بەس جىلدان بەرى الەمدى جايلاعان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس پەن جاھاندىق رەتسەسسيا تولاستاۋدىڭ ورنىنا ودان ءارى جالعاسۋدا. الايدا 2008 جىلى باستالعان دەپرەسسيا بۇكىل الەمدى شارپىعانىمەن, ولاردىڭ اقش پەن ەۋروپا وداعى ەكونوميكالارىنا كەلتىرگەن زالالى ۇقساس, بىراق سالدارى بولەك. بۇگىنگى تاڭدا بۇل ايقىندالىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءدال قازىر اقش ەكونوميكاسى قايتا جاندانا باستادى. الايدا ەۋروپا اۋماعىنداعى ەكونوميكالىق احۋال مۇلدە مۇشكىل. بۇلاي تۇيىندەۋگە الگى داعدارىس پەن رەتسەسسيانىڭ سالدارىن تەرەڭ دە مۇقيات زەرتتەگەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, امەريكالىق ماكروەكونوميست پول كرۋگماننىڭ دايەكتى ساراپتامالارى نەگىز بولىپ وتىر.
امەريكالىق ماكروەكونوميستىڭ پايىمدارى نەنى اڭعارتادى؟
بەس جىلدان بەرى الەمدى جايلاعان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس پەن جاھاندىق رەتسەسسيا تولاستاۋدىڭ ورنىنا ودان ءارى جالعاسۋدا. الايدا 2008 جىلى باستالعان دەپرەسسيا بۇكىل الەمدى شارپىعانىمەن, ولاردىڭ اقش پەن ەۋروپا وداعى ەكونوميكالارىنا كەلتىرگەن زالالى ۇقساس, بىراق سالدارى بولەك. بۇگىنگى تاڭدا بۇل ايقىندالىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءدال قازىر اقش ەكونوميكاسى قايتا جاندانا باستادى. الايدا ەۋروپا اۋماعىنداعى ەكونوميكالىق احۋال مۇلدە مۇشكىل. بۇلاي تۇيىندەۋگە الگى داعدارىس پەن رەتسەسسيانىڭ سالدارىن تەرەڭ دە مۇقيات زەرتتەگەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, امەريكالىق ماكروەكونوميست پول كرۋگماننىڭ دايەكتى ساراپتامالارى نەگىز بولىپ وتىر.
ماسەلەن, ايتۋلى عالىمنىڭ 2008 جىلى جارىق كورگەن «دەپرەسسيا ەكونوميكاسى قايتا ورالدى ما؟» (The Return of Depression Economics?) اتتى ەڭبەگىندە «داعدارىستار نەگە ورىن الادى؟», «ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ سالدارىن قالاي تىزگىندەۋگە بولادى؟» سياقتى وتكىر ساۋالداردىڭ جاۋابىن ىزدەسە, 2013 جىلى باسپادان شىققان «بۇل داعدارىستى ءدال قازىر تىزگىندەۋ كەرەك!» («End This Depression Now!») اتتى جانە ءبىر ساراپتامالىق زەرتتەۋىندە جويقىن دەپرەسسيانى اۋىزدىقتاۋدىڭ ناقتى جولدارى مەن ادىستەرىن ىزدەستىرەدى.
اتالعان زەرتتەۋلەرىنىڭ الدىڭعىسىندا پول كرۋگمان 2008 جىلى وقىس باستالعان قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس داۋىلىنىڭ تەك ەكونوميستەر مەن ساياساتكەرلەردى عانا تاڭعالدىرىپ قويماي, قاراپايىم امەريكالىقتاردى دا توبەلەرىنەن جاي تۇسكەندەي ەتكەنىن جاسىرمايدى. ولاي بولاتىن دا ءجونى بار ەكەن. سەبەبى, سوڭعى 25 جىل ىشىندە اقش-تا مۇنداي اۋىر داعدارىستىڭ نىشانى بايقالماپتى. ال كەزىندە اقش ەكونوميكاسىن جارعا جىققان « ۇلى كۇيزەلىس» بولسا, بۇدان 90 جىل بۇرىن, ياعني وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا ورىن العان بولاتىن. سوندىقتان دا ونداي جويقىن داعدارىستار امەريكادا ەندى قايتالانبايتىنداي كورىنەتىن. سوسىن اقش ۇكىمەتى مەن فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسى ەكونوميكانى ارا-تۇرا تەڭسەلتىپ كەتەتىن الگىندەي تەربەلىستەردى بولدىرماۋدىڭ كۇللى تەتىگىن ءالدەقاشان يگەرىپ العانداي سەزىنەتىن.
