وڭتۇستىك – تاريح پەن شەجىرەگە باي ولكە. قۇت دارىپ, كيە قونعان ىرىستى ءوڭىر. ارىستان باب, قوجا احمەت ياساۋي سەكىلدى اۋليەلەر مەن ءال-فارابي سىندى ۇلى عۇلامالاردىڭ كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى ولكە حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان تەرەڭ سىر شەرتەدى. ايتسە دە: «شەجىرەلى ءوڭتۇستىك, تاريحي مۇراعا باي ولكە», دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتقانىمىزبەن حالىق, بۇگىنگى جاستار, قاي مۇراسىمەن شەجىرەلى ەكەنىن, قاي بەلگىسىمەن باي ەكەنىن جاتقا بىلمەيدى. جاستار تۇگىلى ۇلكەندەر دە بۇل تۋرالى كوپ بىلمەيدى.
وڭتۇستىك – تاريح پەن شەجىرەگە باي ولكە. قۇت دارىپ, كيە قونعان ىرىستى ءوڭىر. ارىستان باب, قوجا احمەت ياساۋي سەكىلدى اۋليەلەر مەن ءال-فارابي سىندى ۇلى عۇلامالاردىڭ كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى ولكە حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان تەرەڭ سىر شەرتەدى. ايتسە دە: «شەجىرەلى ءوڭتۇستىك, تاريحي مۇراعا باي ولكە», دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتقانىمىزبەن حالىق, بۇگىنگى جاستار, قاي مۇراسىمەن شەجىرەلى ەكەنىن, قاي بەلگىسىمەن باي ەكەنىن جاتقا بىلمەيدى. جاستار تۇگىلى ۇلكەندەر دە بۇل تۋرالى كوپ بىلمەيدى.
باسقانى ايتپاعاندا, ءتىپتى وڭتۇستىك وڭىردە تاس عاسىرىنان باستالعان تاريحي جادىگەرلەر كوپ كەزدەسەدى. بۇل ەلىمىز بويىنشا وتە سيرەك قۇبىلىس. ماسەلەن, بايدىبەك اۋدانىنداعى قاراسۋ كوپ قاباتتى پالەوليت تۇراعىنىڭ اشىلۋى عىلىمعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس. «قازاقستان تاريحىن قاي كەزەڭنەن باستايمىز, قانشا كەزەڭگە بولەمىز؟» دەگەن داۋ-دامايمەن جۇرگەنىمىزدە مۇندا 20-دان اسا ەجەلگى ادامداردىڭ مەكەندەرى, كوپتەگەن تاس عاسىر ءداۋىرىنىڭ قۇرال-سايماندارى تابىلعان. وڭتۇستىك قازاقستان عالىمدارى ورتا جانە جوعارى پالەوليت داۋىرلەرىنە جاتاتىن 6 مادەني قاباتتاردى اشتى.
كىشى قاراتاۋ قويناۋىندا جوعارعى پالەوليت داۋىرىنە جاتاتىن ۇڭگىرلەر بار. ۇڭگىردى ەلىمىزدىڭ بىرەگەي ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. قولا داۋىرىنە قاتىستى وبلىس كولەمىندە زەرتتەلگەن ەسكەرتكىشتەر بىرەن-ساران عانا. سوزاق, تۇلكىباس, بايدىبەك اۋداندارىندا كەزدەسەتىن جارتاستاعى جازۋلاردىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! وڭتۇستىك وڭىرىندە ورتا عاسىرلار كەزىندەگى قالالار جونىندە دە تولىققاندى دەرەكتەردى حالىق دۇنيەتانىمىنا سىڭىرە قويعان جوقپىز.
ءداستۇر مەن سەنىمنىڭ بەرىك بولۋىنا وڭتۇستىك وڭىردەگى ايگىلى ءدىني عيماراتتار دا سەبەپشى بولعانى انىق. سايرامداعى سانسىز باپ, تۇركىستانداعى تۇمەن باپ, باپتاردىڭ بابى – ارىستان باپ سياقتى كيەلى ورىندار كەشەگى اتەيستىك كەزەڭدە ادام ساناسىنان اللاعا دەگەن سەنىمدى وشىرمەي, رۋحتارىنا نۇر سەبەلەپ تۇردى. قازاقتىڭ بارلىق اڭىز-جىرلارىندا ايتىلماي كەتپەيتىن بابا تۇكتى شاشتى ءازىز دە وسى وڭىردە, سوزاق جەرىندە ءومىر ءسۇرىپتى دەگەن اڭىز اقيقات اۋىزدان-اۋىزعا كوشىپ, قازاق حالقىنىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە سيىنار ءپىرى بولدى. ءدال سونىڭ قاسىندا قارا-بۋرا اۋليەنىڭ قابىرى تۇرسا, ونىڭ وڭتۇستىك باتىسىندا مۇڭلىق-زارلىق پەن حانشايىم ءومىر سۇرگەن شوگىرلى ءدوڭى تۇر. ارداقتى انا قاسيەتىنىڭ سيمۆولى – دومالاق انا قابىرى دە وسىندا.
