ەتنوگرافيالىق اڭگىمە
وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا باي-ولكەدەن باستالعان كوش قازاقستاننىڭ ماڭ دالاسىن بەتكە ۇستاپ جوڭكىلىپ جاتتى. وسى ۇلى ءدۇبىردىڭ اراسىندا اۋعانباي اتتى قۇسبەگى قازاق التايى قوڭىر بۇركىتىن جۇرتقا تاستاماي كوشپەن بىرگە الىپ كەلگەن ەدى. بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنا قاراستى شەتكى اۋدانعا كەلىپ قونىستانادى. ءبىر وتار قوي الىپ, بالقاش كولىنىڭ جاعاسىنداعى ەسكى قىستاققا جايعاسادى. جىل وتەدى. تۋعان جەرىن ويلاپ وگەيسىگەن كوڭىل ورنىعادى. بىراق قولىنداعى التايى قوڭىر بۇركىتى جەرسىنبەيدى. ءبىر-ەكى رەت كولدىڭ قالىڭ قامىسىندا قىستاعان قويان, قارساققا سالىپ بايقاعان ەكەن, اڭعا ءشۇيىلۋدىڭ ورنىنا, قايقاڭ ەتىپ كوككە شانشىلاتىن ادەت تاۋىپتى. ونىڭ بەر جاعىندا «قىزىل كوز» فەرما باستىعى «مىنانى جوعالتىڭدار» دەپ زىكىر سالاتىندى شىعارىپتى. «شەكارادان قالاي اسىردىڭ؟», «بۇركىتتىڭ پاسپورتى قايدا؟», «دەنساۋلىعى تۋرالى انىقتاماسى بار ما؟» دەپ, «قىزىل كوز» باستىق قوڭىر بۇركىتپەن وشىگىپ الادى.
بۇركىت تۇرعاي, وزدەرىندە پاسپورتى جوق بەيباقتاردىڭ قولىنان نە كەلە قويسىن! سودان امال-ايلاسى قالماعان قۇسبەگى “وبالىنا قالمايىن” دەپ جىل اسقان سوڭ قىرانىن بوساتىپ قويا بەرگەن.
بالاق باۋىنان اجىراعان قوڭىر بۇركىت قىستاقتىڭ ۇستىندە ۇ-ز-ا-ق اينالىپ ۇشىپ, ءبىر مەزەتتە ەكى رەت شاڭق ەتىپ “پىشتاقتاپ”, تىكە كوككە ورلەپ بۇلتقا ءسىڭىپ كەتكەن. اۋعانبايدىڭ ءوزى, ايەلى, بالا-شاعاسى ءبارى جىلاپ قالا بەرگەن.
بۇلار جىلاپ تۇرعاندا, «ۋرال» موتوتسيكلىن وكىرتىپ فەرما باستىعى كەلىپ قالادى. ماساڭ باستىق “سەندەرگە نە بولدى؟” دەپ كىجىڭدەيدى. اۋعانباي سوناۋ بيىكتە قارا نوقات قالىقتاپ جۇرگەن قىراندى كورسەتەدى. اسپانعا ءبىر قاراپ, جىلاپ تۇرعان اۋعانبايعا ءبىر قاراپ, قورا شەتىندەگى بوس قالعان قوڭىر قىراننىڭ تۇعىرىنا ءبىر قاراپ, كوكتەمدەگى كوكسوقتى بولعان كارى تەكەدەي باسىن شايقاپ, ماڭگىرگەن باستىق: «وزدەرى جانىن باعا الماي وتىرىپ, ۇشىپ كەتكەن بۇركىتكە جىلايدى, اقىماقتار-اي, حا-حا-حا... » – دەيدى. دۇنيەنى جاڭعىرتىپ, ىشتەگى كەگى كەپكەنشە ك ۇلىپ جونىنە كەتەدى.