وكىنىشكە قاراي, جاعداي مۇلدە باسقاشا بولىپ شىققان ەدى. 2008 جىلى قىركۇيەك ايىندا, ەڭ الدىمەن, اقش-تاعى ەڭ ءىرى ينۆەستيتسيالىق بانك – Lehmann Brothers بانكروتقا ۇشىراسا, ونىڭ ارتىنان ىلە-شالا الەمدەگى ەڭ ءىرى AIG ساقتاندىرۋ كومپانياسى دا بۇرىنعى قاۋقارىنان ءبىر ساتتە ايىرىلىپ, مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە وتۋگە ءماجبۇر بولدى. سول-اق ەكەن, بۇكىل الەم ەكونوميكاسى دۇلەي داعدارىستىڭ تۇڭعيىعىنا مالتىعىپ, تۇنشىعا باستاعان بولاتىن.
كوپ ۇزاماي-اق الگى داعدارىستىڭ سالدارىنان دامىعان ەلدەردىڭ ونەركاسىپ وندىرىستەرىنىڭ قارقىنى بىردەن 10 پايىزعا قۇلاسا, جاپونيا مەن شۆەتسيا سىندى ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 20 پايىزعا دەيىن قۇلدىرادى. ءتىپتى, كەيىنگى جىلدارى ۇدەمەلى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان قىتايدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى دە 2009 جىلى 5.1 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. الەمنىڭ كوپشىلىك ەلدەرىنىڭ سىرتقى ساۋدا سالاسىنداعى تاۋار اينالىمدارىنىڭ مولشەرى دە 20-30 پايىزعا كەمىپ كەتتى. ال كەيبىر ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 40-50 پايىزعا دەيىن قۇلديلادى. سونىڭ سالدارىنان الەمدەگى ەڭ باقۋاتتى ەلدەردىڭ ءبىرى دەپ جۇرگەن يسلانديانىڭ جاعدايى كۇرت مۇشكىلدەنىپ, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنان كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ, داعدارىستان زارداپ شەككەن مەملەكەتتەردىڭ جيىنتىق شىعىندارى شارىقتاپ ءوسىپ, 50 تريلليون دوللارعا جەتتى.
وسى تۇستا, «ءار جىل سايىن قۇنى 15 تريلليونعا تاتيتىن تاۋارلار مەن قىزمەت تۇرلەرىن قام تاماسىز ەتىپ جۇرگەن اقش ەكونوميكاسىنىڭ وسىلايشا ويسىراپ قالۋىنا نە سەبەپ بولدى؟», – دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن امەريكالىق ماكروەكونوميست پول كرۋگمان ءوز ەلىنىڭ ىشىنەن ەمەس, كەرىسىنشە, الىستان, اتاپ ايتقاندا, ەرتەرەكتە ازيا ەلدەرىندە بولعان داعدارىستان ىزدەي باستادى.
ماسەلەن, 1990 جىلدارى ىشكى جالپى ءونىمى الەمدىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ تورتتەن ءبىرىن, ال حالىقتارىنىڭ جيىنتىق سانى ميللياردتىڭ ۇشتەن ەكىسىن قۇرايتىن ازياداعى بىرنەشە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالارى كەنەتتەن كەلگەن « ۇلى كۇيزەلىسكە» ۇقساس جويقىن داعدارىسقا تاپ بولعان بولاتىن. الگى ەلدەردىڭ ەكونوميست عالىمدارى مەن ساراپشىلارى مۇنى ۋاقىتشا قۇبىلىس, سوندىقتان ولاردىڭ ەكونوميكالارى, بۇرىنعىشا ۇدەمەلى قارقىنىمەن دامي بەرەدى دەپ توپشىلاعان بولاتىن. الايدا « ۇلى كۇيزەلىس» كەزىندەگىدەي نىسانالى شارالار قابىلدانىپ, دەرەۋ ىسكە اسىرىلعانىمەن, ولار كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزە المادى. كەرىسىنشە, اتالمىش شارالار الگى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق احۋالىن مۇلدە ۋشىقتىرىپ جىبەردى.
ارينە, تاريح تالىمىنەن ءتيىستى قورىتىندى شىعارا بىلەتىن بىلىكتى ەكونوميستەرى الگىندەي رەتسەسسيانىڭ الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە ورىن الۋ مۇمكىندىگىن قالت جىبەرمەي, دەر كەزىندە سەكەم الاتىنى كۇمان تۋعىزباسا كەرەك. سوندىقتان دا بولار, اسا تاجىريبەلى ءارى كورەگەن پول كرۋگمان ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارىن كۇيرەتىپ كەتكەن جوعارىداعى داعدارىستىڭ باسقا ەلدەردە دە ورىن الۋ قاۋپىن تەرەڭ سەزىنىپ, ءوز عىلىمي ەڭبەگىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن ازيا كەڭىستىگىندە 1990-جىلدارى ورىن العان الگى رەتسەسسياعا جاۋاپ رەتىندە دايىنداعان-دى. الايدا ايتۋلى ەكونوميست عالىمداردىڭ كوپشىلىگى ول داعدارىستى تەك ازيا ەلدەرىنە عانا ءتان قۇبىلىس, دەمەك, شەكتەۋلى عانا داعدارىس دەگەن پايىمعا تابان تىرەپ, وزگە پىكىرلەرگە دەس بەرمەگەن ەدى.
