جاسىرىپ-جابۋلايتىن نەسى بار, ءستاليننىڭ سوعىس جىلدارىندا دا قازاقتارعا ءىشى جىلي قويماعانى انىق. مۇنى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مايدان جورىقتارىندا كورسەتكەن ەرەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الا الماعانىنان دا اڭعارۋعا بولادى.
مايدانگەرلەرمەن مەيلىنشە رەسمي سويلەسىپ, سىر سۋىرتپاقتاپ تالاي سىرلاستىق قوي, ولار قان-قاساپ سوعىستىڭ قيامەت اۋىرتپالىقتارىنان بولەك, مۇسىلمان قاۋىمىنا جاسالاتىن قياناتتاردى تام-تۇمداپ ايتىپ قالاتىن. سوندا دا وزدەرىنىڭ وجەتتىلىگى, ساۋاتتىلىعى, العىرلىعى, باتىرلىعى ارقاسىندا اسكەري بولىمدەردىڭ باسشىلىق قۇرامىندا بولعاندار كوپ-اق. سولاردىڭ ءبىرى بۇرىنعى شىمكەنت وبلىسى, بوگەن اۋدانى, «قارااسپان» كەڭشارى, لەنين بولىمشەسىندە دۇنيەگە كەلگەن ءابدىراش نازاربەكوۆ ەدى.
ءابدىراش قىزىلوردا مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, امانگەلدى اتىنداعى مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ءدارىس بەرىپ جۇرگەن كەزىندە سوعىس ءورتى بۇرق ەتتى. جاس ۇستاز ءوزى سۇرانىپ وتان قورعاۋعا اتتاندى. سولتۇستىك-باتىس مايدانىندا 161-گۆاردياسىنىڭ اتقىشتار ۆزۆودىنا كەلىپ ءتۇستى. ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن ول وسى ۆزۆودقا كوماندير بولىپ بەكىتىلەدى. كوپ ۇزاماي سولتۇستىك-باتىس پريبالتيكا مايدانىندا ەكپىندى كەڭەس ارمياسىنىڭ «ايىپتىلار باتالونىنىڭ» كومانديرى بولىپ جوعارىلايدى. ءابدىراشتى «شترافباتتىڭ» كومانديرلىگىنە تاعايىنداعانعا دەيىن ونى جان-جاقتى تەكسەۋدەن وتكىزگەن ەدى. ارينە ءبىرىنشى كەزەكتە وتانعا, پارتياعا ادالدىعى سىناقتان ءوتتى. سونداي-اق ءابدىراشتىڭ پەداگوگ بولعانى دا ەسكەرىلگەن ەدى. ال باتالون بىرىڭعاي سوتتالعانداردان قۇرالدى. ايىپتىلاردى سوعىس كەزىندە ۇنەمى الدىڭعى لەكتە ۇستادى. قاشاندا جەلدىڭ وتىندە, جاۋمەن بەتپە-بەت جۇرەتىن, سوعىسۋ ءتاسىلى دە اناعۇرلىم اۋىر, قۇرامى ءتىپتى كۇردەلى باتالوندى باسقارۋ اناۋ-مىناۋ كومانديرگە تاپسىرىلمايتىنى دا بەلگىلى. مىنە, وسىنداي ءبىتىمى بولەكتەۋ باتالوندى قازاق ۇلانى باسقاردى.باسقارىپ قانا قويماي, نەبىر كەسكىلەسكەن ۇرىستا شىعىنسىز جەڭىستەرگە جەتىپ وتىردى. باسقىنشىلاردىڭ نەبىر تەگەۋرىندى شابۋىلدارىنا تويتارىس بەرىلدى. ايىپتى بولسا دا اسىل ءىس تىندىرىپ جۇرگەن جاۋىنگەرلەر قايتپاس قايسارلىعى, ءورشىل وجەتتىلىگى, تەمىردەي توزىمدىلىگى بار كومانديرلەرىنە سەندى. سوندىقتان دا تالاي تەمىر قورشاۋلاردى تالقانداپ شىعىپ, كەڭەس ارمياسىنا قايتا قوسىلىپ وتىردى. مىنە, سوندىقتان وعان الەكساندر نەۆسكي وردەنى بەرىلدى. قازاق جاۋىنگەرلەرى اراسىندا مۇنداي ماراپاتقا يە بولعاندار نەكەن-ساياق. مۇنداي ماراپات قولباسشىلارعا عانا بەرىلەدى. ءابدىراش نازاربەكوۆ مۇنان سوڭ دا قىزىل جۇلدىز وردەنىن ومىراۋىنا تاقتى.