سودان ارادا ايلار, جىلجىپ جىلدار وتەدى. ەكى ارادا سوۆحوز تاراپ كەتىپ, اۋعانبايدىڭ قىستاعىن «قىزىل كوز» باستىق مالىمەن بىرگە ساتىپ الادى. شيەتتەي بەس بالاسىن شۇبىرتىپ اۋىلعا كەلگەن وتباسىنا, الدىنداعى مالىن قوسىپ, باقتىرعان مەكتەپتىڭ ديرەكتورى جۇمىس, تۇراتىن باسپانا تاۋىپ بەرىپ, كومەكتەسەدى. ەل قاتارلى ءومىر ءسۇرىپ جاتادى. اربا, شانا جوندەيتىن قولىنىڭ ەپتىلىگى بار ازامات اۋىل ىشىندە ابىرويسىز دا ەمەس ەدى.
ارادا تاعى ءبىر جىل وتكەن سوڭ اۋعانباي ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن مەكەنىنە قىدىرىستاپ كەلەدى. كورمەگەلى ءتورت-بەس جىل بولعان اعايىندارىمەن شۇرقىراسىپ تابىسادى. ساعىنىشتىڭ ماۋقى باسىلىپ, تاسىعان كوڭىل سايابىرسىعان سوڭ اۋعانباي ناعاشىسىنىڭ قۇلا بەستىسىن تاقىمىنا باسىپ, بالا كۇنىندە قوي جايىپ, قوزى قايىرعان بۇعانا سايدى ورلەپ, قاراتاۋدىڭ كۇڭگەيىندەگى ەسكى قىتاۋىنا بەتتەيدى. ەكى ارا جارتى كۇندىك جول. كۇن كوتەرىلە اتقا قونعان اۋعانباي ەكىنتى مەزەتىندە قاراتاۋدى ەتەگىنە ىلىنەدى. ەل وسى قاراتاۋدى قاسيەت تۇتادى. ويتكەنى تاۋدىڭ تەرىسكەي وزەگىن قۋالاپ اققان سان بۇلاق بار. سۋى تاستاي. وسى بۇلاقتارعا وق ءتيىپ جارالانعان قوڭىر اڭدار كەلىپ, قان اققان جاراسىن سۋىتىپ, جازىلادى. ءارى تاۋدىڭ شىعىس بەتىندە ۇشار باسىنا بۇلت بايلانعان قۇزارلى مۇنار شىڭ بار. ونىڭ اشىق بەتىندە بۇركىت بالاپان باسادى. اۋعانباي باياعىدا قوڭىر بۇركىتىن وسى ۇيادان العان بولاتىن…
تۋعان جەرىن اڭساپ كەلگەن ازامات قۇلا بەستىنىڭ اۋىزدىعىن الىپ, اياعىن تۇساپ, وتقا جىبەرىپ, جانتايىپ جاتىپ, قىراتتى القاپقا كوز تاستادى. كەنەت شاڭق ەتكەن قىراننىڭ داۋىسى ويىن ءبولىپ جىبەردى. و, قۇدىرەت ءتورت جىل بۇرىن بوساتىپ جىبەرگەن قوڭىر بۇركىت جارتاستىڭ قياسىندا وتىر. ءدال ءوزى. اۋعانباي اتىپ تۇرىپ شىرعا سالىپ بۇركىتىن شاقىردى. قالىقتاي ۇشىپ تاياپ كەلدى, بىراق قولىنا قونبادى. تاعىلانىپ كەتكەن بولار. اۋعانباي ءۇشىن ونىڭ قونباعانى دا دۇرىس ەدى... اۋعانبايدىڭ ەڭسەسى ەزىلىپ: «ياپىرماي, قوڭىر بۇركىت قۇرلى بولمادى-اۋ» دەپ كۇرسىنەدى.
«تاۋ مەن تاۋ كەزىكپەيدى, ادام مەن ادام كەزىگەدى», دەگەندەي 90-شى جىلدارىڭ ورتاسىندا اۋعانبايمەن موڭعوليا مەن رەسەي شەكاراسىنداعى تاشانتا بەكەتىندە كەزدەستىم. شەكارادان وتە الماي ەكى كۇن ايالدادىق. اۋجەكەڭ بالا-شاعاسىن شۇبىرتىپ تۋعان جەرىنە قايتا كوشىپ بارادى ەكەن. «نەگە بۇلاي ىستەدىڭ؟» دەگەنىمدە وسى اڭگىمەنى ايتىپ بەردى.