بيزنەس ءپانىن مەكتەپتەن باستاۋ كەش

بىزدە بينەستىڭ اكادەميكتەرى دە, اكۋلالارى دا قالىپتاستى. بيزنەس وكىلدەرىنىڭ الەۋمەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ سالماعى اتان تۇيەگە  جۇك بولاتىنىن قازىرگى جاعداي كورسەتىپ وتىر. قازىر بىزگە بيزنەستى 1990 جىلدارى الماتىنىڭ قارا بازارلارىندا الا دوربامەن تاۋار ساتىپ باستاعانداردىڭ دا, كەيىن ەس جيىپ, تەوريالىق جاعىنان ءوزىن-ءوزىن دامىتقانداردىڭ دا تاجىريبەسى قىزىق. ەندى ولاردىڭ تاجىريبەسىن مەكتەپ, بالالار-باقشاسىنىڭ باعدارلامالارىنا اكادەميالىق ءپان ساباعى رەتىندە ەنگىزۋ عانا قالدى.

«شەتتەن كەلگەن كاسىپكەرلەر ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ءبىر ءتۇيىر نان الىپ كەلسە, ءوز ەلدەرىنە قايتار تۇستا سول ناننىڭ ۇستىنە ماي مەن ۋىلدىرىق سالىپ اكەتىپ جاتىر» دەگەن تىركەستى ايتا-ايتا  ءسوزدىڭ قادىرى قاشىپ, قالامىمىز قايىرىلىپ قالاتىنداي دەڭگەيگە جەتكەن ەدىك. ۇكىمەت تاراپىنان دا, قوعام تاراپىنان دا قوزعالىس بار. 

وسى ماقساتتا وتاندىق ءونىم لەگىن وندىرۋگە كۇش سالۋ, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ, قازاق بيزنەسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ءتارىزدى شارالار اتقارىلىپ جاتقانى بەلگىلى. قازاق ۇكىمەتى قال-قادىرى جەتكەنشە, كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتىپ, دەم بەرۋدى ءجون ساناپ وتىر. ال بۇل رەتتە قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ بيىككە ۇمتىلعان تالپىنىسى كوڭىل كونشىتە مە؟ ۇلتىمىزدىڭ شارۋاقور ازاماتتارى بيزنەس كلاسسيگى بولۋعا دايىن با؟ مىنە, ءبىز بۇگىن وسى جاعىن سارالاپ كورمەكپىز...

جالپى, كەڭەستىك داۋىردە كوممۋنيستىك تاربيەنىڭ ۋىزىن ءىشىپ, ماكسيماليستىك كوزاقاراسپەن ەسەيگەن اعا بۋىن «قازاقتىڭ ساۋدا جاساۋعا, بيزنەسپەن اينالىسۋعا قىرى جوق» دەگەن تۇسىنىكپەن كۇن كەشتى. «ساۋدا-ساتتىق ءوز-اعام وزبەكتەردىڭ تىرلىگى» دەپ بىلەتىن قازاق بالاسىنا ول كەزدەرى ساۋداگەرلىكپەن اينالىسىپ, شارۋاسىن دوڭگەلەتۋ قيىن ءىس بولىپ سانالاتىن. ال قازىرگىنىڭ قازاعى جايمەن بولسا دا نارىق زاڭدىلىعىنا بەيىمدەلىپ,  نارىقتىڭ قاعيداتتارىن جۇيەلى تۇسىنۋگە تىرىسقان بولادى. ايتسە دە ءبىر تيىندى ەكى ەتىپ ۇقساتا بىلۋگە قازاقتاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ەبى جوق ەكەنى تاعى بار.

