ءتورتىنشى موراتوري ءتۇيىندى تارقاتا الا ما؟

ء «بىز تۇتىنۋشىلار الدىن­دا جاۋاپ بەرەتىن بيزنە­سى­مىز­دىڭ تۇتاستىعىنا جانە زاڭ­عا باعى­ناتىنىنا سەنەمىز. مورا­توري كەزىندە ءوزىن ءوزى رەتتەۋ جانە قوعام­دىق باقىلاۋ قۇرال­دارىن جانداندىرۋ قاجەت», دەگەن-ءدى مەملەكەت باسشىسى. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى, قارجى مينيسترلىگى شوب سۋبەكتىلەرىنە الداعى 3 جىل ىشىندە ورتا ەسەپپەن 100 مىڭعا جۋىق تەكسەرۋ جۇر­گىزىلمەيتى­نىن حابارلادى. بۇل اكىم­شىلىك جۇك­تەمەنى ازايتۋعا, بيز­نەس-ورتا­نىڭ تۇراقتىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋگە, بيزنەستى وڭاي جۇر­گىزۋگە جانە باسەكەلەستىكتى دا­مى­تۋعا مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس.

قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ شاعىن جانە ميكرو بيزنەس سالىق تولەۋدەن بوسا­تىلعان كەزدە بيۋدجەتكە تۇسەتىن قارجى كولەمى قىسقاراتىنىن بۇعان دەيىن دە ايتقان بولاتىن. ءۇش جىلعا ارنالعان جالپى ترانسفەردى جوسپارلاۋ بارىسىندا مۇنىڭ بارلىعى ەسكەرىلىپتى. «قازاقستاندا 1 ملن 308 مىڭ ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەك­تىسى بار. ونىڭ 1 ملن 236 مىڭى ارنايى سالىقتىق رەجىمدى پايدالانادى. اتاپ ايتساق, پاتەنت جانە جەڭىلدەتىلگەن دەكلاراتسيا بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. كاسىپكەرلەردىڭ بۇل توبى جالپى تابىسىنان 2 نەمەسە 3 %-ىن سالىققا تولەيتىن. ەندى وسى كاسىپ­كەر­لەر ءۇش جىلعا تابىس سالى­عى­نان بوساتىلادى», دەيدى ءا.سمايىلوۆ.

بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاۋدان ەل قازىناسىنا تۇسەتىن قارجى قانشالىقتى ازاياتىنىن دا ۇكىمەت ەسەپتەپ ۇلگەردى. قارجى مينيسترلىگى 1 جىلدا 200 ملرد, جيىنتىعى ءۇش جىلدا 600 ملرد تەڭگەنى از الايىن دەپ تۇر. ياعني, پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىن ورىنداۋ 600 ملرد تەڭگەگە تۇسپەك.

قارجى مينيسترلىگى تۋىن­داعان شىعىنداردى سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ ارقىلى وتەۋدى جوسپارلاپ وتىر. سەبەبى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ كوبىنە-كوپ وڭىرلىك سيپاتقا يە. مينيستر ءا.سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسىنىڭ ارقاسىندا 2019 جىلى بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 1,1 ترلن تەڭگەدەن استى. ونىڭ 850 ميللياردتان استامى كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.

2020 جىلدان باستاپ شوب سۋبەك­تىلەرىنەن تۇسەتىن كور­پوراتيۆتىك تابىس سالىعى وبلىس اكىمدىكتەرىنە اۋدارىلاتىنى بەلگىلى. ساراپشىلار ورتا جانە شاعىن بيزنەستەن تۇسەتىن سالىقتىڭ بىرتە-بىرتە ازايۋى ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ ەتەك-جەڭىن جيۋىنا مۇم­كىندىك بەرەتىنىن ايتىپ وتىر.

2020 جىلدان شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن كورپوراتيۆتى سالىق جەرگىلىكتى باسقارۋ ورىندارىنىڭ ەسەبىنە اۋدارىلادى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ وڭىرلەردەگى ءوسۋ كوزدەرىن انىقتاۋ ءۇشىن ەلدىك سكرينينگ جۇرگىزدى. بۇگىندە جۇيەگە رەسپوندەنتتەر تۋرالى 1,8 ملن-عا جۋىق مالىمەت جۇكتەلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى «اۋداندىق جانە اۋىلدىق وكرۋگتەر دەڭگەيىندە» ازىرلەنىپتى.

ساراپشىلار بيزنەسكە باعىتتالعان موراتوري قازاق قوعامى ءۇشىن جاڭالىق ەمەس ەكەنىن ايتادى. ەڭ العاشقى ماروتوري 2003 جىلى قابىلدانعان بولاتىن. ارادا 5 جىل وتكەندە – 2008 جىلدىڭ 31 جەلتوقسان كۇنى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سول كەزدەگى پرەمەر كارىم ءماسىموۆ: «مەن بۇگىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويدىم. ەندى ءتۇرلى باقىلاۋ ورىندارى «تىرناق استىنان كىر ىزدەپ», كاسىپكەرلەردەن «تيىن-تەبەن» دامەتكەندى تىيىپ, ايىلىن جيىپ جۇرەدى» دەگەن بولاتىن.

ساراپشىلار بيىلعى موراتوري بيزنەسكە قالاي اسەر ەتەتىنىنە قاتىستى ءتۇرلى كوزقاراستا. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق كاسىپكەرلەرگە كومەك كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى د.كازانتسەۆ بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا موراتوري ارنايى سالىقتىق رەجىم بويىنشا جۇمىس ىستەيتىندەرگە عانا ەمەس, ميكرو-شاعىن بيزنەستىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرىنە ورتاق بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. سالىق رەجيمى ميكرو جانە شاعىن بيزنەستىڭ بارلىعىنا ورتاق بولماسا, شاعىن بيزنەس يەلەرى تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن جاسىرىپ, ارنايى رەجىمدەرگە اۋىسىپ, جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەتىن كورىنەدى. مۇنداي جاعدايدا كاسىپكەرلەردىڭ قارجىسى تاعى كولەڭكەگە كەتەدى, ۇتىلاتىن تاعى دا ۇكىمەت.

وسىعان دەيىنگى موراتوريلەر شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جولىن اشتى ما؟ ساياساتتانۋشى, ساراپشى دوسىم ساتپاەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ەلدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاۋ جۇيەسى دۇرىس ۇيلەستىرىلمەگەن. «قاۋلى قابىلدادىق, شەشىم شىعارىلدى, وسىمەن ءىس ءبىتتى» دەگەن ويدىڭ اينالا-سىندا ءجۇرمىز. مۇنىڭ ءبارى موراتوري جاريالاۋدان كەلىپ تۋىندايتىن تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن ودان سايىن كۇردەلەندىرىپ جىبەردى. بۇدان بولەك, ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسى رەتىندە تىركەلگەندەردىڭ ءبارى بىردەي جۇمىس ىستەمەيدى دەگەن دەرەك بار.

«ولار نەگە جۇمىس ىستەمەيدى؟» دەگەن ساۋال جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىن اسا تولعاندىرا قويمايتىن ءتارىزدى. سوندىقتان قاراپايىم ازاماتتاردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە مويىن بۇرۋىنا جاعداي جاساپ, بيزنەس پەن بيلىك اراسىنداعى ايقىن دا اشىق قاتىناسقا قول جەتكىزگەن سوڭ عانا تەكسەرۋدى ۋاقىتشا شەكتەۋ ماسەلەسىن قولعا الۋعا بولار ەدى», دەيدى د.ساتپاەۆ.

