاعدايدا ءبىزدىڭ داستارحانىمىزداعى كەز كەلگەن تاعام گەنەتيكالىق جەتىلدىرىلگەن اعزا ەنگىزىلگەن بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن دالەلدەيتىن دە جوققا شىعاراتىن دا مەكەمەلەر جوق. «تمد ەلدەرىندە بۇل ماسەلەگە ءالى جەتكىلىكتى مولشەردە نازار اۋدارىلماي كەلەدى,سول سەبەپتى ترانسگەندى ونىمدەر بىزگە ەشبىر باقىلاۋسىز ەركىن تۇردە اكەلىنۋدە. ادامنىڭ اسقازان جولدارىنداعى كەيبىر ميكرواعزالار بوتەن گەندەردى ۇستاپ الىپ,ولاردى ءوز دنق-سىنا ەنگىزۋى مۇمكىن. وسىلايشا جاڭادان قونىستانعان گەندەر ءوز قىزمەتتەرىن جۇزەگە اسىرا باستايدى. وسىمدىكتەردىڭ جاسۋشاسىنىڭ بەلسەندى ءوسۋىن تۋىنداتاتىن گەندەر بار. ء«تىپتى سوعىمعا بايلانعان مالدىڭ سالماعىن ارتتىرۋ ءۇشىن وعان قوسىمشا ەكپە سالادى» دەگەندى اۋىلداعى اعايىننان ەسىتىپ قالامىن. ونىڭ قانداي ەكپە ەكەنىن, رۇحساتى بارى-جوعىن ەشكىم بىلمەيدى, ەشجەردە مورلەنىپ, رۇقساتىن الماعان. مۇنداي تاسىلدەر, گەندەر ءتۇرلى ىسىكتەردى تۋىنداتۋى مۇمكىن. تۇرلەندىرىلگەن كارتوپ,سويا,بۇرشاق ونىمدەرى ىشكى سەكرەتسيا بەزدەرىنىڭ قىزمەتىن بۇزىپ, اللەرگيالىق اۋرۋلارعا ۇشىراتۋدا. حح عاسىردا اللەرگيا دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن قازاق اراسىندا سوڭعى جيىرما جىلدا دەرتتىڭ وسى تۇرىنە شالدىققانداردىڭ سانى ەسەلەپ ءوستى», دەيدى م. كەمەل.

م. كەمەلدىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ءبىزدىڭ حالىقتىڭ باسىم بولىگى ۋايىمسىز, بەيعام. ولسە – قۇدايدان كورەدى. ولمەۋگە بولاتىن جول جوق پا ەدى, - دەپ ويلانبايدى. سوتسياليزم ءبىزدى سوعان ۇيرەتتى, «ايتقاندى ىستەدە تىنىش وتىر» - دەدى. بۇگىنگى جاعدايدا بۇلاي ءومىر سۇرۋگە بولماي بارادى. ءومىر – قاتال باسەكەگە اينالدى. اركىم ءوز تاۋارىن التىنعا بالاپ ۇسىنادى. يماندى ويلاۋ ازايدى. مۇحاممەد پايعامباردىڭ: «ساۋدانى اقشا تابۋ ءۇشىن جاساما, ادامدارعا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن جاسا» دەگەن ۇستانىمىن قولداۋشىلار از, ورىنداۋشىلار – جوقتىڭ قاسى.