ەگەر رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, قازاقستان حالقىنىڭ 15 پايىزدايىن باي-ماناپتار, 30 پايىزىن جارلى-جاقىبايلار, قالعان 55 پايىزىن ورتا شاۋارلار قۇرايدى. حالىقتىڭ 30 پايىزى كەدەيلەر (!). بۇل رەتتە ماماندار: «شۆەدتەردىڭ الەۋمەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەسەبى بويىنشا شۆەتسيا حالقىنىڭ 5 پايىزى بايلار بولسا, 10 پايىزدايى كەدەيلەر, قالعانى ورتا تاپتاعى ادامدار. شۆەتسيادا ورتاشا ءومىر سۇرەتىن ادام سانى كوپ, جارلىلار مەن بايلار سانى از. ەگەر حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇزەيمىز دەسەك, بىزگە دە وسىنداي جۇيەگە كوشۋ كەرەك» دەيدى. مامانداردىڭ ەندى ءبىر بولىگى: «حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ ورتاشا دەڭگەيدە ءومىر سۇرەتىن شارۋالار لەگىن كوبەيتۋ ءۇشىن قازاقتىڭ بيزنەستىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت» دەگەن پىكىردە.

       كاسىپ پەن ءناسىپ

سونىمەن قازاقتىڭ بيزنەسكە دەگەن ىقىلاسىن قالاي ارتتىرامىز؟

... نەگىزىندە وركەنيەتتى ەلدەردىڭ باسىم بولىگى – بيزنەس سالاسىندا وزىندىك ورنىن ويىپ تۇرىپ الۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر جۇيەگە سۇيەنەدى. ماسەلەن, الەم نارىعىندا ەلەكتروندى قۇرالدارىمەن اتى شىققان جاپوندار بالاسىنا جەتى جاسىنان باستاپ «بيزنەس الىپپەسىن» ۇيرەتەتىن كورىنەدى. ناق وسى تۇرعىدا جاپونداردا مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن ارنايى جۇيەلى جوسپارلار بار. ال ەۆرەيلەر بەس جاسىنان باستاپ بالاسىنا قولىنداعى اقشاسىن قالاي ۇقساتۋدىڭ ءجون-جوباسىن تۇسىندىرۋدەن جالىقپايدى. ىرگەمىزدەگى قىتايدىڭ ءوزى مەكتەپ قابىرعاسىنان-اق بالانى ۇنەمشىل, قاناعاتشىل بولۋعا, باردى ۇقساتا بىلۋگە تاربيەلەيدى.

بۇل رەتتە ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى – ۇزاقباي ايتجانوۆ بىلاي دەيدى: «بىزدە بيزنەس الىپپەسى دەگەن مۇلدە جوق. ماسەلەن, شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەك قانا ەكونوميست, قارجىگەر ماماندىعىن وقىتىپ قانا قويمايدى. ولاردا بيزنەستىك سالانىڭ جۇيە-جۇيەسىن ءبولىپ, تەرەڭ بايىپتاپ وقىتاتىن ارنايى ساباق بار. دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردىڭ تۇرعىندارى بالاسىنا جاستايىنان بيزنەسمەن بولۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەدى. ال قازاقستاندا مۇنداي جۇيە ورنىقپاعان. بۇل دا ءبىزدىڭ بايلىق كوزىن ۇقساتۋدىڭ دۇرىس جۇيەگە قويا الماعانىمىزدىڭ ءبىر ايعاعى. قولىنا كەتپەندى ۇستاتىپ قويا بەرسە, ءومىرى كەتپەن ۇستاپ كورمەگەن ادام نە ىستەيدى؟ نە كەتپەندى سىندىرادى, نەمەسە ءوزىن جارىمجان قىلادى. ءبىزدىڭ نارىقتاعى وتاندىق بەدەلىمىزدىڭ اقساپ جاتۋى دا وسى ىسپەتتەس دۇنيە. العاش جەكەشەلەندىرۋ تۇسىندا نە ىستەدىك؟ اۋىلعا ء«وز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور» دەدىك تە, تاراتىپ جىبەردىك. اقىرى نەمەن تىندى؟ اۋىلشارۋاشىلىعى تۇرالادى, مال باسى ازايدى. ول دا تاجىريبەسىز كەتپەنشىنىڭ قىلىعى ىسپەتتەس نارسە بولدى. شالا ناداندىق پەن شالاعايلىقتىڭ ءتۇبى وڭدىرمايتىنىن اتا-بابالارىمىز نىقتاپ تۇرىپ ايتىپ كەتكەن. مىسالى, افريكا ەلدەرىن قاراڭىزشى, يەن تەگىن بايلىققا باتقان ەل. جەرىنىڭ استى تولى قازىنا. بىراق الەۋمەتتىك جاعدايى وتە تومەن ەلدەردىڭ ساپىندا تۇر. قۇداي وسىندايدان ساقتاسىن. قانشا جەردەن ۇلانعايىر دالامىز, بايلىققا مالىنعان جەرىمىز بولعانمەن, ونى ۇقساتۋدىڭ ۇتىمدى جولىن مەڭگەرۋىمىز كەرەك.

