وتكەننىڭ وشپەيتىن ءىزى

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا بيىل 75 جىل تولىپ وتىر. سوعان قاراماستان سۇراپىل سوعىستىڭ اقيقاتى مەن جاڭعىرىعى تولىق اشىلىپ ءبىتتى دەۋگە ءالى تىم ەرتە. ونلاين ۇلگىسىندە ۇيىمداستىرىلعان ۆەبينارعا قاتىسۋشىلار بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە مايدان تۋرالى ەستەلىك-كىتاپتار الداعى ۋاقىتتا تانىمدىق دۇنيەلەرمەن تاعى دا تولىعا تۇسەدى دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتتى. ۆەبينارعا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى, نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىستى.

زاماناۋي سيپاتتاعى ۆەبيناردىڭ مودەراتورى,  نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتقارعان جۇمىستارى مەن جەڭىس كۇنىنە جوسپارلانعان ءىس-شارالار تۋرالى اڭگىمەلەدى.  تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور عاليا الپىسپاەۆا سوعىس جىلدارىندا اقمولاعا سىرتتان قونىس اۋدارىلعان حالىقتار, رەسەي مەن ۋكراينادان كوشىرىپ اكەلىنگەن ونەركاسىپ ورىندارى, قالا تۇرعىندارىنىڭ  اسكەري جاعدايعا بەيىمدەلۋى, مايدانعا كومەگى, ەكونوميكاسى مەن مادەني-الەۋمەتتىك حال-احۋالى, جەڭىسكە قوسقان ۇلەسى تۋرالى بايانداسا, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى تاتيانا كوشمان پارتيزان قوزعالىستارىنا قاتىسقان قازاقستاندىقتار تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىمەن ءبولىستى. بەلورۋسسياداعى پارتيزان قوزعالىسىنا قاتىسۋشى اقمولالىق جاۋىنگەرلەر تۋرالى بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق  ارحيۆىنەن تابىلعان دەرەكتەر مەن جەكە كارتوچكالارى بويىنشا اقپاراتتى العا تارتا وتىرىپ, عالىم ەلىمىزدەن بۇل قوزعالىسقا 1,5 مىڭ ادام قاتىسقانىنا قاراماستان ولاردىڭ ەسىمدەرىن انىقتاۋ مەن قۇجاتتارىن جيناقتاۋ جۇمىستارى ءالى تولىق اياقتالىپ بىتپەگەنىن ايتتى.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى گۇلنار مۇسابالينا كەي ەلدەردە مۇنىمەن تۇتاس ءبىر ينستيتۋتتار مەن ورتالىقتار اينالىسىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, پارتيزان  قوزعالىسىنىڭ تاقىرىبىنا جازىلعان عىلىمي ەڭبەكتەر مەن قۇجاتتىق جيناقتارعا تالداۋ جاسادى. كسرو-نىڭ سوعىستاعى وداقتاستارى مەن قارسىلاستارىنىڭ تاريحناماسىندا ءتۇرلى اعىمدار مەن مەكتەپتەر  قالىپتاسقاندىعىن, سوعان سايكەس ءار ەل ءوز تاريحىن ءوز مۇددەسى تۇرعىسىندا جازاتىنىن باياندادى. ماسەلەن, اقش-تا «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان اقش اسكەرى» اتتى 85 تومدىق, ۇلىبريتانيادا سوعىستىڭ رەسمي تاريحىنا ارنالعان 80 تومدىق, گەرمانيادا «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە گەرمان رەيحى» اتتى 40 تومدىق,  جاپونيادا سوعىس تاريحىنىڭ 96 تومدىعى جارىق كورگەن ەكەن. بۇل مىسال الاپات سوعىستىڭ توڭىرەگىندەگى اڭگىمەنىڭ دامىعان ەلدەردە قانشالىقتى ماڭىزعا يە بولىپ وتىرعانىن كورسەتەدى, ءاربىر تاريحي وقيعاعا بەرىلگەن باعا,  جيناقتالعان قۇجات كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن مول قازىنا ەكەنىن بىلدىرەدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتاردى عىلىمي جاريالاۋ باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى راۋشان ماراتقىزى كوشىرىپ اكەلىنگەن ونەركاسىپ ورىندارىن, عىلىمي ينستيتۋتتاردى, مادەنيەت وشاقتارى  مەن ادامداردى قارسى الىپ, ورنالاستىرۋداعى قازاقستاننىڭ ءرولى تۋرالى وي قوزعادى.  كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ 800-گە جۋىق اكادەميگى مەن عىلىمي قىزمەتكەرى, جازۋشىلار, ونەر قايراتكەرلەرى, رەجيسسەرلەر مەن باسقا دا ءتۇرلى سالادان ايتۋلى تۇلعالار كەلگەنى مىسالعا كەلتىرىلىپ, وسى جايتتاردى ناقتىلايتىن قۇجاتتار العا تارتىلدى. مىسالى, سوعىس جىلدارىندا قازاقستاندى الەكسەي تولستوي, كونستانتين پاۋستوۆسكي, ميحايل زوششەنكو, كونستانتين سيمونوۆ, سامۋيل مارشاك, سەرگەي ميحالكوۆ سياقتى جازۋشىلار پانالاعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. ال لەۆ تولستوي قازاقستاندا «يۆان گروزنىي» تريلوگياسىن جازۋمەن اينالىسسا, ميحايل زوششەنكو «پەرەد ۆوسحودوم سولنتسا» حيكاياتىن دۇنيەگە اكەلدى. 1941 جىلى  الماتى كينوستۋدياسى «موسفيلم» مەن «لەنفيلممەن» بىرىگىپ, بىرلەسكەن ورتالىق كينوستۋدياسى بولىپ وزگەردى. وندا ماسكەۋلىك اتاقتى رەجيسسەرلەر گريگوري روشال, ميحايل رومم, سەرگەي ەيزەنشتەيننىڭ باسشىلىعىمەن كسرو بويىنشا بەس ءفيلمنىڭ تورتەۋى ءتۇسىرىلدى. كوبىنەسە اسكەري تىلشىلەر مايداننان ماتەريالداردى اكەلىپ, سولار بويىنشا فيلم ستسەناريلەرى جازىلىپ وتىرعان. جالپى حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 1943 جىلعى 1 اقپاندا قازاقستانعا بارلىعى 482 474 ادام كوشىرىلدى دەسەك, ولاردىڭ 35% قالاعا, 65% اۋىلدى جەرلەرگە قونىستانعان. كەلەسى 5 ايدا رەسپۋبليكاعا 50 مىڭنان اسا ادام كوشىپ كەلگەن, دەيدى عالىم.

نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى عازيزا يساحان 1941-1945 جىلدارعى سوعىس تاريحىنا قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارىنا شولۋ جاسادى. ارحيۆ قورىنداعى قۇجاتتاردىڭ قۇرامى مەن مازمۇنىنا, ونى ىزدەستىرۋ جولدارىنا توقتالىپ, ارحيۆ قورى مايدانگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرىمەن, جاۋىنگەر ماراپاتتارى مەن حاتتارمەن تولىعىپ جاتقانىن ءسوز ەتتى. اقمولا قالالىق اسكەري كوميسسارياتىنان 1942 جىلى 8 قاڭتاردا مايدانعا اتتانىپ, 1945 جىلى 10 قازاندا ورالعان جاقىپ ءجۇسىپوۆتىڭ قۇجاتتارىن كۇنى كەشە عانا ۇرپاقتارى ارحيۆكە اكەلىپ تاپسىردى. بۇدان باسقا 10 ارداگەردىڭ قۇجاتى جيناقتالىپ, قابىلداپ الۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا, دەدى.

 «مەموريالدى ايماق» ىزدەستىرۋ وتريادىنىڭ كومانديرى, زەرتتەۋشى-عالىم مايدان قۇسايىنوۆتىڭ  ەڭبەگى ايرىقشا  اتالىپ, عالىمنىڭ رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ءارحيۆى ماتەريالدارى نەگىزىندە قازاقستاندىق ديۆيزيالار مەن پولكتەرگە قاتىستى كوپ تەر توككەنى ايتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق تالاي سولداتتىڭ, مايدان كومانديرلەرىنىڭ ەسىمدەرى انىقتالعانى –  ايتارلىقتاي ولجا. رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنەن  (تسامو) جەكە جاۋىنگەرلەر تۋرالى مالىمەتتەر, تاريحي فورمۋليارلار مەن سوعىس ارەكەتىندەگى جۋرنالدار, اسكەري ارەكەتتەردىڭ كارتالارى, مايداندار بويىنشا سوعىسقا قاتىسقانداردىڭ تىزىمدەرى, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اكادەميك-جازۋشى  مالىك عابدۋللين, رەيحستاگقا تۋ تىككەن راحىمجان قوشقارباەۆ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تولەگەن توقتاروۆ تۋرالى 2003 جىلعا دەيىن قۇپيا ساقتالىپ كەلگەن قۇندى دەرەكتەرگە قول جەتكىزىلىپتى.