«ونىڭ ۇستىنە, بۇرىن تۇتىنىلماعان تاۋار جۇرت ءۇشىن قىزىق, ول ءدامدى, سۇيكىمدى, قۇرت, قىمىز شۇبات, ناۋات سەكىلدى ەمەس – تەز تابىلادى, ءار بۇرىشتان اپ-ارزان باعاعا ساتىپ الىپ, بويىڭىز ۇيرەنىپ كەتەدى. ەندىگى جەردە: «وكىمەت ولتىرمەيدى, زيان بولسا, شىعارماس ەدى» دەگەن سەنىممەن ساپاسىن اڭداماي تۇتىنا بەرەدى. قازىر زامان باسقا ەكەنىن ۇعىنبايدى. قولدان وسىرگەن ەمەس, قولدان ولتىرگەن تاعامداردىڭ كەسىرىنەن قۇبىجىق سابيلەردىڭ, ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنىڭ ءبىر ۇشتىعى وسىندا جاتقان جوق پا ەكەن؟ باتىس عالىمدارى مۋتاتسياعا ۇشىراۋ – گەنەتيكا عىلىمىنىڭ قارقىندى دامۋى سەبەبىنەن دەپ ەسەپتەيدى. جانتۇرشىگەرلىك وسى جاعدايدى ويلاعاندا, گەندىك ينجەنەريا ارقىلى ءونىم ءوندىرۋ, ارينە, قاجەت. قازاققا گەندىك موديفيكاتسيادان وتكەن ءونىمدى تۇتىنۋدىڭ قاجەتى قانشالىق؟ كەڭ-بايتاق جەرى بار, سۋى بار, كۇنى دە جىلى, مال ءوسىرىپ, ەگىن ەگۋگە قولايلى تەرريتوريادا تۇراتىن 19 ميلليون حالىق جاساندى تاعامعا زار بولىپ وتىرۋعا سەبەپ جوق؟» دەيدى م. كەمەل.

م. كەمەل ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا ءتورت قاداق جەمىس اعاشىنىڭ بابىن تاپپاي, بازارعا جۇگىرەتەتىندەر تەك قالادا عانا ەمەس, اۋىلدا دا كوبەيە باستاعانىن تىلگە تيەك ەتىپ ءوتتى. «قولىمنان كەلسە, جەرگە يەلىك ەتۋدى ءوزىڭننىڭ اۋلاڭنان باستا دەگەن ۇران كوتەرەتىن ەدىم. جەرگە, ەلگە دەگەن قامقورلىعىڭ اۋلاڭداعى 8 سوتىق جەردى يگەرىپ, وزىڭە قاجەتتى جەمىس ءتۇرىن ءوزىڭ وسىرۋمەن باستالادى. وزىڭنەن ارتىلسا, دۇكەنگە بارىپ وتكىز نەمەسە قىس قامىڭدى ويلاپ, بانكىگە جاۋىپ تاستا. اۋلاڭداعى 6 سوتىق جەر, كوزىن تاپساڭ بالالارىڭدى, نەمەرەلەرىڭدى قىسى-جازى جەمىستەن تارىقتىرماۋعا جەتەدى. الماتى مەن نۇر-سۇلتاننىڭ قارا توپىراعى جەرگە جانشىپ قويعان تاياقتى دا تەرەككە اينالدىرادى. ال وڭتۇستىكتەگى اعايىنعا ءبىر دەم بەرىپ جىبەرسەڭ, بۇكىل قازاقستاندى جەمىس-جيدەكپەن, كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە شاماسى جەتەدى. ۇرپاعىڭنىڭ ساۋلىعىن ويلاساڭ, ونىڭ كۇندەلىكتى جەيتىن اس-سۋىن دا باقىلاۋدا ۇستاعان دۇرىس. سوڭعى كەزدە حالىق شەتتەن كەلگەن ەمەس, ءوز جەرىمىزدە وسكەن جەمىس تۇرلەرىنە باسىمدىق بەرە باستادى. الماتىلىقتار مەن نۇر-نۇر-سۇلتاندىقتاردىڭ جاز بولسا, وڭتۇستىكتەن جەتەتىن, دارىمەن پىسكەن قاربىز ەمەس, قاپشاعايدىڭ قاربىزىن كۇتەدى. مۇنداي مىسالدار كوپ. بۇل جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى, ەندى ارەكەت وزىمىزدەن بولۋى كەرەك. ەلدە مال باسى كوبەيدى. وسى دەڭگەي جالعاسا بەرسە, ەندى از جىلدا قازاق ەت ونىمدەرىمەن ءوزىن قامتاماسىز ەتەتىن ەلگە اينالادى. ەندىگى كۇرمەۋى تارقاتىلماي تۇرعان ماسەلە كوك ءونىس, جەمىس نارىعىنا يەلىك ەتۋ» دەيدى م. كەمەل.