ۇياتسىزدىق ازدىرار ادام بالاسىن

قازاقتىڭ كەڭدىگىندە ابىروي, ار-نامىس, قادىر-قاسيەت ۇياتتىڭ تۋىس­تا­رى. الايدا, ۇيات كۇننىڭ كوزىنەن كو­لەڭ­­كە ىزدەگەن كۇنىكەي قىزداي, ادام تابي­­عاتىنا ولشەۋسىز جاسىرىنعان قى­سىمدى كۇش ەكەنىن كوبىسى بىلە بەر­مەي­دى. ول اركىمگە ارقالاي ەمەس, بارشا ادام­­زات­قا بىردەي ەگىلگەن تابيعي ەكپە. رۋح­تى تازا ۇستايتىن يمانمەن تامىرلاس تۇقىم. اداميلىقتىڭ قازىعى, ادام­گەر­­شىلىكتىڭ اتاسى, ىزگىلىكتىڭ انا­سى.

ءبىر ادامدى ۇياتتىلىققا شاقىرىپ وتىرعان ساحابانى مۇحاممەد (س.ع.س) پاي­عامبار توقتاتىپ «ۇيات سوزبەن سىڭ­دىرە­تىن دۇنيە ەمەس, ول يماننان» دەگەنى بار. ال «راسىندا, ءاربىر ءدىننىڭ وزىنە ءتان مىنەزى بار. يسلامنىڭ مىنەزى – ۇيات. ۇيات پەن يمان تىعىز بايلانىستى» دەگەن حاديستە مۇسىلماننىڭ بولمىسى جاتىر. بۇدان بوي مەن اۋىز قۋىستى تازا ۇستاۋ, نەكەلەسۋ, ۇيات ساقتاۋ ءتارىزدى جان مەن ءتان تازالىعى پايعامبارلار ءداستۇرى بولىپ قالىپتاسقان.

«ادەپتىلىك, ارلىلىق پەن ماحاب­بات – قابىردەن ءارى وتكەندەگى ءۇش جول­دا­سىڭ» دەگەندى بىلگەن اتالارىمىز ار-ۇياتپەن تۋىپ, ابىرويمەن دۇنيە سال­عان تاۋىرلەرىمىز. ولار پۇلعا ارىن ساتقان, بۇلدانعان, كەكىرەيگەن, ءتۇرلى-ءتۇستى انتۇرعاننان ساباق الا بىلگەن اقىل­دى­لار. ۇياتسىزبەن ۇستاسپاعان, ونى تىڭ­داپ, ءتىلىن تاربيەلەگەن, وعان قاراپ قى­لىعىن تۇزەگەن. الدىنا اتويلاپ كەلگەن ءجونسىزدى جۇمساق تىلىمەن جونگە كەلتىرگەن, ادەپسىزدى ادەمى سوزىمەن شىعارىپ سالعان.

ادامنىڭ تۇيسىك قىزمەتىن جۇيە­لەۋ­شى ادەپ. ۇيات وسى ادەپتىڭ ءبىر مۇشەسى. ول ساناعا شەك, تىلگە تيەك, جۇ­رىسكە توقتام. ءۇش ءتۇرلى ۇيات, ياعني ال­لادان, ادامنان, وزىنەن ۇيالۋ بار. ۇيات­تىڭ ۇلى يەسى جاراتۋشىدان ادام­نىڭ ۇيالۋى ءتيىستى. جانى مۇرىن ۇشىنا جەتكەندە, ساۋداسى تىعىرىققا تىرەل­گەندە, وتباسى قيىندىققا ۇشىرا­عان­­دا, وعان الاقانىن توسىپ, ەكى قولىن ۇيالماستان جايادى, جىلانا سۇ­رايدى. ال اللانىڭ بۇيرىقتارى مەن تى­يىمىنا كەلگەندە, بويىن نە ويىن ۇسىنباق تۇگىلى, ۇمىتىپ كەتەدى. مىنە, وسى تۇستا ادامنىڭ ۇياتى ولشەنەدى. اللادان ۇيالۋ – جاراتقانعا قۇرمەت, اللانىڭ نازارىن اركەز سەزىنۋ, ونىڭ الدىندا ابىرويىن ساقتاۋ دەگەن ءمان. الايدا, بۇل ءمان ەكىنىڭ بىرىنەن تابىلا بەرمەيدى. ال ادامداردان ۇيالۋ – وزگەگە قۇرمەت. وزىنەن ۇيالۋ – ءوزىن سىيلاعانى, ۇياتىمەن ۇندەسكەنى. ماسەلەن, ومىردە ء«وزىن تانىعىسى كەلگەن ادام جالعىز قالعانداعى احۋالىنا قاراسىن» دەگەن عۇلامالار بار. تىپتەن «ادامداردان ۇيالعانشا, وزىڭنەن ءوزىڭ ۇيال», «ۇياتى جوققا ءدارىس جوق» دەيدى.

