اباي مۇراتى – ەلدىك مۇددە مەن بىرلىك كورىنىسى

انىعىندا, اباي قۇنانباي­ ۇلىنىڭ تۋ­عانىنا 175 جىل تولۋىنا وراي مەم­لەكەت كولەمى مەن حالىقارالىق دەڭ­گەيدە اۋقىمدى ءىس-شارالار ۇيىم­داس­تىرۋ جايى كەڭىنەن قوزعالادى. ونىڭ ءوزى «...توي تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, وي-ءورىسى­مىز­دى كەڭەيتىپ, رۋحاني تۇرعىدان دامۋى­مىز ءۇشىن» اسا ءماندى مۇمكىندىك ءارى اي­رىق­شا قۇبىلىس بولاتىنىنا ما­ڭىز بەرىلەدى. اقىن الەمى, شى­عارما­شى­لىق مۇراسىنىڭ مادەني-رۋحاني بايلىعى مەن قۇندىلىق قاي­نارلارىنا, تاعى­لىم­دىق ءھام تالىم­دىك تۇستارىنا دا كەڭ ورىن بەرىلەدى.

اباي مۇراسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ ىسىندە وقۋ ەستافەتاسىنىڭ كەڭ ءورىس الۋى, وسىنىڭ نەگىزىندە ماڭىز-ءمانى جوعارى كوزقاراس پەن قولتاڭ­با, ۇستانىم جۇيەسىنە دەن قويى­لىپ, كو­كەي­كەستىلىگى مەن تاعىلىمدىق سىر-سي­پات­تارىنا ايرىقشا نازار اۋدارى­لا­دى. اتاپ وتكەن ءجون, باع­دار­لامالىق ەڭ­بەك­تىڭ باستى بولىكتەرىندە («ۇلتتىق بول­مىس­تىڭ ۇلگىسى», «مەم­لەكەت ءىسىنىڭ مۇد­دە­لەسى», «جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى», «الەمدىك مادەنيەتتىڭ تۇلعاسى», «تور­قالى تويدىڭ تاعىلىمى») اباي مۇ­راتى مەن مۇراسى ەل بىرلىگى مەن مۇد­دەسى­مەن تەلقابىس ءسوز ەتىلەدى. قازاق قوعا­مى, ونداعى ارتىق-كەم تۇستار قاتار بەرى­لەدى. ايتالىق «ۇلتتىق بول­مىس­­تىڭ ۇلگىسى» بولىگىنەن قوعام مەن زامان شىندىعى, ادام بولمىسى مەن دۇ­نيە­تانىم ارنالارى كەڭ ورىن الادى. قازاق قوعامىن دامىتۋ, ەل-جەرگە قىز­مەت ەتۋ, ماقساتتى بيىككە ۇم­تىلۋ مۇ­رات­تارى ادامدىق بورىش, ءبىلىم-عى­لىم ىسىمەن بايلانىستىرىلىپ, ونى دا­مى­تۋ مەن جەتىلدىرۋ جولدارى – اباي­دىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىمەن ساباق­تاستىقتا ءسوز ەتىلەدى. ونىڭ ءمانى: «عى­لىم تاپپاي ماقتانبا», «پايدا وي­لاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋ­گە» سىندى بەلگىلى ولەڭدەرى اياسىندا كەڭ ءورىس الادى. ءبىلىم-عىلىمدى ەرتە مەڭ­گەرۋ, «ارتىق عىلىم كىتاپتا», «بەس نار­سە­دەن قاشىق بول, بەس نارسەگە اسىق بول» سىندى قاعيدالى ويلارى مەن تول­عانىستارىنىڭ ءمانى اشىلادى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىن زامانعا ساي دامى­تىپ, جەتىلدىرۋ جولدارىنا دەن قويى­لادى. «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ­نىڭ وسى باعىتقا ارنالعانى, ۇس­تاز­عا قۇرمەت پەن مۇعالىم مامان­دى­­عىن قۇرمەتتەۋ قاجەتتىلىگى كور­سە­تىلە­دى. بۇل باعىتتا انا ءتىلىن دامى­تۋ مەن دارىپتەۋ جايى, كوپتىلدى ءبىلۋ مەن مەڭ­گەرۋ ماسەلەلەرى دە كەڭىنەن قوز­عالا­دى. اقىل-پاراساتقا كەڭ ءورىس اشۋ, سانا­نىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ەل­دىك پەن ەرلىكتى قادىرلەۋ, ۇلت­تىق ءپات­ريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ, ور­كەنيەتتىڭ وزىق تۇستارىنا باتىل قادام جاساۋ قا­جەت­تىلىگى – اباي مۇ­را­سىنا دەن قويۋ مەن ونى وقىپ-ۇي­رەنۋ, زەرتتەپ-زەردەلەۋ, تانۋ ىسىن­دە ماڭىزدى بولاتىندىعى باسا كور­سەتىلەدى. بۇدان باسقا, اسىرەسە: «پات­شا قۇداي, سىيىندىم, تۋرا باس­تا وزىڭە», نەمەسە: «جىگىتتەر, ويىن ار­زان, كۇلكى قىمبات, ەكى ءتۇرلى نارسە عوي, سىر مەن سىمبات» سىندى اقىن­نىڭ ءمىن-سىن رەتىندەگى استارلى-قات­پارلى وي-جۇيەلەرى دە باستى نازار­دا تۇرادى. مۇ­نىڭ ءمانىسى بىلاي بەرىلەدى: «...ءبىز ەلدى, ۇلتتى ابايشا ءسۇيۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ۇلى اقىن ۇلتىنىڭ كەمشىلىگىن قاتتى سىناسا دا, تەك ءبىر عانا ويدى – قازاعىن, حالقىن تور­گە جەتەلەۋدى ماقسات تۇتتى». مۇ­نى دا ءبىلىپ, قاپەردە ۇستاعان ءجون.

«مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇددەلەسى» اتتى كەلەسى بولىكتە ۇلت مۇراتى مەن ەلدىك بىر­لىك, ادىلەتتى قوعام قۇرۋ يدەياسى, ور­كە­نيەتتى مەملەكەت قاعي­دات­تارى كە­ڭى­نەن قوزعالادى. دامۋ مەن تۇراق­تى­لىق تىرەگى – بىرلىك پەن تاتۋلىق ەكەنى باسا كورسەتىلەدى. مەم­لەكەتتىك مۇد­دە, قوعامدىق كەلىسىم, ءداستۇر مەن ساباق­تاس­تىق سىرلارى اشىلادى. اباي ايتقان: «كەلەلى كەڭەس جوعالدى, ەل سىبىردى قولعا الدى», «قۋ تىلمەنەن قۇتىرتىپ, كەتەر ءبىر كۇن وتىرتىپ» دەگەن ءداۋىر تى­نىسى, ءومىر تاعىلىمى, قاتقىل ءۇن, قاتاڭ ەس­كەرتۋلەرى دە نازارعا الىنادى. سون­داي-اق زاڭ ۇستەمدىگى, بيلىك پەن حالىق اراسى, جاستارعا مەملەكەتتى سىي­­لاۋدىڭ سىر-سيپاتتارى دا باس­تى باعىتتارعا يە بولادى. ادىلەتتى قو­عام قۇرۋ, سىندارلى ديالوگ ءمانى – جاڭا بۋىن جاۋاپكەرشىلىگىمەن ساباق­تاستىقتا ءسوز ەتىلەدى. ءتۇيىندى تۇستا: «مەملەكەت مۇددەسىن كوزدەسەك, اۋەلى ساباق­تاستىق ساقتالىپ, توگىلگەن تەر مەن اتقارعان ەڭبەكتىڭ دالاعا كەتپەۋىن وي­لايىق... قازاقستاندى وزىق دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتا­رىنا قوسا الامىز», – دەپ انىق ايتادى.

«جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى» اتتى بولىكتە الەمدىك وركەنيەتتىڭ وزىن­­دە ورىن العان قالا مەن اۋىل ارا­سى, باي مەن كەدەي ماسەلەسى, ءبىلىم مەن بىلىم­سىزدىك ءمانى, الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەرشىلىك جايى جان-جاقتى قوزعا­لادى. ونىڭ كىلتى مەن ءتۇيىنىن اباي­دىڭ «تولىق ادام» فورمۋلاسى ارقى­لى اشادى. اقىن مۇراسىنداعى: «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بو­لاسىڭ ەلدەن بولەك», «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىن­بەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي», «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق, از­دى­رار ادام بالاسىن», «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭ­بەگىڭ مەن اقى­لىڭ ەكى جاق­تاپ» سىن­دى قوعامدىق قۇبىلىس­تار­دان تۋ­عان, كەزەڭ كورىنىستەرى مەن زامان شىن­دىعىنان ورىن العان, ءومىر-تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا قاتىسى بار ماڭىزدى تۇستاردى بولەكشە اتايدى. وسىنىڭ نەگىزىندە تاۋەلدىلىك پسيحولوگياسىنان ارىلۋ, ماقتان مەن ماسىلدىق سىندى تەگىزسىز, جات تا تەرىس كورىنىستەردەن الىس بولۋ, كەرىسىنشە ەرەن ەڭبەك ەتىپ, ءبىلىم قۋىپ, شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى وركەندەتۋ با­عى­تىن العا تارتادى. بۇل رەتتە: «اباي­دى ءوز زاما­نىنداعى ىسكەرلىكتىڭ ۇيىت­قىسى, ەڭبەك­قور­لىقتىڭ موتيۆاتورى دەۋگە بولادى. ۇلى ويشىل شىعار­ما­لارىندا كاسىپتەن ءناسىپ تاپ­قان­دار­دى, شا­رۋاقورلىققا ۇيرەنۋ داع­­دى­لارىن ۇلگى ەتەدى. ول تۇر­مىس ساپا­سىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ­دىڭ جاڭا تاسىل­دەرىن مەڭ­گەرۋگە شاقى­رادى. سونى­مەن قاتار اقىن باستاما­شىل­دىقتى, كاسىپتەگى ادال­دىقتى جوعارى قويادى»,  – قوعام سۇر­ا­نىسىن, ەڭبەك ءمانىن, ءومىر تاعىلى­مىن العا تارتادى.