مىسالى, رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ورتالىق ارحيۆىنەن الىنعان قۇجاتتاردىڭ ىشىندە كسرو جوعارى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن 1944 جىلى 26 قازاندا تالعات بيگەلدينوۆكە سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋ تۋرالى گراموتا كوشىرمەسى, 1945 جىلى  27 ماۋسىمدا «التىن جۇلدىز» مەدالىمەن ماراپاتتاپ, تۋعان جەرىندە قولادان بيۋست ورناتۋ جونىندە قاۋلى قابىلدانعانى تۋرالى گراموتا, وردەن كىتاپشاسىنىڭ ەسەپتىك كارتوچكاسى, ەكى مارتە سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى ت. بيگەلدينوۆتىڭ قىزمەت كارتاسى, ۋكراين اقىنى ۆ. مارتىنوۆتىڭ ارناۋ ولەڭى جانە 1980 جىلى 4 شىلدەدە  «تسەلينوگراد قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى كۋالىكتىڭ كوشىرمەسى بار. سونداي-اق م. عابدۋللين, ر. قوشقارباەۆ, ت. توقتاروۆقا قاتىستى ءبىراز دەرەكتى قوردان تابۋعا بولادى, دەدى. بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىنەن پارتيزان قوزعالىسىنا قاتىسقان  قازاقستاندىق 73 جاۋىنگەردىڭ جەكە ءىسى الىنعانى, پيسكارەۆ  باۋىرلاستار زيراتىندا جەرلەنگەن قازاقستاندىقتار جونىندە ءبىراز مالىمەت جيناقتالعانى باياندالىپ, ءارحيۆتىڭ كىتاپحانا قورىنان زەرتتەۋشى عالىمدار 100-گە تارتا عىلىمي, ادەبي, دەرەكتى باسىلىمعا, ەستەلىكتەر مەن قۇجاتتار توپتاماسىنا, انىقتامالىقتار مەن باسقا دا ماتەريالدارعا قول جەتكىزە الاتىندىعى ءسوز بولدى.

اۆتور الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى ارحيۆتەر الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى ارحيۆ جانە كىتاپحانا قورلارىنداعى جاڭا قۇجاتتار مەن ماتەريالداردى انىقتاۋ ارقىلى قازاقستان تاريحى تۋرالى تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ دەرەككوزدەر بازاسىن ۇلعايتۋ, ەكىنشى دۇنيجۇزىلىك سوعىستىڭ اسكەري تۇتقىندارى جونىندەگى اقپاراتتى انىقتاۋ, بۇرىنعى اسكەري تۇتقىنداردىڭ سوعىس كەزىندەگى جانە ودان كەيىنگى تاعدىرى تۋرالى قۇجاتتار مەن ماتەريالداردى جيناقتاۋ جۇمىسىن جۇيەلى تۇردە بىرىگىپ اتقارۋعا ءتيىس دەگەن تۇجىرىمدى العا تارتتى. شىنىن ايتۋ كەرەك, مايدانعا قاتىسۋشىلار مەن قازا تاپقان, حابارسىز كەتكەن بوزداقتار تۋرالى اقپاراتتىق انىقتامالىق,  «بوزداقتار» ەستەلىك كىتابى ارقىلى كوپ ادام تابىلدى. وكىنىشكە قاراي, بىراق بۇل جەڭىستىڭ 50-جىلدىعىندا جارىق كورگەن ەڭبەك. ودان بەرى 25 جىل وتكەنىن ەسكەرسەك, مۇنى تولىقتىرۋ قاجەتتىگى سەزىلەدى. ياعني جەر قوينىنا سۇيەگى ارۋلاپ قويىلماعان تالاي بوزداقتىڭ ەسىمى ءالى كۇنگە انىقتالماي وتىر دەگەن ءسوز.

تمد ەلدەرىندە سۇراپىل سوعىستا قازا بولعانداردىڭ تاعدىرلارىن انىقتاۋمەن ءوز ەركىمەن 800 ىزدەستىرۋ جاساعى جۇمىس جۇرگىزەدى ەكەن. وسى رەتتە «بوزداقتار» كىتابىنداعى مالىمەتتەر مەن  كەيىنگى جاڭا ماعلۇماتتاردى سالىستىرا زەرتتەۋ ماڭىزدى. ىزدەستىرۋ وتريادتارى مەن ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە جىل سايىن جاڭا ءبىر قۇپيا اشىلىپ جاتادى. جەر-جەردە حابارسىز كەتكەندەردىڭ ءتىزىمى ارحيۆتەردەن الىنعان دەرەكتەرمەن سالىستىرىلىپ, عىلىمي ىزدەنىس جۇمىستارى  جۇرگىزىلۋدە, دەيدى مامان.