تۇرعىندار تىلەگى تاسادا قالمايدى

ساۋداكەنت اۋىلىنداعى اۋرۋحا­نا­نىڭ جايى تالاي جىلدان بەرى وزەكتى. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن اۋدان ورتالىعى بولعان اۋىلدا بۇگىندە 6007 ادام تۇرادى. بىراق پايدالانۋعا بەرىلگەن 1987 جىلدان وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىلداعى اۋرۋحانا جوندەۋ كورمەگەن. اۋىلداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى توزعان, ب ۇلىنگەن. الايدا پرەزيدەنتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ نەگىزىندە اتالعان اۋرۋحانا وبلىستىڭ دامۋ جوسپارىنا ەنىپ, جوندەلەتىن بولدى. «اللاعا شۇكىر دەيىك, مەملەكەتتىڭ قاراپايىم حالىققا جاساپ وتىرعان جاعدايى كوپ. بىراق سونىڭ ىشىندەگى ۇزاق جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلە – ساۋداكەنت اۋىلدىق اۋرۋحاناسى وسى كۇنگە دەيىن جوندەۋ كورمەگەن ەكەن. مەملەكەت قولداۋىنىڭ ناتي­جە­­سىندە اۋرۋ­حانا جوندەلەتىن بولدى. اكىمشىلىك تە نىساننىڭ قازىرگى پا­يدالانىپ وتىرعان بولىگىن كۇردەلى جون­دەۋدەن وتكىزىپ, جىلۋ جۇيەسىن جا­ڭار­تۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن حالىقتىڭ ۇنىنە قۇلاق استى», دەيدى ساۋداكەنت اۋى­لى­نىڭ تۇرعىنى ورىنتاي دۇيسەنوۆ.

ال بۇگىنگى اۋدان ورتالىعى – جاڭا­تاس قالاسى ءۇشىن تۇرعىن ءۇي ماسەلە­سى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماسەلەلەر قاتارىندا. سەبەبى مۇندا جۇمىس ورنى ارتقان سايىن ادام سانى دا كوبەيىپ, تۇرعىن ءۇي كەزەگى ارتۋدا. وسى ورايدا, جارتى عاسىرلىق تاريحى بار قالادا مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا كوپ­قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر قايتا جاڭ­عىر­­تىلىپ, ونى پايدالانۋعا بەرۋ جىلدان-جىلعا ىسكە اسىپ كەلە جاتقان جۇ­يەلى جۇمىستاردىڭ ءبىرى. بۇگىنگى تاڭدا كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى تۇرعىن ۇيلەردەن پاتەر الۋ كەزەگىندە جالپى سانى 1586 ادام تىزىمدە تۇر ەكەن. قازىر اتالعان ماسەلەنى شەشۋ, تۇرعىنداردى, اسىرەسە جاعدايى تومەن وتباسىلار مەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ءۇشىن بارلىق مۇم­كىن­دىك قاراستىرىلۋدا. بۇل جاڭاتاس قا­لا­­سىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن قۋانارلىق جاعداي. بيىل قالپىنا كەلتىرىلەتىن 2 شاعىن اۋدانداعى 90 پاتەرلىك ەكى ۇيگە جون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ەگەر ەكى ءۇي قالپىنا كەلتىرىلسە, كەزەكتە تۇر­عان 180 وتباسى باسپانالى بولادى.

– جاڭاتاس قالاسىنداعى قالپىنا كەل­­تى­رۋگە جارايتىن ۇيلەر جىلدان-جىل­عا جەرگىلىكتى, وبلىستىق جانە رەس­­­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قار­جىعا جوندەلىپ, وسىنداعى كەزەكتە تۇرعان حالىققا بەرىلۋدە. بۇل جەرگىلىكتى حالىققا ۇلكەن ءۇمىت پەن سەنىم سىيلايدى. بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ اقپان ايىنداعى اۋدانعا ساپارى كە­زىن­دە مەن كوپ بالالى انا رەتىندە قالا­دا­عى كوپقاباتتى ۇيلەردى جوندەۋ جۇ­مىس­تا­رىن جالعاستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرگەن ەدىم. راحمەت, ءسوزىمىز جەردە قالماپتى. بيلىكتىڭ حالىقپەن ەتەنە جۇمىس ىستەۋى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ساليقالى ساياساتى دەپ بىلەمىز, – دەيدى جاڭاتاس قالاسىنىڭ تۇرعىنى, كوپ بالالى انا نۇرسايا ەسجانوۆا.

جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­ماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا جامبىل وبلىسىنىڭ دامۋ جوسپارىنا سارىسۋ اۋدانىنان ءبىرتالاي نىسان ەنىپ وتىر. اتالعان جوسپار اياسىندا اۋداننىڭ جاڭاتالاپ اۋىلىنداعى 104 جانە ۇيىم اۋىلىنداعى 133 ابونەنتكە «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ايا­سىندا سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ اۋىز سۋ بويىنشا ماسەلەسى تولىق شەشىلەدى. اۋدان اكىم­دى­گىنىڭ مالىمەتىنشە, اۋىز سۋ جۇيە­سىنىڭ جا­ڭارتۋ جۇمىستارى بيىل 31 جەل­توق­سان­عا دەيىن ءجۇرىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. جالپى, بۇگىنگى تاڭدا سارىسۋ اۋدانىنداعى 25 اۋىلدىڭ 15-ءى تازا اۋىز سۋمەن قامتىلعان. جەرگىلىكتى بيلىك كەلەسى جىلى اۋىز سۋ ماسەلەسى تۇبە­گەي­لى شە­شى­لەتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق «جۇ­­مىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى بويىنشا اقتوعاي اۋى­­لىنداعى اقتوعاي ورتا مەكتەبى 2003 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. الايدا سول ۋاقىتتان بەرى اتالعان ءبىلىم وشاعى جوندەۋ كورمەگەن. سوندىقتان 380 ورىندىق تيپتىك عيمارات كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن قاجەت ەتەدى. قازىر جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى دايىندالىپ, ساراپتاما قورىتىندىسى شىققان. بۇل دا جامبىل وبلىسىنىڭ دامۋ جوسپارىنا ەنىپ وتىر. سول سياقتى, اۋداننىڭ توعىزكەنت اۋىلىنداعى «جاننا» بالاباقشاسى دا كۇردەلى جون­دەۋ­دەن وتەتىن بولدى.

سارىسۋ اۋدانى بۇگىندە سۋ تاپشى­لى­عىن كورىپ وتىرعان وبلىستاعى بىردەن-ءبىر اۋدان. ءارى وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا ورنالاسقان. بۇگىندە وڭىردەگى القاپتاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا سۋ قويمالارىنان شىعاتىن توعاندار مەن سۋجەتەكتەرىنىڭ توزىعىنىڭ جەتۋى شارۋالارعا ۇلكەن قولبايلاۋ بولىپ وتىر. جالپى, اۋداندا 2 سۋ قويماسى مەن 16 ىشكى سۋ جۇرەتىن كانال جانە 8 بوگەت بار. اۋدان اۋماعىنان 6 وزەن اعىپ وتەدى. بىراق سۋ تاپشى. «جاڭا كارىتوعان» ارقىلى سۋ وتەتىن «سارىوزەك» كانالىنان 5 اۋىل ەگىستىككە سۋ الادى. كانالدىڭ باسىنان 600 ليترلىك سۋ سالىنسا, سۋ پايدالانۋشىلارعا دەيىن 200 ليتر سۋ ارەڭ جەتەدى. كانالدى كالىڭ قامىس, تابيعي ءشوپ باسىپ, بۇرىنعى بەتون ارىق ابدەن ەسكىرگەن. سونىڭ سالدارىنان 400 ليتر سۋ شىعىن بولادى. بۇل ماسەلەنى جويۋ ءۇشىن كانالدىڭ تابانى مەن ەرنەۋلەرىن بەتونداۋ قاجەت ەكەن. «سارىوزەك» كانالى ارقىلى ۇيىم اۋىلىنىڭ ەگىستىك القاپتارىن سۋلان­دىرۋ ءۇشىن قازىر كانالدىڭ سۋ وتكىزۋ مۇمكىندىگى بويىنشا قيىندىق تۋىن­داۋدا. ۇزىندىعى 2500 مەتر «سارى­وزەك» كانالىن بەتونداۋ بويىنشا جاڭاتالاپ اۋىلدىق وكرۋگى تاراپىنان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى جاسالىپ, «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەم­لە­كەت­تىك مەكەمەسىنە ۇسىنىس بەرىلىپتى.

– ساۋداكەنت اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى حالىقتىڭ ناپاقاسىن اينالدىرۋعا سەپ­تى­گى مول باقشا سۋىنا بايلانىس­تى كوتەرگەن ماسەلەمىزدىڭ وبلىستىڭ باس جوسپارىنا كىرگەنى قۋانتىپ وتىر. كەزىندە 45 گەكتارعا دەيىن باقشا ەككەن ۇيىم اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى «سارىوزەك» توعانى ارىعىنىڭ بەتوندالاتىنىن ەستىپ قۋانۋدا. كەزىندە بۇل توعاننان ۇيىم اۋىلىنىڭ ەكى شەتىنە دە باقشا ەگىلىپ, وسى اۋداندى پياز, ءسابىز, قيار, قىزاناقپەن قامتىپ قانا قويماي, سوناۋ سولتۇستىك وبلىستارعا دەيىن جونەلتەتىن. مىنا 30 ملن تەكشە مەتر سۋ جينالاتىن «ىنتالى» قويماسىنان الىناتىن سۋ ۇيىم, جاڭاتالاپ, يگىلىك, ءوندىرىس, ساۋداكەنت اۋىلدارىنىڭ بارلىعىنا قارا كۇزگە دەيىن جەتەتىن. الايدا توعان بەتوندارىنىڭ توزىعى جەتكەن سوڭ كانال باسىنان شىعاتىن 600 ليتر سۋدىڭ 200 ءليترى عانا ۇيىم اۋىلىنا ارەڭ جەتەدى. ەندى «سارىوزەك» سۋ توعانىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن بەتونداۋ جۇمىستارىنىڭ ىسكە اساتىنىنا اۋىل بولىپ قۋانىپ وتىرمىز, دەيدى ۇيىم اۋىلىنىڭ تۇرعىنى سايلاۋبەك قالىبەكوۆ.

سونىمەن قاتار جايىلما اۋىلدىق وكرۋگىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان «بۇر­كىتتى» سۋ قويماسىنىڭ «بۇركىتتى» سۋا­عار كانالى بار. بىراق ابدەن توزىعى جەت­كەن سۋاعاردىڭ وتىرعان, جالعانعان جەر­لەرى اشىلعان. سول ءۇشىن «بۇركىتتى» سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋىن بەكىتىپ, جا­ڭا­دان بەتونداۋ كەرەك. ال ۇزىندىعى 1548 مەتر بولاتىن كانالدىڭ سۋاعارىن اۋىستىرۋ دا باستى ماسەلە. دەگەنمەن بۇل سۋ قويماسىنىڭ دا جوبالىق-سمە­تا­­لىق قۇجاتى دايىندالعان. بۇل رەتتە جا­يىلما, قىزىلديقان, ماياتاس اۋىل­دارىنىڭ شارۋالارى مەملەكەتكە العىس­تا­رىن بىلدىرۋدە.

 سارىسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى قاناتبەك مادى­بەك­تىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن «كۇل­توبە» كانالى تازالانىپ, ساۋدا­كەنت اۋىلىنىڭ 6 كوشەسىنە باقشا سۋى كەلگەنىن دە جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق پرەزيدەنتتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ شاراپاتى دەپ بىلەدى. اۋىل تۇر­عىن­دا­رى­نىڭ كۇشىمەن مۇندا 3 رەت سەنبىلىك ۇيىمداستىرىلىپ, وعان 500-دەن استام ادام تارتىلعان. ناتيجەسىندە 15 كوشە­نىڭ تۇرعىندارى اۋلاسىنداعى باقشاعا سۋ الىپ, ەسىك الدىنداعى جەرگە باۋ-باقشا مەن جەمىس تالدار ەگۋدە. سول سياق­تى, اۋىلدارداعى جولداردىڭ جون­دەل­ۋى دە تۇرعىنداردىڭ قۋانىشىن ەسە­لەۋدە. سارىسۋ اۋدانى بويىنشا اعىم­دا­عى جىلى جوندەلۋى جوسپارلانعان كوشەلەر كوپ. اۋدان ورتالىعى جاڭاتاس قالاسىنداعى 11 كوشەنىڭ جول جابىندىسىنا ورتا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ ءۇشىن اۋداندىق بيۋدجەتتەن قار­جى بولىنگەن. سونداي-اق توعىزكەنت اۋى­لىن­داعى ساڭىرىق باتىر كوشەسىنىڭ جول جابىندىسىنا ورتا جوندەۋ, ءابىلدا اۋىلىنا كىرەبەرىس جولدىڭ جابىندىسىنا ورتا جوندەۋ, كوكدالا-1, يگىلىك, ءوندىرىس, ماياتاس, ۇيىم اۋىلدارىنىڭ كىرەبەرىس جولدارىنىڭ جابىندىسىنا ورتا جوندەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن قارجى ءبولى­نىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى دە مەملەكەت قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولۋدا.

جامبىل وبلىسى