دەگەنمەن, وسىمەن ءتورتىنشى رەت جاريالانعان موراتوريدىڭ بۇعان دەيىنگىلەردەن ەرەكشەلىگى – ونىڭ مەرزىمىنىڭ ءۇش جىلعا دەيىن ۇزارتىلاتىنى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ موراتوري مەرزىمى بىتە سالىسىمەن جاپپاي تەكسەرۋدىڭ باستالىپ كەتۋىنە جول بەرمەيتىنىن قاداپ ايتتى.

كاسىپكەرلەردىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, قازىر تەكسەرۋلەر سانى دا, ولاردى تەكسەرەتىن مەكەمەلەر سانى ەكى ەسە ازايعان. ەڭ باستىسى, كاسىپكەرلەر وزدەرىن قانداي مەكەمەنىڭ تەكسەرۋگە قۇزىرەتى بارىن بىلەدى. ال وسى ىقپالدى شەشىمدى ورتا جولدان توقتاتىپ تاستاپ, مەرزىمىن ءبىر جىلمەن قايىرساق, ماسەلە ودان سايىن كۇردەلەنىپ, «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاسقا» اينالىپ شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. ء«بىز مۇنداي جاعدايدا ىلدەبايلاپ كۇن كورىپ وتىرعان كاسىپكەرلەردىڭ جاعدايىن ناشارلاتىپ الامىز. ەلدە وتاندىق ءونىم ءوندىرۋ اقسايدى, جۇمىسسىزدىق ءورىس الادى. ەگەر ءبىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اۋىرتپالىق ۇدەي تۇسپەسىن دەسەك, شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ, وسى شارۋامەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرمەگەنىمىز دۇرىس» دەيدى د.ساتپاەۆ.

رەسپۋبليكالىق كاسىپكەرلەرگە كومەك كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى د.كازانتسەۆ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋدەن ءۇش جىلعا بوساتۋىنى ءوزى بيزنەسكە ۇلكەن كومەك ەكەنىن ايتادى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بەلسەندى تۇرعىنىنىڭ 30%-دان استامى شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىسادى. ەكونوميكاداعى شوب ۇلەسى 28,5%-دى قۇرايدى. «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ اتالعان كورسەتكىشتى 2025 جىلى 35% دەيىن جەتكىزۋ جانە 2025 جىلعا قاراي 50% دەيىن جەتكىزۋ جونىندە ستراتەگيالىق مىندەت قويىلعان.

«سوندىقتان بۇل وزگەرىستى تولىق قولدايمىن. جالپى, ەلىمىزدە تەكسەرۋشى ورگاندار مەن بيزنەس اراسىندا ارااعايىن بولىپ جۇرگەن دەلدالدار كوپ. ونىڭ بارلىعى كاسىپكەردى جان-جاقتان تالاعان كەزدە بۇعان شىدايتىنى بار, شىدامايتىندار دا بار. ماسەلەن, ەلىمىزدە 1 ملن 400 مىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىسانى تىركەلگەن, قازىر قانشاسىنىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. وسىنىڭ ءوزى بۇل سالادا جۇمىستى جالعاستىرۋ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن بايقاتسا كەرەك. نەگىزىنەن, بۇل ارادا ەكى تاراپتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بىردەي ەمەس. ماسەلەن, وسىعان دەيىنگى جاريالانعان 1 جىلدىق ماروتوري كەزدە قاداعالاۋشى ورگانداردىڭ جاڭا كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋ فاكتىلەر كەزدەسكەنى ءجيى ايتىلدى. ءوز كەزەگىندە قاداعالاۋشى ورگان «مۇنداي زاڭنىڭ بارىن بىلمەي قالدىق» دەپ قۇتىلا سالادى. ماسەلە سوگىس جاريالاۋمەن بىتەدى. بۇل دۇرىس ەمەس», دەيدى ول.

بۇعان دەيىن دە 2003, 2008, 2014 جىلدارى موراتوري جاريالانعان-دى. سولاي بولا تۇرا, كاسىپكەرلەر «كۇن بەرمەي جۇرگەن» ءتۇرلى تەكسەرۋ ورىندارىنىڭ ورىنسىز ارەكەتتەرىنە ءجيى شاعىمداندى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ناقتى شارا قابىلدانعانعا دەيىن سان ءتۇرلى تەكسەرۋ ورىندارىنا «جەم» بولىپ كەلدى. د.كازانتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيزنەس تە, بيلىك تە بۇل شەشىمگە سانالى تۇردە كەلۋى كەرەك. بيزنەس فيلوسوفيا, ۇيلەسىمدىلىك جانە ستراتەگياسى ايقىن باعىتقا اينالعان كەزدە عانا وعان دەگەن كوزقاراس زاماناۋيلانادى.

 «بىزدە مۇنىڭ ءبىرى دە جوق. سەبەبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بيزنەس ەليتانىڭ قالىپتاسۋىنا ساياساتتىڭ وڭ ىقپالى از بولدى. سوندىقتان ەل ىشىندە بيزنەستى تەك الىپساتارلىقپەن بايلانىستىراتىنداردىڭ قاتارى كوپ. ءبىز توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە تۇركيا مەن قىتايدان الا دوربا ارقالاعان كەزدەن قازىر دە الىستاپ كەتكەن جوقپىز. بۇرىن سومكەمەن تاسىساق, قازىر پويىزبەن, ۇشاقپەن تاسيمىز. قازىر قازاق بيزنەسىنىڭ ابىرويىن ساۋدا, قوناق ءۇي مەن قوعامدىق تاماقتاندىرۋ سالاسى عانا جاۋىپ تۇر. باسقاشا ايتقاندا اقىل-وي, ينتەلەكتۋال بيزنەسى ەمەس, الىپساتارلىقپەن عانا شەكتەلىپ تۇرمىز», دەيدى د. كازانتسەۆ.

ساراپشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قوعامدىق سانادا «بيزنەس جان باعۋدىڭ عانا كوزى ەمەس, مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن انىقتايتىن باعىت» دەگەن كوزقاراس قالىپتاسپاي, قازاق بيزنەسىنىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرمەيدى. «بۇل ءۇشىن بيزنەستىڭ الىپپەسىن مەكتەپتەن باستاۋ كەرەك. بالا مەكتەپ جاسىنان اقشا ساناۋدى جانە وزىنە, جان-جاڭىنا نە كەرەك ەكەنىن بالا جاستان ءتۇيسىنۋ كەرەك. ءبىز وسى دەڭگەيگە كوتەرىلمەيىنشە, ماروتوريلەردىڭ اسەرى از بولادى. بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە ىقپال ەتەتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – سالىق ساياساتىنىڭ گۋمانيستىك سيپاتى. سالىق جەڭىلدىكتەرى, ونى تولەۋ تەتىكتەرىنىڭ ىڭعايلىلىعى ادامداردىڭ بيزنەسكە بارۋىنا, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋىنا ىقپال ەتەدى» دەيدى د.كازانتسەۆ.

سونىمەن, ساراپشىلاردىڭ پايىمىنا سالساق, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانعانى كاسىپكەرلەردى زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتپاۋى ءتيىس. بۇل قوعامدى ماسىلدىققا باستايتىن جول. موراتوري جاريالادى ەكەن دەپ جونسىزدىككە سالىنباۋ ءۇشىن تيىسىنشە باقىلاۋ بولۋى شارت. بۇل ءبىر جاعىنان كاسىپكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن بىلدىرسە, ەكىنشىدەن – ولاردىڭ نارىقتاعى باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋعا بەرىلگەن زور مۇمكىندىك. سوندىقتان, بيزنەسمەندەر ۋاقىت وزدىرماي, ءموراتوريدى بارىنشا ۇتىمدى پايدالانۋعا جۇمساۋى كەرەك. سەبەبى ءۇش جىل – سالاداعى پروبلەمالاردى شەشۋشە جەتكىلىكتى ۋاقىت.

الماتى