تاعدىرلى تارلان

ءسابيت اعا دوسانوۆتىڭ ءومىر ورنەكتەرى, تاعدىر تاراۋلارى تاڭداندىرادى. جەر-جاھانعا دەمەسەك تە, بۇگىنگى جارتى الەم­گە ايگىلەنىپ تانىلعان قازاقتىڭ زاڭ­عار قالامگەرىنە اۋەلدەن, ءاۋ باستان-اق الدەبىر تاعدىرلى پەشەنە بۇيىرعان سىڭايلى بولادى دا تۇرادى. ءدۇيىم دۇ­نيەنى دۇركىرەتكەن سوعىستان ءبىر جىل بۇ­رىنعى قاقاعان قاڭتاردا, احاڭ مەن جاقاڭداي اۋليە ارىستاردىڭ, امانگەلدى-كەيكىدەي كەرەمەت باتىرلاردىڭ, سىراعاڭ مەن عافاڭداي عالامات اقىنداردىڭ تۋعان توپىراعى – تورعاي اتىرابىنداعى بايعابىل اۋىلىندا وسىدان سەكسەن جىل بۇرىن ءومىر ەسىگىن اشقان بالا سەگىز جاسىندا جازۋشىلىق جولىن باستاپتى دەسەك, البەتتە, تاڭداناسىز. ءيا, راسىندا دا سولاي. بۇل بەكەر ءسوز ەمەس, ايعاقتى اڭ­گىمە. «پىشەن دالاسىندا» اتتى شاعىن اڭگىمەسى العاش «پيونەر» جۋرنالىندا جاريالانادى دا, كوپ ۇزاماي بالعىن جەتكىنشەكتىڭ وسى تىرناقالدى تۋىندىسى ەكىنشى سىنىپقا ارنالعان مەكتەپ وقۋلىعىندا باسىلىپ, جيىرما جىل بويى ۇزدىكسىز جارىق كورىپ تۇرعان سول كىتاپتىڭ بەتىنەن تۇسپەيدى. ءيا, شىنىمەن دە, بۇل عاجاپقا كىمنىڭ دە بولسا قايران قالىپ تاڭدانارى حاق.

جۇرە كەلە قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپ كلاسسيگى كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆتان اق تىلەككە تولى القاۋلى باتا العان, بۇگىندە ءوزى دە «سابە» اتانعان ءسابيت اعامىز سەگىز جاسىنان سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن ورەلى دە ورنەكتى ءومىر جولىندا اينالا قاۋمالاعان قاۋىم جۇرتىن تاڭداندىرۋدان تانباي كەلەدى دەسەك, بۇل دا ەش قوسپاسى جوق العاۋسىز شىندىق. مىسالى, ءتورتىنشى سىنىپ وقىپ جۇرگەندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە «باسشىلار ايدا, حالىق قايدا؟» دەگەن ماقالا جازىپ, اۋىلدا مونشانىڭ جوقتىعىن سىن ساداعىنا الادى. بۇل جاي بۇكىل ەلگە ءمالىم بولعاسىن اۋدان باسشىلىعى تىك تۇرىپ, اۋىلعا مونشا سالىپ بەرەدى. قارشاداي بالانىڭ سول شاراپاتىن اۋىل ادامدارى ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز قىلىپ ايتىپ وتىرادى.

تاعى ءبىر تاڭدانارلىعى سول, ءسابيت اعانى سوناۋ جاس شاعىنان قىدىر اۋ­ليە پالە-جالادان, كەسىر-كەساپات پەن جامانشىلىقتان قورعاپ-قورشاپ جۇرە­تىندەي كورىنەدى. ىلعي ءبىر سىناق ۇستىندەگى اۋىر جولدا اۋىرتپالىق, تاۋقىمەتكە كوبىرەك ۇشىرايدى. دەسە دە, پەرىشتەسى قاعىپ, ون مارتە تۋرا كەلگەن اجالدان امان قالادى. وسىنىڭ ءبارىن بىلاي قويعاندا, تەپسە تەمىر ءۇزىپ ب ۇلىقسىعان جيىرما ءتورت جاسىندا ءومىر سۇرۋگە ەشبىر ءۇمىت قالدىرماعان عالامات ۇشاق اپاتىندا ءتىرى قالعان اللانىڭ جال­عىزى دا وسى كىسى بولاتىن. اجال دا اينالىپ وتكەن تاعدىرلى تارلان عۇ­مىرناماسىنىڭ بۇل عاجابىنا قازىر ءبىز رازىلىقپەن سۇيىنەمىز. ءيا, قازاق ادەبيەتىنىڭ ماڭدايىنىڭ باعى بار ەكەن. سول سويقان اپاتتا اللا قولداپ, كوركەم ءسوزىمىزدىڭ بولاشاق ءبىر ۇستىنى امان قالىپتى. ءبىر جاعىنان, بۇل گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا جازىلاتىن سيرەك جاعداي. سەبەبى جالپى الەم بويىنشا الىپ قاراعاندا دا, مۇنداي الاپات ۇشاق اپاتتارىنان امان قالعان ادامدار ساناۋ­لى كورىنەدى.