بۇل كاسىپكەرلىك ارقىلى نەسىبەسىن تاۋىپ جۇرگەن ازاماتتىڭ پىكىرى. راس, بىلىكسىز ادامنان شارۋانى شىرق ۇيىرەر تالپىنىس شىقپاسى انىق. دەمەك, بيزنەستى بايسالدى ەتۋ ءۇشىن دە اسقان ءبىلىم كەرەك...

         بيزنەس جانە بىلىكتىلىك

ال قازاق كاسىپكەرلەرى بيزنەستەگى بىلىكتىلىك بولاشاققا جاسالعان كاپيتال ەكەنىن جەتە تۇسىنە مە؟ بۇل رەتتە قارجىگەر, كاسىپكەر ەرلان يبراگيم  قازاق بيزنەسىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ ءۇشىن ءبىلىم جانە بىلىك قاجەت ەكەنىن ايتادى.  مىسالى, الەم نارىعىندا ءبىر عانا قول ساعاتىمەن تانىلعان شۆەيتساريا ءوزىنىڭ جاس كاسىپكەرلەرىنە «الدىمەن باسىڭدا ءبىلىمىڭ بولسىن, سودان سوڭ بارىپ بيزنەسپەن اينالىس» دەگەندى ءجيى تۇسىندىرەدى. جانە ولاردا ارنايى جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقىسى كەلەتىن ادامداردى وقىتاتىن جوعارى وقۋ ورىندارى بارشىلىق. «ال ءبىزدىڭ قازاقستاندا قالاي؟ ءبىزدىڭ ەلدە العاش بيزنەستى باستاپ جەكە شارۋاشىلىق اشۋ, اكتسيونەرلىك قوعام قۇرۋ وڭاي نارسە. ال ءارى قاراي ونىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ وتە قيىن. بۇل جەردە كاسىپكەرلەردىڭ قاجىر-قايراتى, بىلىك-ءبىلىمى سىر بەرىپ جاتاتىنىن جاسىرىن ەمەس. قاجەت دەسەڭىز, بىزدە زاڭ بىلمەيتىن, ەلىمىزدىڭ زاڭىنا مويىنۇسىنا بەرمەيتىن كاسىپكەرلەر دە جەتىپ-ارتىلادى. ءوز باسىم بيزنەسىن جانداندىرۋ ءۇشىن كاسىپكەر الدىمەن سول ەلدىڭ زاڭىن جەتىك مەڭگەرەتىن ءبىلىمدى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. سوندا عانا قازاقستاندا كلاسسيك بيزنەسمەندەر قاتارى كوبەيەتىن بولادى»,  دەدى ەرلان يبراگيم.  

ساراپشىلار قااقتىڭ بيزنەسكە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارتۋىن, قازاق بالاسىنىڭ بيزنەستە ءبىلىمدى بولعانىن قالاساق, مەكتەپ جاسىنان باستاپ بالاعا جاپوندار ءتارىزدى «بيزنەس الىپپەسىن» وقىتقان ابزال. مۇنى وسى باستان قولعا الساق, كۇنى ەرتەڭ ۇرپاعىمىز بيزنەس دارابوزدارىنىڭ قاتارىنان كورىنەرى انىق. بۇگىندە قازاق بالاسى قولىنان ءىس كەلەتىن, ەڭبەكقور ەكەنىن تانىتىپ ۇلگەردى. قازىر قازاقستاننىڭ بىرقاتار ءىرى كومپانيالارى مەن كورپوراتسيالارى الەمدىك نارىقتا تانىلا باستادى. دەسەك تە, «جاھاندىق ەكونوميكادا قازاقتىڭ ۇلتتىق بەدەرىن ايشىقتاپ كورسەتەتىن برەند قالىپتاستىردىق» دەپ ايتۋعا ءالى ەرتەرەك.  «بىراق بىزدە سوعان ۇمتىلىس بار. قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ ىزگى ارماندارىنىڭ ءبىر پاراسى – دۇنيەجۇزىندەگى الپاۋىت كومپانيالارمەن يىق تىرەستىرۋ. مەنىڭ ويىمشا, وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ الەمدىك نارىقتا كەڭ كوسىلۋگە ەرىك-جىگەرى جەتەدى. وسى ماقساتتا ءتۇرلى جوبالار جاسالىنىپ, باعدارلامالار قابىلدانىپ, ءبىرشاما وڭتايلى ىستەر تىندىرىلۋدا. سوندىقتان وسى ىستەردىڭ ورنىمەن جۇزەگە اسىپ, وڭ ناتيجە بەرەتىنىنە زور ءۇمىت ارتۋ كەرەك» دەيدى  ەرلان يبراگيم.