ال شىندىعىندا, پول كرۋگماننىڭ كورىپكەلدىگى مۇلتىكسىز شىندىق بولاتىن. ەندى مىنە, بۇكىل الەم, ونىڭ ىشىندە اقش تا بار, الاپات سالدارى كۇللى پلانەتانى شارپىعان دۇلەي قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسپەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جانتالاسا ارپالىسۋدا.
پول كرۋگماننىڭ توپشىلاۋىنشا, ادامزات بۇگىنگى تاڭدا كەنەتتەن كەلگەن قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسپەن جوعارىداعى ازيا مەملەكەتتەرى سەكىلدى بەتپە-بەت كەلىپ, ولارمەن شاماسى كەلگەنشە, وزدەرىنىڭ ساراپشى عالىمدارى مەن ساياساتكەرلەرى قالىپتاستىرعان ەسكى ەكونوميكالىق دوكترينا شەڭبەرىندە كۇرەسىپ جاتىر. بۇرىنعى, 1920-جىلدارى وتە الاپات ەكونوميكالىق داعدارىسقا تاپ بولعان مەملەكەتتەر سەكىلدى, بۇگىنگى ۇلىبريتانيا سىندى ەكونوميكالارى ءىرى ءارى تۇراقتى دامىپ كەلگەن مەملەكەتتەر دە ءدال قازىرگىدەي ۇزاققا سوزىلعان توقىراۋ مەن دەفلياتسيا تۋدىرعان سىن-قاتەرلەرگە بىردەن جاۋاپ تابا الماي, دال بولىپ وتىرعان جايى بار. مۇنى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىراق, ءبورى ارىعىن بىلدىرمەس دەمەكشى, كەزىندە بريتاندىق ەكونوميكالىق تەوريانىڭ نەگىزىن قالاعان دجون مەينارد كەينس (John Maynard Keynes) پەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اقشا اينالىمى مەن مونەتارلىق تەوريانىڭ اۆتورى, امەريكالىق ەكونوميست ميلتون فريدمان (Milton Fridman) ۇسىنعان ىلىمدەرمەن قارۋلانعان باتىس ەكونوميستەرى بۇدان بىلايعى كەزدە دە ءوز تاجىريبەلەرى مەن بىلىكتەرىنىڭ كەز كەلگەن داعدارىستىڭ الدىن الۋعا ابدەن جەتكىلىكتى ەكەندىگىنە وتە سەنىمدى ەكەندەرىن جاسىرمايدى. ال ءىس جۇزىندە الگى سەنىم ءوزىن-ءوزى اقتامادى. شىنداپ كەلگەندە, 1970-جىلدان باستالعان ونجىلدىق ناعىز توقىراۋ مەن ينفلياتسيا ونجىلدىعىنا اينالدى. ءسويتىپ, 1973 پەن 1979 جىلدار اراسىندا 1930 جىلداردان بەرمەن قاراي بولىپ كورمەگەن وتە الاپات رەتسەسسيا ورىن الدى.
باتىستىڭ وزا دامىعان ەلدەرىنىڭ تاعى ءبىر ولقىلىعى ولار مەكسيكادا, ودان سوڭ لاتىن امەريكاسىنىڭ برازيليا, چيلي, ارگەنتينا جانە باسقا دا ەلدەرىندە, سول سياقتى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىندە ءجيى-ءجيى ورىن الىپ كەلگەن ۆاليۋتا داعدارىسىنان دا, بانك جۇيەسى داعدارىسىنان دا, ءتىپتى, گيپەرينفلياتسيا داۋىلدارىنان دا ءتيىستى ساباق العان جوق. ونىڭ ۇستىنە, الەمنىڭ ەكىنشى ەكونوميكاسى بولىپ سانالاتىن جاپونيانىڭ قارجى-ەكونوميالىق داعدارىسىنىڭ باستى سەبەپتەرى دە ءتيىستى دارەجەدە قاپەرگە الىنبادى. ءتىپتى وعان تەرەڭ ساراپتاما دا جاسالمادى.
مىنە, بۇگىنگى تاڭدا وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن پول كرۋگماننىڭ تەرەڭ زەرتتەۋلەرى تولتىرىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. ولاي دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى, ايتۋلى ەكونوميستىڭ نازارىنان پلانەتا بەتىندەگى ەلدەردە وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ بۇگىنگى تاڭعا دەيىنگى ورىن الىپ كەلگەن ۇلكەندى-كىشىلى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستار مەن رەتسەسسيالاردىڭ بىردە-ءبىرى تىس قالماعان. سوسىن, بەلگىلى ءبىر ەلدەردە ورىن العان داعدارىستار مەن رەتسەسسيالاردىڭ الگى ەلدەرمەن جاپسارلاس جاتقان نەمەسە سول ەلدەرمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارعا تۇسكەن الىس-جاقىن ەلدەرگە د