بالقاش: باق پەن سور

سونداي-اق بالقاش كولىندە مۇحيتتار مەن تەڭىزدەرگە ءتان گيدروگرافيالىق اتاۋعا يە ەرەكشە سۋ بولىكتەرى بار ەكەن. مىسالعا, سارىەسىك تۇبەگى كولدى ەكىگە ءبولىپ جاتىر. باتىس بولىكتە بىرنەشە شىعاناق ورنالاسقان, ولار سارىشاعان, قاشقانتەڭىز, قاراقامىس, شەپەك, بالاقاشقان, اقمەتسۋ دەپ اتالادى. ال شىعىس بولىگىندە كۇزكول, بالىقتىكول, قاراشاعان سياقتى ونعا جۋىق شىعاناقتى تۇزدى سۋ شايىپ جاتىر. كول اۋماعىندا ءىرىلى-ۇساقتى ارالدار دا كوپ. باتىس جاعالاۋىنا جاقىن ماڭدا باسارال, تاسارال, ورتاارال, اياقارال, ولجابەكارال دەگەن اتاۋعا يە ارالدار توبى ورنالاسسا, شىعىس تۇستان بايعابىل, بالاي, شاۋقار, كەڭتۇبەك, قورجىنتوبە ارالدارى كوزگە شالىنادى. جالپى بالقاش سۋ باسسەينى اۋماعىنداعى ارال سانى قىرىق ۇشكە دەيىن جەتەدى ەكەن. ال سارىەسىك تۇبەگى ۇزىنارال بۇعازىنا جالعاسىپ بىتەدى. ايتپاقشى, وسى بۇعازدى الماتى – نۇر-سۇلتان قالاسى باعىتىنداعى اۋە جولىندا نەمەسە تالدىقورعاننان ەلورداعا دەيىنگى اۋە ساپارىندا ۇشاق تەرەزەسىنەن كورىپ, تاماشالاۋعا بولادى. وسى بۇعاز اۋماعىنداعى سۋدىڭ تەرەڭدىگى 6 مەترگە دەيىن جەتسە, بۇكىل كول سۋىنىڭ ورتاشا تەرەڭدىگى 5,8 مەتر بولاتىنى عىلىمدا زەرتتەلىپ, انىقتالعان.

ال ەندى مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىز؟

ادامزات تابيعاتتىڭ وسى ەرەكشە جاۋھارىنان ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن... ءبىز بالقاش تۋرالى ءبارىن بىلگەنىمىزبەن, كول سۋىنىڭ جىل وتكەن سايىن تارتىلىپ, قازاقستانعا جاڭا ەكولوگيالىق قاتەر ءتونىپ كەلە جاتقانىنان حابارىمىز شامالى بولىپ وتىر.

...قازاق مۇندايدا «ايتقان جەردەن اۋلاق» دەيدى. الايدا, قورشاعان ورتاعا قاتىستى ماسەلەدە ءۇنسىز قالۋعا بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز ەكولوگيا پروبلەماسىنان وراسان زيان شەككەن ەلمىز. جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعان ارال تەڭىزىنىڭ جاعدايى قازاقستان تۇگىلى, الەمنىڭ اقىلى وياۋ جۇرتىن ءالى دە الاڭداتادى. وراعىتىپ وتىرعانداعى ايتپاعىمىز – بالقاش كولىنىڭ بۇگىنگى ماسەلەسى. بۇل جاعدايدى ءجىتى تالقىلاپ, ءبىر جاقتى قىلماساق, ەرتەڭ كەش بولۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە قازىر بالقاش كولىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋپىن انىقتاپ, ۇكىمەت نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعان ارنايى مەكەمە جوق ەكەن. ەكولوگتار دا سوڭعى 14 جىل كولەمىندە كولگە قاتىستى كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەگەنىن ايتادى. ال بالقاش كولىنىڭ سۋ كولەمى تەڭىز دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا 342,8 مەترگە دەيىن تومەندەگەن. بۇل دا 2012 جىلعى دەرەك. جالپى, سوڭعى 2 000 جىل بويى تەڭىز دەڭگەيىنەن 346 مەتردەي جوعارى قالپىنان اينىماعان كولدىڭ تەرەڭدىگى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپ تومەندەۋگە بەت الىپتى. قازىر سۋدىڭ دەڭگەيى بۇرىنعى ەرنەۋىنەن 3-4 مەترگە دەيىن قۇلديلاعانى ايتىلادى. ۇرەيلى ءۇردىس ادام كوزىنە كورىنبەگەنىمەن, بىرتىندەپ ۇلكەن ەكولوگيالىق قاتەرگە اكەلەتىن پروبلەماعا اينالىپ كەلەدى. سۋدىڭ ازايۋىن كولدىڭ باتىس بولىگى مەن شىعىس بولىگىن قوساتىن ۇزىنارال بۇعازىنىڭ جالاڭاشتانىپ كورىنە باستاعانىنان دا بايقاۋعا بولادى ەكەن.