راس, ءبىز بۇگىنگى عاسىردى «تەحنولوگيالىق دامۋ عاسىرى» دەپ ايشىقتايمىز. ءبىر اتتەگەن-ايى ازىرشە سول تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋ بىزگە مۇڭ بولىپ-اق تۇر. قازىردە شەتەلدىك ينۆەستورلار قازاقستاننىڭ بايلىعىنىڭ ارقاسىندا ميللياردتاردى اينالىمعا سالىپ ءجۇر. شەتتەن كەلگەن كاسىپكەرلەر ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ءبىر ءتۇيىر نان الىپ كەلسە, ءوز ەلدەرىنە قايتار تۇستا سول ناننىڭ ۇستىنە ماي مەن ۋىلدىرىق سالىپ اكەتىپ جاتىر. ولاردىڭ بار ماقساتى – قازاقستاننىڭ بايلىعىن پايدالانىپ, شاۋارسىن دوڭگەلەتۋ. قۇداي ونىڭ بەتىن ءارى قىلسىن, باسىمىزعا كۇن تۋا قالسا, سول شەرتىپ جۇرگەن شەتەلدىكتەردىڭ ءبارى قاراقان باسىن ساۋعالاپ كەتەرى انىق. قازىردە ءبىز قاراپايىم تۇتىنۋشى رەتىندە شەتەلدىك ءونىمنىڭ «قىزىعىن» كورەمىز. كيەتىنىمىز – شەتەلدىڭ كيىمى, جەيتىنىمىز – وزگە ەلدىڭ تاماعى. بۇل رەتتە قازاقستاندىق كاسىپكەرلەرگە بار كۇشتى سارقا وتىرىپ, بيزنەس سالاسىنىڭ كلاسسيگى بولۋعا ۇمتىلاتىن كەز جەتتى. قازىر وسى ماسەلە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. قوعام مۇشەلەرى بيزنەس الىپپەسىنىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىنا كەش بولسا دا ەنگىزىلەتىنىن قۋانىپ وتىر. 

اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىزدە وتباسىلىق نەمەسە بالالاردىڭ كۇندەلىكتى قالتا شىعىنى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسپاعان. سونىڭ سالدارىنان بالالار اقشانىڭ قايدان كەلىپ, قايدا كەتىپ جاتقانىن تۇسىنبەي وسەدى. «بالانىڭ  قوەرشاعان ورتانىڭ ەكونوميكالىق سيپاتتاماسى تۋرالى تۇسىنىگى اتا-اناسىنىڭ «مەكتەپتە شاي ىشەسىڭ» دەپ بەرگەن اقشاسىنان باستالۋى كەرەك. «اقشا قايدان, قالاي كەلدى, قايدا, نەگە جۇمسالدى؟»  دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن كىشكەنتاي كەزىنەن بىلگەن  بالادان عانا ەسەيگەندە ساۋاتتى كاسىپكەر شىعادى», – دەيدى اسقار جۇمادىلداەۆ.

«بۇگىنگى تاڭدا «Q3 Worldwide» حولدينگىنىڭ نەگىزىن سالۋشى  قايرات قۇدايبەرگەنوۆ, «BI Group» باسشىسى ايدىن راحىمباەۆ, «مەدياماگنات», «مەگاپوليس», «بيزنەس ي ۆلاست», «Forbes Kazakhstan» باسىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, «United Media Group» كومپانياسىنىڭ جەتەكشىسى ارمانجان بايتاسوۆ سىندى كاسىپكەرلەردى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جاقسى تانيمىز. كەيبىرى جاستار اراسىنا ءجيى شىعىپ, كەزدەسۋلەر وتكىزەدى. بۇل  بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قاراپايىم حالىققا ءبىرتابان جاقىنداعانىنىڭ بەلگىسى.

ەكونوميست مىرزاكەلدى كەمەلدىڭ پايىمداۋىنشا, كاسىپكەرلىك جانە بيزنەس نەگىزدەرى اكادەميالىق ءپان رەتىندە مەكتەپ  باعدارلاماسىنا ەنسە, ماسەلەنى تەوريامەن شەكتەمەي, تاجىريبەمەن ۇشتاستىرىپ وتىرۋ قاجەت. «كاسىپكەر قايرات قۇدايبەرگەن ءوز ءىسىن 25 جاسىندا باستاعان. ارمانجان بايتاسوۆ پەن ايدىن راحىمباەۆ تا بيزنەسكە وسى جاستا بەت بۇرعان. جاڭا ءپاندى ءبىلىم باعدارلاماسىنا ەنگىزەردىڭ الدىندا الماتى, استانا قالالارىندا اتى اتالعان بيزنەسمەندەردىڭ قاتىسۋىمەن بيزنەس-ترەنينگ ۇيىمداستىرۋ كەرەك», – دەدى مىرزاكەلدى كەمەل.  

ساراپشىلار قازاق بالاسىنىڭ مىقتى بيزنەسمەن بولۋىن قالاساق, بيزنەس الىپپەسىن مەكتەپ جاسىنان باستاپ مەڭگەرتۋ قاجەت.

تانىمال كاسىپكەر گۇلميرا مامىتباەۆا 1990 جىلداردىڭ باسىندا جەكە بيزنەسكە بەت بۇرۋىنا رەسەيلىك باسىلىمدا جارىق كورگەن شاعىن اقپارات سەبەپ بولعانىن ايتادى. ول كەزدە رەسەيدە «كوفەبۋم» بولىپ جاتىپتى. وسىنى نازارعا العان جاس كەلىنشەك تەلەارناداعى جاۋاپتى قىزمەتىن تاستاپ, جەكە كاسىپكە بەت بۇرىپتى. «جولداسىما  پاتەرىمىزدى ساتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىم. بۇعان دەيىن جيناعان قارجىمىزعا پاتەردىڭ اقشاسىن قوسىپ, الماتىدان كوفەحانا اشايىق دەدىم. يتالياعا بارىپ, ساپالى كوفە جاسايتىن تەحنولوگيا ساتىپ اكەلدىك. ءىسىمىز العا باسقان كەزدە كوفەمەن بىرگە كامپيت, ءتاتتى نان ساتاتىن بولدىق»,  دەدى گۇلميرا مامىتباەۆا.

كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, جەكە بيزنەستە تىڭعا تۇرەن سالعاندار عانا تابىسقا كەنەلەدى. «مەن جەكە بيزنەسپەن اينالىساتىن ادامداردى ەكى توپقا بولەمىن: ءبىرى – سپرينتەرلەر, ەكىنشىسى مارافونشىلار. العاشقىلارى ءىستى ەرەكشە ەكپىنمەن باستايدى, الايدا سوڭىنا دەيىن جەتكىزبەيدى. سوڭعىلارى قانداي قيىندىق بولسا دا توتەپ بەرەدى, تابىسقا قاجىرى مەن قايراتىنىڭ ارقاسىندا جەتەدى»,  دەدى ول.

گۇلميرا مامىتباەۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, كاسىپكەرلىك جانە بيزنەس نەگىزدەرى ءپانى بولاشاقتىڭ باي-باعلاندارىنا الدىن الا ويلاۋ, جوسپارلاۋ, تاۋەكەلگە بارا ءبىلۋ سىندى قاسيەتتەردى مەڭگەرتۋى ءتيىس. ال وسەم, ونەم, تابىسقا كەنەلەمىن دەگەنە كەز كەلگەن كاسىپكەر سپرينتەر ەمەس, مارافونشى بولۋى كەرەك.