قالاي دەگەنمەن دە, وسىناۋ باسقا تۇسكەن سەرگەلدەڭ سىناقتىڭ ارتى قايىر­لى بولىپ, كوپ ۇزاماي جيىرما التىداعى جاس تالاپ دارىن يەسى «قايىرلى تاڭ» ات­تى اڭگىمە-وچەركتەر كىتابىمەن ىزەتتى سالەم بەرە ادەبيەت اۋىلىنا قادام باس­تى. ول تۇڭعىش كىتاپتىڭ العىسوزىن اعا بۋىن اقساقال قالامگەر سەيىتجان وماروۆ جا­زىپ, «بالاۋسا گۇلدەي قۇلپىرىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس جازۋشىنىڭ تۇڭعىش جەمىستى قادامىنا قۋانىپ, وعان اعالىق مەيىرباندىقپەن ءسوز ارناپ, دوس نيەتپەن ءسات ساپار تىلەگەن» ەكەن. وسى اق تىلەك ۇزاعىنان سۇيىندىرگەن ۇلى جول­عا جالعاستى. جاس بوتا ءسابيتتىڭ جا­زۋ ورنەگىنە ۇلكەن اتا ءسابيتتىڭ قۇسى تۇس­كەنى ءبىر كەرەمەت بولدى. بۇل جايتتى ءاربىر قازاق بىلەتىن اتاقتى ءسابيت مۇقا­نوۆ «ۇلعايعان ءۇمىت» دەگەن ارنايى ماقالاسىندا بىلايشا تارقاتادى: «.... دوسانوۆتىڭ «ارۋانا» حيكاياسىندا انا­لىق تۇيە مەن ونىڭ بوتاسىن سيپاتتاۋى ادامنان بەتەر. ءتىلسىز تۇيەنىڭ تۋعان مەكەنىن, بالاجاندىعىن سيپاتتاعاندا ءسابيت وقىرماندارىنىڭ سانا-سەزىمىن تولعاندىرىپ, كەيدە كوزىنە جاس العانداي حالگە كەلتىرەدى... اداس جازۋشىمەن العاش جولداسقاندا قازاق كەڭەس ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى كادرىنىڭ ءبىرى بولار دەپ تۇ­تانعان ءۇمىت جىل ساناپ ۇلعايا بەردى دە, اقىرى قاتارىمىزعا قالامى توسەلگەن, دارىندى كوركەم ادەبيەت قالامگەرىن اكەپ قوستى... قۇتتى قالامىڭ قارقىنداي بەر­سىن, قۇرمەتتى اداس!».

ادەبيەتىمىزدىڭ الىپ تۇلعاسىنان وسىن­داي اق باتا العالى دا ەكى جىلى كەم ەلۋ جىل – جارتى عاسىر ۋاقىت ءوتىپتى. بۇگىندە اتا سابەڭنىڭ سول اق-ادال سەنىمى ابدەن اقتالعانىن كورەمىز. جانە دە جالعىز بۇل ەمەس, كوركەم پرو­زا­داعى 27 جاسىندا جاريالانعان ال­­عاشقى كولەمدى ءھام كورنەكتى تۋىن­دى­سى, تالانتتى شىعارماسى باسقا دا ۇل­كەن قالامگەرلەردىڭ ءىلتيپاتىنا ءىلى­نىپ, ابىرويعا بولەدى. «اق ارۋانا» حي­كاياتى جارىققا شىققان كەزدە ونى زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشى­سى شىڭ­عىس ايتماتوۆ قازاقستان جازۋ­شىلار وداعى باسقارماسىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىن­شى حاتشىسى, ۇلكەن قالامگەر ءانۋار ءالىم­جانوۆتىڭ كابينەتىنە ادەيىلەپ شاقىرىپ الىپ اق باتاسىن بەرىپتى. ءيا, ول كەزدەگى اتا ءداستۇردىڭ جولى وسىن­داي-تىن. شىقاڭ كەيىنىرەك ءسابيت ىنىسىنە: «سەن قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋى ءۇشىن كوپ نارسە تىندىردىڭ, سەنىڭ شىعار­مالارىڭدى وقيدى, جۇرت سەنى جاقسى كورەدى... بۇل جايدىڭ ۇلكەن ءمانى بار» دەگەن جىلى ءسوزىن ايتىپ, دەم بەردى, قولتىعىنا قانات بايلادى.

«باتالى ەرگە باق قونار» دەگەندەي, «اق ارۋانانى» جازعاننان كەيىن ءوزى­مىز­دىڭ كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ, ودان قالا بەردى, جوعارىدا ايتقانداي, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ اق باتاسىن العان ەكىنشى ءسابيت سودان بەرگى ەلۋ جىل كولەمىندە الەمنىڭ كوپ ەلدەرىنە بەلگىلى جازۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپتى. تەاتر تاقىرىبىن تۇڭعىش قاۋزاعان «تاۋ جولى», قازاقتىڭ عاجايىپ دا­ۋىلپاز اقىنى قاسىم امانجولوۆتىڭ كۇيلى-مۇڭلى قيىن تاعدىرىن ورنەكتەگەن «ەكىنشى ءومىر», قوڭىرات پەن بالقاشتاعى جۇمىسشىلار ءومىرىن وزەك ەتكەن «كۇن مەن ءتۇن» روماندارى ەسىمىن ادەبيەت سۇيگىش قاۋىمعا تانىتا ءتۇستى, ادەبي ورتادا ەلەۋلى ەتە ءتۇستى. ال «جيىرماسىنشى عاسىر» دەگەن ورتاق اتاۋمەن بىرىكتىرىلگەن, «قىلبۇراۋ», «ۇيىق», «تۇيىق» جانە «نامىس نايزاعايى» اتتى ءتورت كىتاپتان تۇراتىن رومان-ەپوپەياسى قازاق حالقىنىڭ ءبىر عاسىرلىق ءومىرىن قامتىعان شىن مانىسىندەگى كەڭ اۋقىمدى كوركەم پولوتنو رەتىندە مويىندالدى. وسى رەتتە ءسابيت ايمۇحان ۇلىنا ەلىمىزدىڭ ەڭ مارتەبەلى مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلۋىن دە جۇرت­­شى­لىق, اسىرەسە, حالىقارالىق ادە­­بي قاۋىمداستىق ريزاشىلىقپەن قا­بىل­داعان بولاتىن.

تاعى ءبىر اسقار بيىك, سەڭگىرلى بەلەس­كە شارشاماي-شالدىقپاي, كەڭ تىنىس, شالقار شابىتپەن جەتىپ, تاعى ءبىر بەل اسقان قازاق قالامگەرىنىڭ حالىقارالىق اتاق-سىيلىقتارىن سانامالاپ شىعۋعا قوس قولىڭىزدىڭ ساۋساقتارى جانە دە جەتە قويماس. مۇنىڭ ءوزى ءسابيت دوسا­نوۆتىڭ جازۋشىلىق ابىروي-بەدە­لىنىڭ شەكاراسى بارعان سايىن كەڭەيە ءتۇسىپ وتىرعانىن ايعاقتاسا كەرەك ءارى بۇكىل قازاق ادەبيەتىنىڭ مەرەيى دەسەك ارتىق بولماس. ال ءبىزدىڭ توقتايتىنىمىز – وسى­دان بىرەر جىلدىڭ ارىسىندا اي­تىلعان: «كۇنى بۇگىنگە دەيىن 30 تومداي كور­كەم شىعارما جازىپ-جاريالاعان ءسابيت شىعارماشىلىعى ءبىزدىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ باعالى ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى» دەگەن اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ ابىز تۇجىرىمى. تاعدىرلى جازۋشىنىڭ وسىناۋ ءادىل باعاعا دا, بۇعان دەيىنگى سىيلى ماراپاتتارعا دا ساي ەكەندىگى التىن ارقاۋلى تۇتاس شىعارماشىلىعىنان ايقىن دا انىق تانىلعانداي.