– ءبىزدىڭ دەرەگىمىزشە, وتكەن 50 جىل ارالىعىندا بالقاش كولىنىڭ اۋماعى ەداۋىر قىسقارعان. ياعني, قازىر كول سۋىنىڭ تارتىلۋى قاراپايىم ادامنىڭ وزىنە كورىنە باستادى. جالپى, بالقاشتىڭ سۋ مولشەرى سىرتقى كوزدەرگە, اعىپ كەلىپ قوسىلاتىن وزەندەردىڭ اعىنىنا قاتىستى وزگەرىپ وتىرادى. جەتىسۋداعى جىلتىراپ اققان جىلعانىڭ ءبارى بالقاشقا كەلىپ قۇيادى دەگەنمەن, كول سۋى نەگىزىنەن ىلە وزەنى ارقىلى كەلەتىن سۋعا تاۋەلدى. ناقتى ايتقاندا, جىل سايىن ىلە ارقىلى قانشا كولەمدە سۋ قوسىلادى, بالقاشتىڭ اۋماعى دا سونشالىقتى تولىعىپ تۇرادى. دەمەك, كول كولەمىنىڭ سوڭعى جىلدارى كۇرت قىسقارۋىنىڭ سەبەبىن ىلە وزەنىنىڭ باستاۋىنان بولىنەتىن سۋدىڭ كەمۋىنەن ىزدەۋ كەرەك. ازىرگە سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن مۇزدىقتاردان ەرىگەن سۋ كولەمى الىپ تۇر. الاتاۋداعى مۇزدىقتار ماڭگىلىك ەمەس, جىلدار وتە ەرىپ تاۋسىلىپ, ىلەنىڭ تابانى قۇرعاي باستاعاندا عالامدىق ەكولوگيالىق اپات ورىن الادى, – دەيدى «تابيعات» ەكولوگيالىق وداعىنىڭ باسشىسى مەلس ەلەۋسىزوۆ.

بالقاشقا ىلەدەن وزگە جەتىسۋدىڭ تاعى بىرنەشە وزەنى قوسىلادى. ىلە التاۋى مەن جوڭعار الاتاۋىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىنان باستاۋ الاتىن قاراتال, اقسۋ, لەپسى وزەندەرى دە كولدىڭ وڭ جاعالاۋىنا جەتىپ قۇيىلادى. بىراق, ىلە وزەنىنىڭ ورنى ءبىر توبە ەكەن. بالقاشتىڭ ەرنەۋىنەن تومەندەمەۋىنە ەجەلدەن بەرى وسى ىلە سۋىنىڭ توقتاۋسىز قوسىلۋى سەپ بولىپ وتىر. ياعني, ىلە – بالقاشتىڭ كۇرەتامىرى ىسپەتتى. ال ىلەنىڭ ءوزى باستاۋىن قىتاي ەلىنەن, ناقتىسى شىعىس تيان-شان تاۋىنان الاتىن تەكەس, كۇنەس اتتى وزەندەردىڭ قوسىلۋىنان الادى. اۋەلگى نۇكتەسىنەن بەرى قاراي اعىپ,1439 شاقىرىمعا سوزىلاتىن ارنالى وزەن قازاقستان شەكاراسىنا جەتكەنشە شىڭجاڭ ولكەسىن شولىپ وتەدى. ال ىلەنىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى ۇزىندىعى 802 شاقىرىم شاماسىندا.

بۇل جەردەگى ماسەلە ىلە سۋىنىڭ كۇرت ازايۋىنا قاتىستى بولعاندىقتان, بالقاش پروبلەماسىنىڭ تۋىنداۋىنا كورشى ەل دە جاۋاپتى بولۋى كەرەك. ويتكەنى, قىتايداعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى شىڭجاڭ ايماعىنداعى تۇرعىندار ۇلەسىنىڭ ارتۋىنا دا ۇلاسىپ وتىر. سول سەبەپتى اۋماقتاعى ەگىستىك شارۋاشىلىعى مەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ كوبەيىپ, سۋعا دەگەن سۇرانىستى ونداعان ەسەگە ءوسىرىپ جىبەرگەن. بۇل ىلەدەن اققان سۋعا تۇسەتىن ارتىق سالماق. ماسەلەن, حالىقارالىق ساراپشىلار قىتايداعى سۋ تۇتىنۋدىڭ مولشەرىن 555 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن جەتكەنىن ايتىپ, بۇل قاجەتتىلىكتىڭ الداعى 10 جىل ىشىندە 818 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن وسەتىنىن بولجاپ وتىر.