ارىس قالاسى تۇسىنداعى شىعاناقتا حانشايىم ارالىنىڭ اتى بۇگىنگە دەيىن ەل ەسىندە ساقتالىپ كەلسە, اڭىز بويىنشا ارىستان باپقا مەككەدەن اكەلگەن قۇرمانىڭ ءدانىن ءتىلىنىڭ استىندا بەس ءجۇز جىل ساقتاعان ۇزىن-اتا اۋليەنىڭ كونە كەسەنەسى تۇر. ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, تاۋەلسىزدىك جورىعىن باستاۋعا شاقىرعان ورداباسى سياقتى قاسيەتتى تاۋ سول ۇلتتىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىن پاش ەتىپ, بار وڭىرگە ورلىك پەن ەرلىك رۋحىن سەۋىپ تۇر.
جاقىندا «نۇر وتان» حدپ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيليالى ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەۋ بويىنشا باستامانى قولداي وتىرىپ, وبلىس شەڭبەرىندە «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋعا – پارتيالىق باقىلاۋ» اكتسياسىن ۇيىمداستىرىپ, دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. جيىنعا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ جانە بىرقاتار ارحەولوگ, ەتنوگراف عالىمدار قاتىسىپ, اۋدان اۋماعىندا تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ساقتاۋ جاعدايى, جاڭا تاريحي ىزدەنىس, حالىق اراسىندا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى تۋرالى وي-پىكىر ءبولىستى.
«ۇلتتىق تاريحتى ءبىلۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن تۋعان ولكە تاريحىن تەرەڭ ءارى جان-جاقتى مەڭگەرۋ كەرەك. تاريحى تەرەڭ, تاعىلىمى كەنەن, كونە مۇرالارعا تولى وڭتۇستىك تۋرالى بۇل تۇرعىدا كوپ نارسە ايتۋعا بولادى. وسى دوڭگەلەك ۇستەل جيىنىندا ايتىلىپ وتىرعان ۇسىنىستى, ياعني ءار تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن جادىگەرلەرگە پارتيالىق باقىلاۋ ورناتۋ ماسەلەسىن قۇپتايمىن. بۇل باستاما تاريحي مۇرالاردى ساقتاۋعا, قورعاۋعا, دارىپتەۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىن», دەگەن پارلامەت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ وبلىس اۋماعىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە ۇقىپتىلىقپەن, قامق ورلىقپەن قاراۋ كەرەك ەكەنىن باسا ايتتى.
«ادام ءوز تاريحىن بىلمەي, ۇلت بولىپ قالىپتاسا المايدى», دەگەن بار. بۇل باعىتتا ءبىز بىرقاتار جۇمىستار اتقاردىق. اتاپ ايتقاندا, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىمەن بىرگە «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋعا – پارتيالىق باقىلاۋ» اكتسياسى اياسىندا ناقتى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى انىقتادىق. بۇل ولكە ءتۇرلى تاريحي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ الاڭى بولۋ ءۇشىن تولىق نەگىز بار. ايتالىق, جەرگىلىكتى ماڭىزدى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ مەملەكەتتىك تىزبەسىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا 434 اتاۋ تىركەلگەن. ولار بايدىبەك اۋدانىنداعى دومالاق انا كەسەنەسى, سوزاق اۋدانىنداعى اقسۇمبە مۇناراسى جانە ماماندارعا عانا بەلگىلى قورعاندار. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ مىندەتىن جۇكتەگەن بولاتىن. بۇل – تاريحشىلار قىزمەتىنىڭ باستى باسىمدىعى بولۋى كەرەك. وسىلايشا ەل عالىمدارىنىڭ الدىندا ۇلت تاريحىن جاڭا قىرىنان زەرتتەۋدى قولعا الۋ مىندەتى قويىلدى», دەيدى «نۇر وتان» حدپ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى الماسبەك مامىتبەكوۆ.
تاريحتا قاتەلىك بولماۋى ءتيىس. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇگىندە كوپتەگەن دارىنسىز جاندار ويىنا كەلگەنىن جازىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارىپ ءجۇر. ونداي تۇككە تۇرمايتىن دۇنيەلەرگە قوماقتى قارجى ءبولىپ وتىرعاندار دا بار. تاريحتى شىنايى تانۋعا دەگەن ۇمتىلىستى بىلاي قالدىرىپ, اركىم ءوز اتا-باباسىن تاريحتا ورنى بار, ىقپالدى ادام ەتىپ كورسەتۋ جولىندا جانتالاسىپ جاتىر. ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ توڭىرەگىندەگى اڭگىمەنىڭ ءبىر ءتۇيىنى – وسىنى توقتاتۋ بولسا كەرەك. ەلىمىزدىڭ تاريح عىلىمىنا ساپالىق سەرپىلىس جاسايتىن كەز كەلدى. بۇل باعىتتا جاسالاتىن جۇمىستار ۇلتتىق تاريحتى, ءتىلدى, رۋحانياتتى, ءداستۇر مەن مادەنيەتتى ساقتاۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق». بۇل تاراپتا عىلىمعا جۇكتەلەر مىندەت كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى وياتۋ. ال ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى وياتاتىن – تاريح عانا.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.