بۇدان باسقا, «الەمدىك مادەنيەت­تىڭ تۇلعاسى» اتتى بولىكتە اباي الە­مىن جەر-جاھانعا تانىتۋ مۇراتى قوز­­­عالادى. حالىق مادەنيەتىن, ءبى­تىم-بول­مىسىن, ءومىر-تاريحىن, تۇر­مىس سا­پاسىن – اباي ارقىلى تانىتۋ ما­­­سە­لەسى قوزعالادى. ابايدىڭ اقىن­­­دىق قۋاتىنىڭ قاينار كوزدەرى, باتىس پەن شىعىسقا قاتىسى, باستى­سى, اقىن ولەڭدەرى مەن قارا سوز­دەرىن­دەگى ءومىر تاعىلىمى مەن تۇ­جى­ر­ىم­دار جۇيەسى­نىڭ ءمانىن اشۋ, جال­پى­ادام­زات­تىق قۇن­دى­لىقتارى مەن رۋحاني با­ي­ل­ىعىن جوعا­رى ۇستاۋ قا­جەت­تىلىگى ايتىلادى. اباي­د­ىڭ عيب­راتتى عۇمىرى مەن شىنايى شى­عار­م­اشىلىعىنىڭ سىرىن اشۋ, ۇلتى­مىزدىڭ مادەني كاپيتالى, قازا­ق­­ستاننىڭ برەندى رەتىندەگى ورىن-ۇلەسى ايقىندالىپ, ماڭىز-ءمانى جان-جاقتى قوزعالادى. انىعىن ايت­قاندا: «ابايدى قالاي دارىپتەسەك تە جارا­سادى. ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى مەن شىنايى شىعارماشىلىعى – قازاق حالقىنا عانا ەمەس, جاھان جۇر­تىنا دا ۇلگى-ونەگە, ابايدىڭ ادام مەن قوعام, ءبىلىم مەن عىلىم, ءدىن مەن ءداستۇر, تابي­عات پەن قورشاعان ور­تا, مەملەكەت پەن بيلىك, ءتىل مەن قا­رىم-قاتىناس تۋ­را­لى ايت­قان وي-تۇجى­رىم­دارى عاسىر­لار وتسە دە ماڭىزىن جوعالت­پايدى. ويت­كەنى اقىننىڭ مۇ­راسى – بۇكىل ادام­زات بالاسىنىڭ رۋحاني ازىعى», – دەپ تەرەڭ ءماندى فال­سافالىق تۇيىندەر جاسايدى.

 ال «تورقالى تويدىڭ تاعىلىمى» بولى­گىندە: «اباي – ەلدىك مۇراتتىڭ اينى­ماس تەمىرقازىعى» دەگەن قورى­تىن­دى جاسالادى. ونىڭ ءمانى: قازاق­تىڭ تورىندە دومبىرا, اقىن كىتابى مەن م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» تۇ­رۋى كەرەك­تىگى ايتىلادى. اقىن مە­رەي­تويى تۇسىن­دا – 500-دەن استام ءىس-شارا ءوتىپ, كەش-كەزدەسۋ, كونفەرەن­تسيالار ۇيىم­داستىرىلاتىنىنا دا ءمان بەرى­لەدى. اقىن شىعارمالارى ون تىلگە اۋدا­رىلىپ, «اباي» تەلەسەريا­لى تۇسى­رىلە­دى. ادەبيەت پەن ونەر سالا­سىنداعى سىي­لىق – اباي اتىمەن اتالاتىن بولا­دى. سەمەي ءوڭىرى – ەل تاريحىنداعى كيەلى ولكەگە اينا­لىپ, اتاقتى جيدەباي ابات­ت­ان­دى­رى­لادى. «اباي» جۋرنالىنا قول­داۋ كورسەتىلەدى. قىسقاسى, انىعىن ايت­­­قاندا: « اباي ارمانى – حالىق ارما­نى... اباي مۇراسى – ءبىزدىڭ ۇلت بولىپ بىر­­لە­سۋىمىزگە, ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشا­تىن قاستەرلى قۇندىلىق» دەپ باعا­­لا­نادى. دەمەك, اباي مۇراتى مەن مۇ­­راسى – ەلدىك مۇددە مەن بىرلىك كورىنىسى.

 راقىمجان تۇرىسبەك,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور