سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ دەگەن جاڭا ۇعىمنىڭ ەنگەنى بەلگىلى. ينكليۋزيۆ دەگەنىمىز, قاراپايىم تىلمەن ايتساق, ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار, ياعني اقىل-ويىندا, فيزيكالىق دامۋىندا كەمىستىگى بار بالالاردىڭ قاتارداعى مەكتەپ وقۋشىلارىمەن (بالاباقشا تاربيەلەنۋشىلەرمەن) تەڭ دارەجەدە ءبىلىم الۋى, بىرگە وقۋى. قازاقى پايىمعا سالساق, ولاردى ءبولىپ-جارماۋ, وزەككە تەپپەي, وزىمسىنە باۋىرعا باسۋ.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ەكپىن بەرىپ: «قامقورلىعىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارى بار وتباسىلارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. تەك رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا 80 مىڭنان استام بالا مۇگەدەكتىگىنە بايلانىستى ەسەپتە تۇر. ۇكىمەت بتسپ دياگنوزى بار بالالارعا مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋى كەرەك. بالالارعا قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن شاعىن جانە ورتاشا وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ جەلىسىن كەڭەيتۋ قاجەت. ءبىز ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدار ءۇشىن بىردەي مۇمكىندىك جاساۋعا مىندەتتىمىز. ۇكىمەتكە ەندى وسى ماقساتقا ءۇش جىل ىشىندە كەم دەگەندە 58 ميلليارد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىرامىن» دەگەن ەدى.
15 مىڭنان اسادى
ءيا, قازىر ەلىمىزدە ينكليۋزيۆتى وقىتۋ بويىنشا العا جىلجۋ بايقالادى. ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان وقۋلىقتار, ادىستەمەلەر شىعارىلىپ, ءارتۇرلى باعدارلاما قابىلدانۋدا. شىعىس قازاقستاندا دا بۇل تاراپتا ءتيىستى جۇمىستار قولعا الىنۋدا. 2018 جىلى وبلىستا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ جول كارتاسى ازىرلەنىپتى.
«وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن وسى باعدارلامادان كەيىن مەكتەپتەردە ءتيىستى جاعداي جاسالا باستادى. وبلىس كولەمىندە 38 مەكتەپ تىرەك-قيمىل اپپاراتى بۇزىلعان بالالارعا بەيىمدەلسە, 2020 جىلى 19 ءبىلىم ۇيىمىندا وسىنداي جۇمىستار قولعا الىنباق. بىلتىر 500 مۇعالىم وقىتىلدى. بيىل 700 مۇعالىم مەن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ورىندارىنىڭ 200 تاربيەشىسى كۋرستان وتەدى. ينكليۋزيۆتى نەگىزدە ءبىلىم بەرەتىن مۇعالىمدەرگە قوسىمشا اقى تولەنىپ جاتىر. وڭىرىمىزدە «دارا» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ, «بولاشاق» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ, «Niet Woman» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ كومەگىمەن 10 ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ رەسۋرستىق ورتالىعى اشىلدى. جاقىن ۋاقىتتا 56 ينكليۋزيۆتى قولداۋ كابينەتىن, 293 پسيحولوگ كابينەتىن, 47 ينكليۋزيانى قولداۋ ايماعىن قالالىق, اۋىلدىق مەكتەپتەردە اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل ماقساتقا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 2020 جىلعا 253 مىڭ تەڭگە ءبولىندى» دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى قورعانشىلىق, قامقورشىلىق جانە ينتەرناتتىق ۇيىمدار ءبولىمىنىڭ باس مامانى ساۋلە مۇزداپاروۆا.
باسقارما بەرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, بۇگىندە وبلىستا 15 مىڭنان استام ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار بالالار (0 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى) تۇرادى. ولارعا پسيحولوگيالىق-مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسياسىنىڭ ۇسىنىسىنا سايكەس مەكتەپتە وقۋشىلارمەن بىرگە, ۇيدە نەمەسە ارنايى ءبىلىم الۋعا ۇسىنىم بەرىلەدى ەكەن. ءبىر سىنىپتا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم الاتىن وقۋشى سانى ءبىر-ەكى بالادان اسپاۋى كەرەك. سونىمەن قاتار وسى ساناتتاعى بالالار ءبىر پاراللەلدە كوپ بولعان جاعدايدا وقۋشىلار سانى 12-دەن اسپايتىن تۇزەتۋ سىنىپتارىن دايارلىق توبىندا نەمەسە 1-سىنىپتان باستاپ اشۋعا بولادى ەكەن.
مۇعالىمدەر نە دەيدى؟
ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بۇگىندە قالاعا دا, اۋىلعا دا جاپپاي ەنگىزىلگەنىمەن, بۇل تاراپتا شەشىمىن تاپپاي جاتقان ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. اسىرەسە اۋىلدى جەرلەردەگى ينكليۋزيۆتى نەگىزدە ساباق بەرىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ بىرقاتارى قولدارىنا ەشقانداي ارنايى نۇسقاۋلىق, باعدارلاما, وقۋلىق تيمەگەنىن, سوعان قاراماستان الدىنداعى ەكى-ءۇش بالانى ءوز بىلگەندەرىنشە وقىتىپ جاتقاندارىن ايتادى. «بىزگە مەملەكەت وسى ءۇشىن قوسىمشا اقى تولەپ جاتىر. سوعان ساي ءبىلىم بەرۋىمىز كەرەك قوي. اقشاسىن الىپ, قولىمىزدى قۋسىرىپ وتىرعانىمىز ىڭعايسىز ەكەن. اقشانى قويىڭىزشى, الدىمىزداعى كوزى جاۋدىرەپ وتىرعان بالالارعا وبال. سولارعا جانىم اشيدى. ولار مەكتەپ باعدارلاماسىنان مۇلدە قالىپ جاتىر. ءوزىم ينكليۋزيۆتى نەگىزدە ەكى بالاعا ساباق بەرەمىن. قولىمدا باعىت-باعدار رەتىندە ۇستانار, نەگىزگە الار بىردە-ءبىر باعدارلاما نەمەسە وقۋلىق جوق.
تاعى ءبىر تۇيتكىل, بىزگە ينكليۋزيۆ ساباق بەرگەنىمىز ءۇشىن جالاقىعا قوسىمشا 7 مىڭ تەڭگە تولەنەدى. بىراق ءبىر بالاعا ساباق بەرگەن دە, 3 بالانى وقىتقان دا سول 7 مىڭدى الادى. بۇل قالاي؟ قيىندىعى نەگە ەسكەرىلمەيدى؟ كەيبىر ارىپتەستەرىم وسىنى تۇسىنبەي دال», دەيدى جارما اۋدانى, قالباتاۋ اۋىلىنداعى گەورگيەۆكا ورتا مەكتەبىنىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى ءمادينا قىزجانوۆا.
وسى اۋداننىڭ باسقا اۋىلىندا ينكليۋزيۆتى نەگىزدە باستاۋىش سىنىپتا ساباق بەرەتىن (اتى-ءجونىن جازباۋىمىزدى ءوتىندى) مۇعالىمنىڭ ءبىرى: «مەنىڭ سىنىبىمدا پسيحولوگيالىق دامۋى تەجەلگەن, تىلىندە كەمىستىگى بار ءبىر وقۋشى ءبىلىم الادى. ءۇشىنشى سىنىپتا وقىسا دا, ءالى كۇنگە دەيىن ساناۋدى بىلمەيدى. بۇگىن ايتقاندى ەرتەڭ ۇمىتىپ قالادى. سوندىقتان اۋپىرىمدەپ 1-سىنىپتىڭ باعدارلاماسىمەن ءالى كەلە جاتىرمىز. ءبىزدىڭ مەكتەبىمىزدە بالانىڭ ءتىلىن شىعارۋعا كومەكتەسەتىن لوگوپەد مامان دا جوق. جالعىز پسيحولوگ نە ىستەسىن؟! اتتەڭ, قولىمدا وقۋلىق تا جوق. وقۋلىق بولسا, اقشاسىن تولەپ, ءوزىم-اق ساتىپ الار ەدىم», دەپ اۋىلداعى تالاي مۇعالىمنىڭ باسىنداعى كەپتى جەتكىزگەندەي بولدى. ال اباي اۋدانىنداعى اۋىلداردىڭ بىرىندە مەكتەپالدى دايارلىق سىنىبىندا تاربيەشى بولىپ ەڭبەك ەتەتىن مۇعالىم دە اتى-ءجونىن كورسەتپەۋدى ءوتىنىپ, ءوزىن تولعاندىرعان ءبىر ماسەلەنى جەتكىزدى. «مەنىڭ سىنىبىمدا ءبىر بالا بار. بىلۋىمشە, وسىنداي ساناتتاعى بالالارمەن مۇعالىمدەرمەن بىرگە پسيحولوگ, لوگوپەد, دەفەكتولوگتەر جۇمىس ىستەۋى كەرەك. اۋەلى سولاردى وقىتىپ, ولار بىزگە بىلگەندەرىن ۇيرەتۋى كەرەك قوي. الايدا بىزدە لوگوپەد تە, دەفەكتولوگ تا جوق. سوندىقتان ينكليۋزيۆ بالالارعا ناقتى, جەكە باعدارلاما شىقسا جاقسى بولار ەدى», دەيدى ول.
وقۋلىق تا, باعدارلاما دا بار...
جوعارىدا مۇعالىمدەر كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ ءمان-جايىن, انىق-قانىعىن بىلەيىك دەپ وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنا بارعانىمىزدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ينكليۋزيۆتى وقىتۋعا قاتىستى ءبىر ەمەس, بىرنەشە وقۋلىق, ادىستەمەلىك قۇرالدار مەن ۇسىنىمدار شىققانىن, كوپتەگەن مەكتەپ مۇنى وقۋ پروتسەسىندە قولدانىپ جاتقانىن جەتكىزدى. «ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالارعا ارنالعان وقۋلىقتار بار. ءار مەكتەپ جەرگىلىكتى ءبىلىم بولىمدەرىنە تاپسىرىس بەرۋى كەرەك. ماسەلەن, وسكەمەن قالاسى مەن ءۇرجار اۋدانىنىڭ كەيبىر مەكتەپتەرى وسىنداي وقۋلىقتاردى الدى. ءتۇسىندىرىپ وتەيىن, ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار وقۋشىلار ءبىلىم الاتىن مەكتەپتەردە لوگوپەد, دەفەكتولوگتەر بولماسا, مۇعالىمگە پسيحولوگ كومەكتەسۋى كەرەك. وسىنداي ساناتتاعى بالالار سانى از مەكتەپتەردە كابينەتتە ارنايى رەسۋرستىق ايماق اشىلىپ, سوندا وقۋشىلارمەن تۇزەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى قاجەت. قازىر ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالار وقيتىن مەكتەپتە لوگوپەد, سۋردوپەداگوگ, تيفلوپەداگوگ, وليگوفرەنوپەداگوگ (جالپى اتاۋى – دەفەكتولوگ) سەكىلدى مامانداردىڭ بولۋ قاجەتتىگى ماسەلە رەتىندە كوتەرىلۋدە. الداعى ۋاقىتتا شەشىلىپ قالۋى مۇمكىن», دەيدى باسقارمانىڭ باس مامانى ساۋلە مۇزداپاروۆا.
اۋىل مەكتەپتەرىندە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ تۇرعىسىندا كەدەرگىلەر بولعانىمەن قالا مەكتەپتەرىندە بۇل تاراپتا كوپ قيىندىق جوق سەكىلدى. قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ اراسىنداعى ايىرمانى باعامدايىق دەپ وسكەمەندەگى №8 ورتا مەكتەپكە ارنايى بارعانىمىزدا, جەر مەن كوكتەي وزگەشەلىك بار ەكەنىن اڭعاردىق. ءتورت جۇزدەن استام وقۋشى ءبىلىم الاتىن بۇل وقۋ ورداسىندا بۇگىندە 7 كوررەكتسيالىق سىنىپ (64 وقۋشى) بار, 15 بالا ينكليۋزيۆتى ءبىلىم السا, 4 وقۋشى ۇيدە وقيدى. مەكتەپتە 2018 جىلى «دارا» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدىڭ رەسۋرستىق ورتالىعى اشىلىپتى. مۇندا لوگوپەد تە, دەفەكتولوگ تا, پسيحولوگ تا بار. «وسى ماماندار ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالارمەن تىعىز جۇمىس ىستەيدى. ءبىز مەكتەپكە اتا-انالاردى دا شاقىرىپ تۇرامىز. رەسۋرستىق ورتالىقتا اقىل-ويىندا, فيزيكالىق دامۋىندا كەمىستىگى بار بالالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, دەنساۋلىقتارىن تۇزەپ, نىعايتۋعا بارىنشا جاعداي جاسالعان. ءبىز وسكەمەندەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرىمەن دە ەتەنە جۇمىس ىستەيمىز. بىلتىر وسى وقۋ ورنىنىڭ 21 ستۋدەنتى مەكتەپتە تاجىريبەدەن ءوتىپ, ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالارمەن جۇمىس ىستەدى. ءبىز ءوز تاجىريبەمىزدى اۋىل مەكتەپتەرىمەن بولىسۋگە, بىلگەنىمىزدى ۇيرەتۋگە دايىنبىز», دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى رايسا ەسكەندىروۆا.
شىعىس قازاقستان وبلىسى