كوماندير تۇپتەپ كەلگەندە جاۋىنگەرلەردىڭ ۇستازى. ول جاۋىنگەرلەرگە تاربيە جۇمىسىن تياناقتى جۇرگىزە بىلگەندىگىنەن دە شىعار, ۇنەمى العى شەپتە جۇرەتىن جاۋىنگەرلەر ءبىر ادىم دا كەرى شەگىنبەدى. ولارعا شەگىنۋگە رۇقسات جوق تا ەدى. تەك قانا «العا!» دەگەن ۇرانمەن اتوي سالعان ايىپتىلار ولىمنەن قورىققان جوق. بالكىم, بويلارىندا كىنامىزدى قانمەن جۋامىز دەگەن ءبىر سەنىم بولعان شىعار.
بىردە ورمان ىشىندە كەسكىلەسكەن ۇرىس ءجۇرىپ جاتتى. سول شايقاستا ءابدىراش ىشىنەن جارالانىپ, بۇك ءتۇسىپ جاتىپ قالدى. نەمىستەر بولسا وكشەلەپ قالعان ەدى. الايدا جارالى كومانديرىن كورگەن ەكى جاۋىنگەرى ونى وزدەرىمەن بىرگە الا كەتتى. ودان ءارى جاۋىنگەرلەرگە تاماق اكەلگەن ارباعا تيەپ جاتقانى ەسىندە. ال كوزىن اشقاندا پەرم (بۇرىنعى مولوتوۆ) قالاسىنداعى 1324-ءشى اسكەري گوسپيتالدا جاتقانىن ءبىر-اق ءبىلدى. اسكەري حيرۋرگتەر ونىڭ ىشىنە وتا جاساپتى. ءابدىراشتى ولار قايتادان مايدانعا جىبەرمەدى. سوعىستىڭ بىتۋىنە نەبارى ءتورت اي قالعاندا ەلگە قايتارىلدى.
مايدانگەر ەلگە ورالىسىمەن مەكتەبىنە جول تارتتى. ارىس قالاسىندا س.م.كيروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى,مەكتەپ-پانسيونات, مەكتەپ-ينتەرنات مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, ءبىلىم سالاسىندا ۇزاق تا ساپالى قىزمەت اتقارعانى ءۇشىن قازاق كسر وقۋ مينيسترلىگىنىڭ «قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. ءا.نازاربەكوۆتىڭ ەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەگىن مەملەكەت بەيبىت زاماندا دا ۇمىتقان جوق. جەڭىستىڭ 20,30 جىلدىعى كەزىندە شىعارىلعان مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق «كسرو قارۋلى كۇشتەرىنە 60 جىل» مەدالىنىڭ يەگەرى, «ەڭبەك ارداگەرى» اتاندى.
ءابدىراش نازاربەكوۆ 1982 جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە بايىرقۇم ەلدى مەكەنىندە ومىردەن ءوتتى. جارىقتىق كوزى تىرىسىندە سوعىس تۋرالى شەشىلىپ كوپ سويلەمەۋشى ەدى. مايدان دالاسىندا ۇنەمى ەڭ جاۋاپتى دا اۋىر ايماقتار مەن شەپتەرگە جىبەرىلەتىنىن عانا تام-تۇمداپ ايتاتىن. «ايىپتىلار باتالونى» دەگەن تاڭباسى بار ولاردىڭ قانشاما كوزسىز ەرلىكتەرى ەلەنبەي قالدى. ال سونىڭ وزىندە ءابدىراش نازاربەكوۆكە الەكساندر نەۆسكي وردەنىن تابىستاماۋعا باسقا شارا قالماعانىن باتىردىڭ جانكەشتى جاۋجۇرەكتىلىگىنەن ىزدەگەنىمىز ابزال.
سابىربەك ولجاباي,
جۋرناليست