ەكولوگتار سياقتى گەوگرافتار دا بالقاش كولىنىڭ ارناسىنان الىستاۋى توپىراقتىڭ تۇزدانۋىنا, وازيستەردىڭ قۇرعاۋىنا اكەلەتىنىن ايتادى. مۇنىڭ سالدارىنان ايماقتاعى تابيعي بالانس بۇزىلىپ, ادام دەنساۋلىعىنا دا قاۋىپ تونە باستايدى ەكەن. ال اۋماقتاعى گيدرولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالماۋىنان قۇرعاقشىلىق پايدا بولۋى مۇمكىن. بۇل باستى ەكولوگيالىق قاتەر – الاتاۋ جوتالارىنداعى مۇزدىقتاردىڭ جاپپاي ەرۋىنە سەبەپ بولۋى دا عاجاپ ەمەس. ايتپاقشى, قازىر ترانسشەكارالىق وزەندەردەگى اعىن قۋاتىن وسى مۇزدىقتاردان بولىنگەن سۋ مولشەرى ازايتپاي, رەتتەپ تۇر.

– وكىنىشكە قاراي, ءبىز بالقاش كولىنىڭ كوز الدىمىزدا جويىلىپ بارا جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. كولدىڭ كولەمى 4-5 مەترگە ازايعانىن ايتۋ كۇلكىلى بولۋى دا مۇمكىن, بىراق, ونىڭ ەكولوگيالىق سيپاتى جاقىن جىلدارى سەزىلە باستايدى. بالقاش فاۋناسىنىڭ وزگەرۋى اينالاداعى تىرشىلىك اتاۋلىعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بۇل ەلىمىزدىڭ ەكى ۇلكەن وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى تۇرعىنداردى ەكولوگيالىق اپاتقا سوقتىرادى. ونىڭ ۇستىنە ادامزات ارال تەڭىزىنىڭ جويىلۋ بەلگىلەرىنە كوز جۇمىپ قاراعاندىقتان ودان ايىرىلىپ قالدى. دەمەك, بۇل ەكولوگتار عانا ەمەس, بۇكىل كوزى اشىق ادام دابىل قاعاتىن ماسەلە, – دەيدى گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «ەكولوگيا پروبلەمالارىن زەرتتەۋ» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى ايجان ىسقاقوۆا.

عالىمداردىڭ جانايقايىندا ءمان بار. ەسەپتەۋلەر بويىنشا بيىل قىتاي شەكاراسى ارقىلى اعىپ ءوتىپ جاتقان سۋدىڭ جىلدىق مولشەرى 81,6 تەكشە شاقىرىم شاماسىندا بولماق. ال 2030 جىلى بۇل كورسەتكىش 72,4 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن كەمۋى مۇمكىن. دەمەك, ءبىز كۇن وتكەن سايىن سۋ ماسەلەسىندە قىتايدان جەڭىلىس تاۋىپ, ىشكى قاجەتتىلىكتى وتەۋگە كەتەتىن شىعىندى اقتاي المايتىن كۇيگە تۇسەتىنىمىز انىق. ياعني, عالىمدار مەن تابيعات جاناشىرلارى قاققان دابىل ەندى ساياسي سيپات الۋى كەرەك سياقتى.

– بالقاش كولىنىڭ تارتىلۋىن قازىر ءجاي كوزبەن قاراپ تا بايقاۋعا بولادى. ەلوردادان الماتىعا ۇشاق ارقىلى ۇشقان كەزدە بالقاشتىڭ ۇستىمەن وتەمىز عوي, اشىق كۇندە قاراپ وتىرساڭىز كولدىڭ ورتاسىندا ۇزىنشا ارال سۇلباسىن بايقايسىز. قىزىعۋشىلىقپەن سۇراستىرسام, بۇل كولدىڭ باتىسى مەن شىعىسىن ءبولىپ تۇرعان ۇزىنارال بۇعازى ەكەن. دەرەكتەردى اقتارىپ وتىرىپ, 1960 جىلدارى كول بەتىنەن بۇعازدىڭ از بولىگى عانا كورىنەتىندىگى جايلى مالىمەت تاپتىم. دەمەك, ارادا وتكەن ۋاقىتتا بالقاشتا ۇلكەن ارال پايدا بولا باستاعانى انىق. مەن وسىدان 3-4 جىل بۇرىن بۇل ماسەلەنى كوتەرىپ, سول كەزدەگى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ۆ.شكولنيككە اشىق حات جازعان ەدىم. وكىنىشكە قاراي, ەنەرگەتيكالىق دامۋ جولىنداعى قىزۋ ناۋقان ەكولوگيا ماسەلەسىنە كوڭىل بولۋگە مۇرشا بەرمەدى مە, الدە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى تالداۋمەن اينالىساتىن مامانداردىڭ بىلىگى جەتپەدى مە, بالقاش ماسەلەسى جوعارى مىنبەردەن ايتىلماي قالدى. ارينە, بالقاش پروبلەماسى ءبىر كۇندە شەشىلە سالاتىن وڭاي شارۋا ەمەس. سوسىن, بۇل جەردەگى پروبلەمانى شەشۋگە قازاقستان قانشا مۇددەلى بولعانىمەن, ترانسشەكارالىق وزەندەرگە كەلگەندە قىتايمەن ساناسۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعانىن دا ەسكەرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, كول سۋىنىڭ ازايۋىنا باستاۋىن كورشى ەلدەن الاتىن ىلە وزەنىنىڭ اعىنى باسەڭدەگەنى ءبىرىنشى ىقپال ەتىپ وتىر. كول دەڭگەيىنىڭ قالىپتى تۇرۋى ءۇشىن قاجەت سۋدىڭ 80 پايىزعا جۋىعى سىرتتان قۇيىلادى ەكەن. ونىڭ ىشىندە نەگىزگى ۇلەس ىلە وزەنىنە تيەسلى. ال ىلەدەن اعاتىن سۋدىڭ 30 پايىزى عانا بالقاشقا جەتەدى. دەمەك, سۋدىڭ 70 پايىزى قىتاي اۋماعىندا قالۋدا. دەرەك بويىنشا, شىعىستاعى كورشىمىز جىل سايىن ورتاق وزەننەن الاتىن سۋ مولشەرىن كوبەيتىپ كەلەدى. قازىر ىلە سۋىن تۇتىناتىن شىڭجاڭ ايماعىنداعى تۇرعىن حالىق سانى 3 ملن ادامعا جەتكەن. بۇل ولكەدە اۋىل شارۋاشىلىعى دا قارقىندى دامي باستاعان. از ۋاقىت ىشىندە سۋارمالى ەگىستىك كولەمى 2 ملن گەكتارعا دەيىن كوبەيگەن. ءبىر دەرەكتەردە وسى القاپتىڭ 1 ملن گەكتارى سۋارمالى جەر ەكەنى ايتىلادى. ياعني, قىتايدا تابيعي سۋ كوزىن تۇتىنۋ دا قارقىندى. بۇدان ىلەدەن الىناتىن سۋ مولشەرى كوبەيگەن سايىن, قازاقستانعا كەلەتىن سۋ كولەمى كەمي بەرەتىنىن پايىمداۋعا بولادى. دەمەك, ءبىز تەز ارادا قىتاي ەلىمەن اراداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ ماسەلەسىن شەشۋىمىز كەرەك. وتكىر پروبلەماعا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءمان بەرەدى دەپ ويلايمىن, – دەيدى بەلگىلى ساياساتتانۋشى, پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ەرلان سايىروۆ.

جالپى, بالقاش پروبلەماسى بيىك مىنبەرلەردەن ايتىلۋداي-اق ايتىلىپ ءجۇر. جاقىندا الماتىدا وتكەن ورتالىق ازياداعى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا «كازگيپروۆودحوز» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اناتولي ريابتسەۆ ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىن شەشۋدە قازاقستاننىڭ ۇتىلىپ وتىرعانىن ايتقان بولاتىن. وسى جيىندا قازاقستان, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, تۇركىمەنستان عالىمدارىنىڭ ارال باسسەينى مەن بالقاش كولىنە تونگەن قاۋىپ جايىندا ورتاعا سالعان زەرتتەۋلەرى بولەك تاقىرىپتىڭ ەنشىسىندە. ال اناتولي ريابتسەۆتىڭ بولجامىنشا, قىتاي ءوز مۇددەسى ءۇشىن قازاقستان ۇسىنعان قۇجاتقا قول قويىپ, ىلەدەگى سۋ مولشەرى كوبەيگەن كۇننىڭ وزىندە اعىندى سۋدىڭ تولىقتاي بالقاش كولىنە جەتۋى كۇماندى ەكەن.

ويتكەنى ىلە وزەنىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى وزەن ارناسى قوقىس پەن سازعا تولىپ, جاعالاۋدى سۋ جىرىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە ىلەدەن اققان سۋدىڭ ءبىرشاماسى اۋا جايىلىپ, توپىراققا ءسىڭىپ كەتۋدە. مۇنداي جاعدايدان كەيىن ىلەنىڭ سۋى بالقاشتى قويىپ, قاپشاعاي سۋ قويماسىنا دا تولىق جەتپەيتىن كورىنەدى. «بۇل ماسەلەنى قىتاي ىلگەرىدە شەشىپ العان. قازىر ونداعى كەز كەلگەن وزەننىڭ جاعالاۋى بەكىتىلگەن. ولار سۋ جايىلاتىن جاعالاۋدى, ءتىپتى سازداۋىتتى ارنالاردى دا بەتونداپ تاستاعان. گيدروتەحنيكالىق جۇمىستاردى ساۋاتتى جۇرگىزۋدى قىتايدان ۇيرەنۋىمىز كەرەك» دەگەن ەدى «كازگيپروۆودحوز» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.

وسى جەردە ىلە وزەنىنىڭ جاعاسىن بەكىتۋ مەن ارنانى تازالاۋ جۇمىستارى الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا دا ءجۇرىپ جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. بۇل ىسكە 2014 جىلدان باستاپ ماڭىز بەرىلە باستادى. ناتيجەسىندە بالقاشقا قۇياتىن ىلە, قاراتال وزەندەرىنىڭ ارناسىنا تۇراقتى باقىلاۋ جاساپ وتىراتىن مەليوراتيۆتى جاساق قۇرىلدى. قازىر بۇكىل جۇمىس «قاراتال ممو» مەكەمەسىنىڭ باقىلاۋىندا. 2014 جىلدىڭ وزىندە قاراتال وزەنىنىڭ بالقاشقا قۇياتىن ساعاسى جاڭارتىلىپ, 12,5 شاقىرىمدىق جاڭا ارنا قازىلعان. بۇل كولگە قوسىلاتىن سۋ كولەمىن ارتتىرىپ, بۇرىن سۋ باسىپ جاتقان 10 مىڭ گەكتار القاپتى جايىلىمدىق جەر ءۇشىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىپتى.

– جىلدان جىلعا اۋا رايىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ىلە جانە قاراتال وزەندەرىنىڭ ارناسىندا باتپاقتانۋ پايدا بولادى, ساعالارى قايىرلانىپ بىتەلۋدە, سونىڭ سالدارىنان بالقاش كولىنە باراتىن وزەكتىڭ قالىپتى سۋ وتكىزۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋدە. بۇدان شابىندىقتار مەن جايىلىمدار باتپاقتانىپ, جاقىن جاتقان ەلدى مەكەندەرگە سۋ باسۋ قاۋپى تونەدى. وزەن ارنالارىن تازالاپ, سۋ اعىنىن جاقسارتۋ ءۇشىن وبلىس اكىمدىگى جىل سايىن گيدروتەحنيكالىق جانە باسقا دا شارالاردى وتكىزۋگە قارجى ءبولىپ وتىر. 2019 جىلى وبلىستىق تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالار جوسپارى شەڭبەرىندە بيۋدجەتتەن بولىنگەن 398,4 ملن تەڭگە ماقساتتى تۇردە يگەرىلدى, – دەيدى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قانات داۋلەتيار ۇلى.

ايتپاقشى, جاعىراپيالىق جاعىنان العاندا بالقاشتىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن 340 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقانىن مەكتەپتە وقىدىق. كولدىڭ جالپى ۇزىندىعى 600 شاقىرىمعا دەيىنگى اۋماقتى الىپ جاتقانىن, شىعىسقا سوزىلعان ەنى 9-19 شاقىرىم جانە باتىسقا قارايعى ەنى 74 شاقىرىمعا جەتەتىنىن دە قازىرگى وقۋشىلار جاتقا سوعۋى ءتيىس. ءتىپتى, كول سۋىنىڭ 58 پايىزى تۇششى ءارى تايازداۋ كەلەتىنىن, بۇل نەگىزىنەن باتىس بولىككە ءتان ەكەنىنەن دە حاباردارمىز. ال بالقاشتىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى سۋدىڭ تۇزدىلىعى وتە جوعارى جانە ارناسى تەرەڭ كەلەتىنىن دە ەستە ساقتايىق. بولاشاق بۋىن دا وسىنى ءبىلۋى شارت. الايدا, مۇنىڭ بارلىعىن كەلەشەك ۇرپاق ايتاقىر دالاداعى تۇزدى شۇڭقىرعا قاراپ, تاريح وقۋلىعىنان عانا وقىپ وتىرماۋى كەرەك...

الماتى وبلىسى