وتكەن زاماننان ءۇش جاقسى بار. ولار: «ەردىڭ ۇياتى جاقسى, ايەلدىڭ ۇياتى ودان جاقسى», ء«ار ادامنىڭ ءادىل بولعانى جاقسى, باسشىنىڭ ادىلدىگى ودان دا جاقسى», «قارتتىڭ تاۋبەلىلىگى جاقسى, جاستاردىڭ تاۋبەلى بولۋى تىپتەن جاقسى».

البەتتە ادامدى «بەتسىز» دەپ جۇ­زى­­نەن, «ۇياتى بار» دەپ, ىسىنەن تاني­تىن حالىقتىڭ كوزى تۋراشىل. ءبىر وي­شىلدىڭ «ۇياتسىز ادام يتتەن دە جا­­مان» دەگەنىن وقىپ, يتتەن ۇيات ىزدە­گە­­نىنە تاڭعالدىم. الايدا, قازان­نىڭ قاقپاعىن اڭدۋشىدا مىناداي ءبىر ادەپ بار ەكەن. الابوتەن جەرگە بارىپ, ءناجىسىن شىعارادى دا, توپى­راق­تى بۇرقىراتا وتىرىپ, ءتورت اياعى­مەن كومەدى, سوسىن ورنىنان جىلجيدى ەكەن.

ءار ءۇيدىڭ قوس اۋليەسىنە شا­ڭىراق­تىڭ بوساعاسى شاتتانىپ, قۋانىشتان شالقيدى ەكەن. وكىنىشتىسى, بۇگىندە ولار­دىڭ كوزدەرى كەتسە, ۇرپاعى مۇرا­عا بالقيتىن بولدى. اكە مەن انا­نىڭ ءومىر بويى تىرنەكتەپ جيناعان دۇنيەسىنە تالاسىپ, بەلدەرى بۇگىلىپ وزدەرى جيناعانداي, بەت جىرتىسىپ, اقىرىندا اعايىن مەن اعايىن, ابىسىن مەن ابىسىن, بالا مەن بالانىڭ اراجىگى اشىلىپ, ءبىرىن-ءبىرى سوتتىڭ الدىنا سۇيرەلەۋ كوبەيدى. وسى ءبىز باۋىرىمىزدى شەتتەتىپ, اعايىندىقتان اجىراپ, ۇياتسىز بولعان جوقپىز با؟

مۇسىلمان ۇلىلىعىنا كوسەم بول­عان مۇحاممەد (س.ع.س) پايعام­با­رىمىز «ۇيات كەتسە, ەكىنشىسى دە كەتەدى» دەپ, ۇيات پەن يماندى ەگىزدەسە, ۇلتىنىڭ كەمەڭ­گەرلىگىنە دانا بولعان اباي اتامىز «كىمنىڭ ۇياتى جوق بولسا, ونىڭ يمانى دا جوق» دەپ ماقۇلدايدى. ال قازاق­تىڭ قاراپايىم رۋحاني شەكاراسى ءبىر عانا «ۇيات بولادىسى». ەندەشە, ۇياتى باردىڭ يمانى ءتىرى, ۇياتى جوقتىڭ يمانى ءولى. ۇياتتىلىق بەتتىڭ وتى, ۇيات­سىز­دىق رۋحتىڭ وشكەن شوعى!

نۇرلان قاجى بايجىگىت ۇلى,

ءدىنتانۋشى يمام