التىن ارقاۋ دەگەندە الدىمەن ايتارىمىز, اق ارۋانا, اقباس بۇركىت, كوك­بورى رۋحى, الاش ارىستارى, ەل ازا­ماتتارى مەن قازاق ايەلى دوسانوۆ شىعار­مالارىندا سيمۆولدىق وبرازدارعا اينالعانىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلاردىڭ وزەگىندە ەلدىك, ۇلتتىق مۇرات, جالپى ادامزاتقا ورتاق پايىم-پارا­سات ماسەلەلەرى جاتادى. ىزگىلىك پەن ز ۇلىم­دىق, جاقسىلىق پەن جاماندىق, ماحاببات پەن وشپەندىلىك سىندى كەرەعار دا قارا­ما-قارسى پوليۋستەردىڭ شايقاسى رومان-حيكاياتتارىنىڭ اكتۋالدىلىعىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسكەنى انىق. «ومىردە بولامىز با, بولمايمىز با, جەر بەتىندە قالامىز با, قالمايمىز با؟» دەگەن شەكسپيرلىك پروبلەمانى اسىرەسە «جيىرماسىنشى عاسىر» ەپوپەياسىندا حالقىمىزدىڭ جۇزجىلدىق تاريحىن كوركەم سيپاتتا كورسەتە وتىرىپ كوتەرۋى وتە اسەرلى. وسى تۇرعىدان العاندا, بۇل روماندار توپ­تاماسى, باسقا دا تۋىندىلارى ۇلت ادەبيەتىندەگى ەڭ ءتاۋىر ۇلگىلەردى ەسكە سالاتىنىن بىرقانشا اۋزى دۋالىلار ايتىپ تا ۇلگەرىپتى.

ال وسى دۋالى اۋىزدار كىمدەر ەكەن؟ اسا كورنەكتى ورىس جازۋشىسى يۋري بون­­دارەۆتىڭ ايتۋىنشا, «بەينەلىلىك پەن قىراعى بايقاعىشتىق جاعىنان ىزگى ءارى سيرەك كەزدەسەتىن زور دارىن يەسى بولا وتىرىپ دوسانوۆ تۋعان حالقى ءومى­رىنىڭ, ونىڭ جان دۇنيەسىنىڭ, ارمان-اڭسار­لارىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا بويلايدى». «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» باس رەداك­تورى يۋري پولياكوۆ: «جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ – بارعان سايىن شىرقاۋ بيىككە شارىقتاعان قازاق ادەبيەتى اس­پانىنداعى ايرىقشا قۇبىلىس» دەپ باعالاسا, فرانتسۋزدىق ادەبيەت سىنشىسى, پروفەسسور البەرت فيشلەر جازۋ­شىنىڭ پاريجدەگى 2007 جىلى وت­كەن شىعارماشىلىق كەشىندە فرانتسۋز تىلىندە جارىق كورگەن «اق ارۋانا» كىتابى تۋرالى: «بۇل جيناق فرانتسۋز وقىرمانىن بەيجاي قالدىرا المايدى. ءسابيت دوسانوۆ وتكەندى, بۇگىن مەن بولاشاقتى كورسەتەتىن سەرگەك سۋرەتتەر ءارى بايىپتى اڭگىمەشى ەكەن» دەپ اعىنان جارىلىپتى. ال ماسكەۋدە وتكەن كەشىندە ءسوز العان گرۋزين اقىنى, سىنشى, اكادەميك, مۋرمان دجگۋبريانىڭ: ء«سىرا, «اق ارۋانانى» قازاق مەكتەبىندە وقىتاتىن بولار. بىراق بۇل پوەمانى كەز كەلگەن مەكتەپتە وقىتۋى ءتيىس, ويتكەنى بۇل ءمان-مازمۇنى وتە ۇلكەن, كەسەك دۇنيە. «ارۋانا» – گاۋھار تاس, ءىنجۋ-مارجان, پوەما. «ارۋانادا» حالىقتاردى بىرىكتىرەتىن, ءارتۇرلى ءدىني سەنىمدەردى بىرىكتىرەتىن نارسەلەر باس قوسقان. بۇل – كلاسسيكالىق تۋىندى» دەپ كەسىپ ايتقانىنا قالاي كەلىسپەسسىز. وزگەلەردىڭ اۋزىنان وسىنداي رياسىز ءىلتيپاتتى لەبىزدەردىڭ شىعىپ جاتۋى دا دوسانوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ۇلكەن ونەگەسىن ايشىقتايدى. قالا بەردى, قازاق ادەبيەتىنىڭ حالىقارالىق ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاتارىنا ءسوز بار ما؟!

جاقسىعا سۇيىنە بىلەر سىربازدار ءوز تارابىمىزدان دا جەتىپ-ارتىلعانداي. ءازيز جۇرەكتى ازاعاڭ – ءازىلحان نۇر­شايىقوۆ ءىزباسار رۋحتاس ءىنىنىڭ تالماس تالانت پەن جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ جە­مىسىنە العاۋسىز قۋانىپتى. ارقاشان ادىلدىككە جۇگىنەر جارىقتىق ازاعاڭ «جيىرماسىنشى عاسىر» ەپوپەياسىنىڭ داڭقى جەر جارعان ءداستۇرلى قازاق روماندارى كەرۋەنىنىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەنىن اي­تا كەلىپ: «...تاقىرىبى دا, يدەياسى دا سال­ماقتى. قازاق ادەبيەتىندەگى ءالى تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ تاقىرىپ – ستولىپين رەفورماسىنان كەيىنگى رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى شيەلەنىسكە تۇسكەن اسا كۇردەلى قارىم-قاتىناستان باستاۋ العان رو­مان حح عاسىردىڭ باستى وقيعالارىن ءتورت ۇرپاقتىڭ كۇردەلى تاعدىرى ارقىلى كەڭ تىنىس, كەمەل وي, كەستەلى تۇرمەن شەبەر سۋرەتتەگەن» دەپ تۇجىرادى. اسىرەسە, 32-ءنىڭ قىزىل زۇلمات اشارشىلىعى, سەكسەن التىنشى جىلدىڭ جەلتوقسان قاسىرەتى ەپوپەيا قاسيەتىن ارتتىرا تۇسكەنى تالاي ادامداردىڭ پىكىر-ماقالالارىندا تاپ باسىپ ايتىلعان. ادەبيەتىمىزدىڭ باسقا ءبىر كوريفەيى, ابىز تۇلعا ءابىش كەكىلباەۆ سابەڭ شىعارماشىلىعىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي م. اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا وتكەن جيىندا سويلەگەن سو­زىندە وتىز جىل بۇرىن ءوزىنىڭ دە ادە­بيەتتەگى تۇساۋىن كەسكەن وسى بۇگىنگى ءسابيت دوسانوۆ ەكەنىن جاريا ەتىپ, «مە­نىڭ العاشقى كىتابىمنىڭ رەداكتورى, سول قيىن كۇندەردە ماعان تۇسكەن كوپ جۇكتى جەڭىلدەتكەن دە وسى ءسابيت ەدى» دەپ, ءسابيتتىڭ ۇلكەن قاسيەتى ونىڭ رۋ­حا­ني ەلگەزەكتىگى ەكەندىگىن قاداپ ايتۋدى پارىز ساناعان-دى. وسى ارادا ابەڭ سابەڭنىڭ تانىمال جازۋشىلىعىنا قوسا ادامگەرشىلىگىن, دوستىققا ادالدىعىن جاقسى سيپاتتايدى.

بۇدان ارىدا داۋسىز كلاسسيك عابيت مۇسىرەپوۆ جاس قالامگەردىڭ «اق ارۋانا» سىندى تىرناقالدى شىعارماسىن قولجازباسىنان وقي سالا: «ادەبيەتىمىزگە بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن تالانت كەلدى» دەپ قۋانعان ەكەن. بۇعان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇلكەن سۋرەتكەر ورازبەك سارسەنباي كۋالىك ەتەدى. سويتەدى دە, س.دوسانوۆ قا­لا­­مىنىڭ اسا  قۇنارلىلىعىن, تىڭ­نان جول سالعىش جاڭاشىلدىعى مەن ىزدەنىمپازدىلىعىن العا تارتادى. تاسجۇرەك تاعدىردىڭ تالكەگىنەن سان مارتە وتكەن ءسابيت زامانداسىنىڭ قايسارلىعى مەن كۇرەسكەرلىگىنە تاڭعا­لا­تىنىن جاسىرمايدى. سۇيىكتى ۇلى دانياردان ايىرىلعاننان كەيىن ەڭسە تىكتەپ جازعان «قاسقىر ۇلىعان ءتۇن» رومان-ەلەگياسىنداعى ماحاببات, ساعى­نىش, اڭسار, شەر-نالاعا ىرىق بەرمەس ەر نامىس, جاسامپاز رۋح قالامگەردىڭ ومىرلىك كرەدوسىنا اينالعانىن ايعاقتاي پاش ەتەدى. «جيىرماسىنشى عاسىر» روماندار تىزبەگىن قوسا العاندا, وسىلاردىڭ ءبارى: اق ارۋانا, اقباس بۇركىت, كوكبورى – كوكەيدەن كەتپەس كوركەمسوزدىڭ جاڭا بيىگى ەكەندىگىن ورازبەك سارسەنباي مار­قۇم اعامىز وتە-موتە ءدال ايقىنداپ كورسەتىپتى.

ال م.گوركي اتىنداعى الەم ادە­بيەتى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكا­دەميك فەليكس كۋزنەتسوۆتىڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن «جيىرماسىنشى عاسىر» رومان-ەپوپەياسىنىڭ ءبىرىنشى كىتابى ورىس تىلىندە جارىق كورۋىنە وراي ماسكەۋدە وتكەن كونفەرەنتسياداعى دوستىق ءراۋى­شى مىناداي: «كىتاپ ورىس تىلىندە شىق­قاندىقتان, بۇل قازاق ادەبيەتى ءۇشىن عانا ەمەس, ورىس ادەبيەتى ءۇشىن دە ۇلكەن وقيعا. ءبىز ادەبيەتتەگى ايقىن تاڭبالانعان شولو­حوۆتىق داستۇرمەن ۇشىراسىپ وتىرمىز. جازۋشىنىڭ ۇلكەن ەپيكالىق پروزانى, ورىستىڭ كلاسسيكالىق ادەبيەتىن, ەڭ الدىمەن, شولوحوۆ ءداستۇرىن جال­عاستىرعاندىعى ەش كۇمانسىز. ءدال وسىلايشا ول اباي, اۋەزوۆ, نۇرپەيىسوۆ پاش ەتكەن قازاق مادەنيەتىنىڭ, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءدال سونداي قۇدىرەتتى ءداس­تۇرىن جالعاستىرۋدا... وسى رومانمەن قازاق ادەبيەتى جالپىرەسەيلىك جانە ءتۇپتىڭ تۇبىندە الەمدىك دەڭگەيگە شى­عا­­تىنىنا مەنىڭ سەنىمىم كامىل». «جاق­سى سوزگە جان سۇيىنەدى» دەگەندەي, وسىندايلىق بيىك باعا جالعىز سابەڭنىڭ ەمەس, بارشامىزدىڭ مەرەيىمىزدى اسىرماي ما!

ايتسا ايتقانداي, حالىقارالىق دارە­جەدە تانىلعان قازاق جازۋشىلارى­نىڭ ىشىندە جاڭا عاسىردىڭ جاڭا بەدەرىندە دە ءسابيت دوسانوۆتىڭ ەشكىمگە دەس بەرمەي جۇرگەنىن ەسكە سالىپ قويعان دا ارتىق ەمەس. ول – رەسەيدىڭ م.شولو­حوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلى­عى­نىڭ لاۋرەاتى. بۇل بۇرىنعى لەنيندىك سىي­لىق ورنىنداعى ماراپات ەكەنىن ەس­كەرسەك, مۇنداي قۇرمەتكە ۇلى اۋە­زوۆتەن كەيىن يە بولعان بىردەن-ءبىر قازاق قالامگەرى دە سابەڭ ەكەنىن دارالاپ كورسەتكەنىمىز ءجون. سابەڭە ماسكەۋ, سانك-پەتەربۋرگتەگى قالامداستارى ودان كەيىن ۆ. پيكۋل اتىنداعى حالىقارالىق سىي­لىقتى, سەرگەي ەسەنين اتىنداعى «التىن كۇز» ادەبي سىيلىعىن, انتون دەلۆيگ اتىنداعى بۇكىلرەسەيلىك «زا ۆەرنوست سلوۆۋ ي وتەچەستۆۋ» سىيلىعىن, ۆاسيلي شۋكشيننىڭ «التىن مەدالىن» تابىس ەتىپ قانا قويماي, رەسەي ادە­بيەت اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ەتتى. ال قىرعىز اعايىندار «التىن قا­لام» ۇلتتىق ادەبي سىيلىعىمەن, ش.ايت­ما­توۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىي­لىق­پەن, سونداي-اق «قىرعىز ۇلتتىق تەاتر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى»  اتا­عىمەن ماراپاتتادى. قازاقتىڭ وسىناۋ ايماڭداي جازۋشىسى تۋرالى ماقالا تۇرىك باۋىرلاردىڭ ميلليون تارالىمى بار گازەتىندە باسىلعانىنا دا سۇيىنەمىز. وسى ارادا م. قاشقاري اتىنداعى «تۇرىك الەمىنە سىڭىرگەن اسا زور ەڭبەگى ءۇشىن»  حالىق­ارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دا ءوزىمىزدىڭ ءسابيت اعامىز ەكەندىگىن, البەتتە, ماقتان تۇتامىز.

ءيا, الەمنىڭ كوپ ەلدەرىندە اق نيەتتى الاش رۋحانياتىنىڭ ەلشىسىندەي, ءسابيت دوسانوۆ قازاق ادەبيەتى مەن ما­دەنيتىنىڭ مەرەيىن اسىرىپ جۇرگەنى ءسوزسىز. ءبىراز جىلدار بۇرىن پاريجدە, اتاق­تى سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىندە, يۋنەسكو ۇيىمىنىڭ قاتىسۋىمەن فران­تسۋز تىلىندە شىققان كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان شىعارماشىلىق كەشى كەرەمەت بولىپ ءوتىپ, جاقسى اسەرگە بولەگەنى بار-دى. ودان سوڭ قىرعىز ەلىنىڭ تەاترى جازۋشىنىڭ «جانۇران» اتتى سپەكتاكلىن قويىپ, قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ءبىر كەزەڭىن كورەرمەنگە ساحنا تىلىندە بەينەلەپ ۇسىنعانىن دا بىلەمىز. ال وسىدان بەس جىل بۇرىن, 75 جىلدىق مەرەيتويىن رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ شاقىرۋىمەن اۋەلى ماسكەۋ تورىندە باس­تاپ وتكىزىپ, ۇلكەن ابىرويعا بولەنىپ, جادىراپ قايتقانى كۇنى بۇگىندە ەسىمىزدە.

ماسكەۋدە باستالعان ناق وسى مەرەي­تويدىڭ ودان ءارى مامىر ايىندا بىشكەكتە جالعاسقان جارقىن كۇندەردىڭ كۋاسى بولۋ قۇرمەتىن ەنشىلەپ ەدىك. قىرعىز ەلىندە ءسابيت دوسانوۆتىڭ بەينەبىر ءوز جازۋشىسىنداي, ءوز پەرزەنتىندەي اسپەتتەلۋى سوندا سونشالىقتى عانيبەت بولىپ جاراسىپ تۇردى.

سابەڭنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىن­ بىشكەك ساپارىنان كەيىن ىلە-شالا ال­ماتى جۇرتشىلىعى دا دۇرىلدەتىپ اتاپ وتكەنى ۇمىتىلعان جوق. سوندا دەيمىن-اۋ, اق پەيىلمەن ايتىلعان باۋىرلاستىق سىرلاردا دا, شىن جۇرەكتەن ارنالعان جارقىن جىرلاردا دا تولاس بولماپ ەدى. ءوزى دوستىقتىڭ قادىرىنە جەتپەسە, اباي حاكىم ايتقانداي, دوستىق دەگەن­نىڭ قازىنا-كان ەكەندىگىن يمان ۇيى­عان جان-جۇرەگىمەن زەردەسىنە ءتۇيىپ تۇسىن­بەسە, ءسابيت اعانىڭ سول تويىنا 20 شاقتى الىس-جاقىن ەلدەردەن قانشاما اتاقتى دوس-جارانى ساعىنىسا سابىلىپ اعىل­ىپ­ كەلەر مە ەدى, اعىل-تەگىل اق پەيىل­دەر­دى اقتارىپ توگەر مە ەدى دەيمىز-اۋ تاعى. سول دوستارىنىڭ اتتارىن عانا اتاپ وتەيىكشى: تاجىك اقىن-جازۋشىلارى گۋلرۋحسور سافيەۆا مەن سوتتور تۇرسىن, «تۇرىكسوي» جانە تۇركيا جازۋشىلار وداعىنىڭ اتىنان سەركان حاستۇرىك, قىرعىز تۋعان­داردان قىرعىزستان ۇلتتىق جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن اكبار رىسكۋلوۆ, قىرعىز عىلىم اكادەميا­سىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ابدىلداجان اكماتاليەۆ, بەلگىلى قىرعىز اقىنى مارحاباي ااماتوۆ, ماسكەۋ جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير بويارينوۆ, شولوحوۆ جانە تۆاردوۆسكي اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى, اقىن ليۋدميلا ششيپاحينا, اتاقتى بەلارۋس اقىنى ولەس كوجەدۋب, ارميان جازۋشىسى ستانيسلاۆ وگەنيان, رەسەي اقىنى نينا پوپوۆا, ەلىمىزدىڭ «رۋحانيات» سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى, فرانتسۋزدىق مەيمان البەرت فيشلەر مەن مادلەنا فيشلەر حانىم, ياكۋتيالىق قالامگەر يليا پەتروۆا, وزبەك جازۋشىسى مەحمانقۇل يسلامقۇلوۆ, ازەربايجان اقىنى ەلحان زال قاراحان... مىنە, تولىق ەمەس تىزىمدەگى وسىنداي تا­ماشا دوستارىنا قاراپ ءبىز ءسابيت دوسا­نوۆتىڭ دا تولاعاي تۇلعاسىن, جەتكەن بيىگىن تاني تۇسكەندەيمىز. ولاردىڭ سابەڭ­نىڭ عانا ەمەس, سابەڭ ارقىلى بۇكىل قازاق ادەبيەتىنىڭ, الاش مادەنيەتىنىڭ دوستارى, تىلەكشىلەرى بولىپ جۇرگەندەرى دە قانداي عانيبەت.

جالپى, ءسابيت مىنەزىنىڭ, بولمىسىنىڭ سيپات-ەرەكشەلىگىن قايران عافاڭ – ءوزىنىڭ اقىن اعاسى عافۋ قايىربەكوۆ عالامات سۋرەتتەپ بەرگەن ەكەن: «كۇنشىلدەر كۇڭ­كى­­لىنە قۇلاق اسپاي, تالانت پەن ەڭبە­گىڭنەن تاپتىڭ باقىت!». وسى ارادا ءوزىمىز­دىڭ تاعى ءبىر ايتۋلى اقىنىمىز مارال­تاي رايىمبەك ۇلىنىڭ ءبىر ورايدا تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ «ارۋانا باۋىر دۇنيەسىمەن» س. دوساەۆتىڭ «اق ارۋانا» حيكاياتى اراسىنا پاراللەل تارتىپ استاستىرعانى ەسكە ءتۇسىپ, ماعان دا ءبىر وي سالعانداي. شىنىمەن دە, تولەگەن اقىننىڭ: «ولە بەرسىن كۇنشىل­دەر كۇيىگىندە, ءوز عاسىرىم ءوزىمنىڭ  يى­نىم­­دە» دەگەن قاعيدا-كرەدوسى ءوزىنىڭ «جيىرماسىنشى عاسىرىن» تاۋ كوتەرگەن تولاعايداي سۇراپىل قۋاتپەن تىك كوتەر­گەن ءسابيت قالامگەردىڭ دە قايتپاس قايسار ۇستانىمى ەكەنىن بايقايمىز. سويتەمىز دە, بوزبالا جىگىت شاعىندا ۇشاق اپاتىنان امان قالعان, بۇگىنگە دەيىن ۇلت رۋحانياتىنا وتىز تومنان اسا كوركەم ادەبيەتتىڭ قازىنالى ولجاسىن سالعان, باسىنا تۇسكەن قات-قابات قايعىنى عالامات سابىرمەن ەڭسەرە بىلگەن تاع­دىرلى تارلان سەكسەننەن سەكىرىپ ءوتىپ, توقسان-جۇزگە جەتكەنشە تۋعان حالقىن ءالى دە تولاسسىز تاڭداندىرا بەرسىن, دەگەن تولايىم تىلەكپەن تۇيىندەيمىز وسى ماقالامىزدى.

قورعانبەك امانجول,

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى