بۇل ۇعىمدار جەر بەتىندەگى جۇمىر باستى ءار پەندەنىڭ باستى ارمانى, باستى قۇندىلىقتارى. ونىڭ ءتۇپ-تامىرى, ءسىرا, جاراتۋشى يەنىڭ ءوز كەڭشىلىك-مارحاباتىمەن ادام بالاسىنا سىيلاعان ەركىندىك-ەرىكتىلىگىنەن باستاۋ السا كەرەك. ادام بالاسى ءوز ەركىمەن تاڭداۋ جاساپ, جەر بەتىندە قالاسا وڭ, تازا, اق جولمەن جۇرەدى, قالاماسا – تەرىس جولعا تۇسۋگە دە ەرىكتى. ارينە تەرىس جولدىڭ كەسىرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى جانە وزىنە تيەسىلى.
جەكە ادامعا قاتىستى وسىنداي ەرىكتىلىك قۇندىلىعى ءتىرى ورگانيزم رەتىندە ۇلتقا دا ءتان. دەمەك كەز كەلگەن جەكە ادامنىڭ ارمانى سياقتى ءار ۇلتتىڭ ارمانى دا – ءوزىنىڭ جانە ءوز ۇرپاعىنىڭ ازات بولۋى, ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋگە قۇقىلى بولۋى, تاريحتاعى ءوز جولىن تاڭداۋعا ەرىكتى بولۋى, ءوز بولاشاعىنا ەركىن تاڭداۋ جاساۋ مۇمكىندىگى. وسى قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزى مەن ءۇشىن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ 4-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن 1986 جىلعى جەلتوقساننىڭ 16-18 كۇندەرى اشىلدى. «قازاقستانعا باسشى ەتىپ ەلگە بەلگىسىز بىرەۋ جىبەرىلىپتى» دەگەن سۋىت حاباردىڭ «لەنيندىك ۇلت ساياساتىن», ء«ار ۇلتتىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى ايقىنداۋعا ەرىكتىلىگى» پرينتسيپتەرىن كۇندە قايتالاپ, قۇرانداي جاتتاپ وتىرعان ساياسي ساناسى اشىق جانە «كوممۋنيستىك پارتيانىڭ سارا دا دانا ساياساتىنا» سەنگەن ستۋدەنتتەردىڭ سەنىمىنە اتىلعان وقتاي اسەر ەتكەنى راس. جاستىقتىڭ جالىنىمەن قاقاعان ايازعا قاراماي اتىرىلىپ الاڭعا شىقتىق.
ۇلتتىق نامىسى تاپتالعان قازاق جاستارىنىڭ جالىن اتىپ ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى برەجنەۆ الاڭىنا اتتانداپ شىعۋى – نەبارى بەس-اق جىلدان كەيىن ارايلاپ اتاتىن ەگەمەندىك تاڭىنىڭ الدىنداعى قاپاس ءتۇننىڭ ەڭ ءبىر قاراڭعى ءساتىن سەرپىلتكەن العاشقى بەلگىسىندەي ەدى. 33 جىل بۇرىنعى ەگەمەندىك جولىنداعى قازاق حالقىنىڭ سوڭعى كوتەرىلىسى – الماتىداعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ىشىندە ءجۇرىپ, كوزبەن كورگەن سۋرەتتەر ءالى كۇنگە ەسىمدە.
قاقاعان ايازعا قاراماي, اتىلعان سۋىق سۋدىڭ استىندا, كەڭەس رەجىمى جەندەتتەرىنىڭ تەمىر سويىلدارى مەن ارسىلداعان يتتەرىنە توتەپ بەرىپ, جارىلعان باستارىن تاڭىپ الىپ, كوزدەن اققان ىستىق جاسىمەن مۇزداپ قالعان قولدارىن جىلىتا ءجۇرىپ, قارلىققان داۋىستارىمەن «مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ جەرىم, گ ۇلىڭ بولىپ ەگىلەمىن...» دەپ, «مەنىڭ قازاقستانىمدى» ۇرانداتا الاڭدى جاڭعىرتىپ جۇرگەن قازاق جاستارى...
اينالادا تۇندەگى قاقتىعىستا ورتەنگەن ماشينانىڭ قاڭقاسى.. جەر-جەردە قارمەن ارالاسىپ قاتىپ جاتقان قان داقتارى... سولداتتار ۇرىپ-سوعىپ, يتىنە تالاتىپ, قۇلاپ قالعانداردى ماشينالارىنا تيەپ اكەتىپ, قالعاندارىن الاڭنان 200-500 مەتردەي جەرگە دەيىن قۋىپ تاستايدى...
اۋەلدە قازمۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ وقۋ كورپۋسىنان وقىتۋشىلار مەن كوممۋنيست-كومسومول بەلسەندىلەرىنىڭ شەبىن بۇزىپ, اتىرىلىپ شىققانداعى كۋرستاستار الاڭعا جەتكەندە ءبىر-بىرىمىزدەن اداسىپ, ەندى ءوزىمىزدىڭ توپتان مەن, قوس ايگۇل – ءجۇسىپوۆا مەن يبراشەۆا جانە شولپان ءجۇنىسوۆا تورتەۋىمىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ قولىمىزدان تاس قىلىپ ۇستاپ الىپ, بىرگە قاشىپ كەلە جاتىرمىز.
سوڭىمىزدان تۇسكەن پروجەكتوردىڭ جارىعىنان الدىمىزداعى كولەڭكەمىزدى كوردىك, ءبىزدىڭ كولەڭكەمىزگە ەندى سولداتتاردىڭ كولەڭكەسى قوسىلعاندا ارتىمىزعا قاراساق, دۇركىرەي قاشقان ءنوپىردىڭ سوڭعى جاعىندا قالىپپىز. ال كورىنىس – بۇرىن-سوڭدى ومىرىمىزدە كورمەگەن, تەك سوعىس تۋرالى كينودان كورىنەتىن سۇمدىق سيۋجەت سياقتى – قاتار-قاتار قۇرساۋلى ساپپەن جۇگىرىپ كەلە جاتقان سولداتتاردىڭ تەمىر قالقاندارى جەرگە دەيىن جەتەدى, الدىڭعى ساپتارىندا ارسىلداعان يتتەرى بىرگە جۇگىرىپ كەلەدى. الاڭ اسفالتىنا سوعىلعان كەرزى ەتىكتىڭ كۇرسىلىنە يتتەرىنىڭ ارسىلى, وعان قوسا قولدارىنداعى سويىلدارىمەن تەمىر قالقاندى سوققان داۋىسى قوسىلعان ازان-قازان سۇراپىل شۋ ادامنىڭ جانىن تۇرشىكتىرەدى... جانىمىز كوزىمىزگە كورىنىپ, ىشقىنا جۇگىرىپ كەلە جاتقانىمىزدا, سول جاقتان ءبىر جىگىتتەردىڭ: «قىزدار! بەرى, بەرى قاشىڭدار!» دەگەن ايعايى ەستىلىپ, تۋرا جولدان سولعا قاراي جالت بۇرىلىپ, ەكى قابات ۇيلەردىڭ اۋلاسىنا قاراي جانتالاسا جۇگىردىك. قاراڭعىدا جانۇشىرا جۇگىرىپ كەلە جاتىپ, سول ەكپىنمەن الدىمىزدان قازىلىپ قويعان ادام بويىنداي ورعا ۇمار-جۇمار قۇلاپ تۇستىك. تۇرا كەلسەك – وردا ون-ون بەستەي تۇرىك جىگىتتەرى, ەكى ايگۇلمەن ۇشەۋمىز. شولپان جوق. قايدا تۇسكەنىمىزدى بىلمەي شوشىپ تۇرعان بىزگە تۇرىك جىگىتتەر قازاقشا سويلەپ: «قىزدار, قورىقپاڭدار! ءبىز سەندەرمەن بىرگەمىز. بۇعىڭدار, قازىر سولداتتار كەرى قايتادى, سول كەزدە شىعامىز», دەيدى. وزدەرى الماتى ماڭىنداعى قاسكەلەڭ, تالعاردان كەلىپتى.
جارتى ساعاتتاي وتكەندە الاڭ جاقتاعى ايعاي-شۋ باسىلعانداي بولعاسىن وردان شىقتىق. ەندىگى ويىمىز ءتورتىنشى قۇربىمىز شولپاندى تابۋ. جول جاققا شىققانداعى كورىنىس سوعىس الاڭىن ەلەستەتەدى – الاڭ بويى سويىلدان قۇلاپ, ايعايلاپ كومەك سۇراعان قىز-جىگىتتەر, ولاردى سۇيرەلەپ, ماشيناعا تيەپ جاتقان سولداتتار, سول باياعى ارسىلداعان يتتەر...
كەنەت الدىمىزداعى ءبىر ءۇيدىڭ قابىرعاسىنان اعاراڭداعان شولپاننىڭ تونىنا ۇقسايتىن بەينە كورىنگەن سوڭ سولاي جۇگىردىك. جاقىنداپ كەلسەك, شىنىمەن شولپان ەكەن. الدىندا ۇزىن بويلى ءبىر سولدات تەمىر سويىلىن ونىڭ كەۋدەسىنە كولدەنەڭىنەن قويىپ, ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا جابىستىرا ۇستاپ تۇر. قاستارىنا ەنتىگە-ەنتەلەي جۇگىرىپ كەلدىك. ەڭگەزەردەي ورىس جىگىتى ەكەن, قۇربىمىز سولداتتىڭ بەتىنە جاۋدىرەگەن كوزدەرىمەن قيىلا قاراپ تۇر. كىشكەنتاي عانا سۇيكىمدى قىزدىڭ مولدىرەگەن قارا كوزدەرىنە كوزى تۇسكەندە, قول كوتەرۋگە ءداتى بارماسا كەرەك, ءسىرا. كەلە سالا وعان: ء«بىز دەمونسترانت ەمەسپىز, ساباقتان شىعىپ وسى ماڭداعى ۇيىمىزگە كەلە جاتقان ستۋدەنتتەرمىز, وتىنەمىز, جىبەرە سالشى...» دەپ, بار جانىمىزدى سالىپ, جالىنىپ جاتىرمىز... الگى سولدات ارقايسىسىمىزدىڭ بەتىمىزگە كەزەك-كەزەك قاراپ, ءبىراز تۇردى دا ءۇنسىز عانا بۇرىلىپ كەتە بەرگەنى... ءوزىمىز سياقتى ورىمدەي جاس سولداتتىڭ مارتتىگىنە ءبىز دە ريزا بولىپ, ارتىنان العىسىمىزدى جاۋدىرىپ جاتىرمىز.
وسىلايشا اداسىپ قالعاندارىمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى تاۋىپ, تابىسىپ, شۇرقىراسىپ قالدىق... سولداتتار ۇكىمەت ءۇيىنىڭ عيماراتىنا جاقىن جەردەگى تريبۋنا ماڭىنداعى العاشقى پوزيتسياسىنا قايتىپ باردى. اراعا جيىرما-وتىز مينۋت سالىپ, ەس جيعان جاستار دا الاڭعا ولاردىڭ ارتىنان «مەنىڭ قازاقستانىم»-داتىپ قايتا بەتتەپ بارادى...
كەنەت توپتىڭ اراسىنان: «وتىرىڭدار! وتىرىڭدار!» دەگەن داۋىستار ەستىلدى. وتىردىق. اينالا قالىڭ ءنوپىر وتىرعان كەزدە باسىنا وراعان اق داكەدەن قىزىل قانى شىعىپ تۇرعان ءبىر جىگىت تۇرعان كۇيى قالدى. سويتسەك, باسقالارى وتىرعان كەزدە تۇرعان ادامنىڭ داۋىسى الىسقا جەتەدى ەكەن. تۇرەگەپ تۇرعان جىگىت قارلىققان داۋسىمەن ىشقىنا ايعايلاپ: «قىزدار! سەندەر قايتىڭدار! جىگىتتەر! ءبىز قايتپايمىز! قالايدا ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن شىدايمىز! بۇكىل الەم بىزگە قاراپ وتىر! قازاقتار قورقاق ەكەن, ءبىر رەت تاياق جەپ ەدى – قاشىپ كەتتى دەمەسىن! نامىستى قورعايمىز! قازىر پورشەن زاۋىتى مەن ادك-نىڭ كۇندىزگى سمەننەن شىققان جىگىتتەرى كەلەدى! تۇنگى سمەندەگىلەر سەندەر جۇمىسقا بارىڭدار! جىگىتتەر! قىزداردى قورعاڭدار!» دەيدى...
«قازاق حالقى ءوزىنىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىنە تاريحتا «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» دەگەن سوزدەرمەن قالعان جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزەڭىنەن باستالىپ, ورىس وتارشىلدىعىنا, ودان كەيىنگى كەڭەستىك قيتۇرقى ساياساتپەن جالعاسىپ, سوڭى كەشەگى جەلتوقسانداعى ۇلتجاندى, نامىسشىل, رۋحى بيىك جاستاردىڭ كوتەرىلىسىمەن اياقتالعان نەبىر ناۋبەتتەردى, ورەسكەل قيانات پەن مەحنات-ازاپتاردى قايسارلىقپەن جەڭە وتىرىپ جەتتى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ زامانداردا قازاق حالقىنىڭ «قانسىراعان كەزدەرى بولدى, بىراق قازا بولعان جوق, ەسەڭگىرەپ سوققى العان كەزدەرى بولدى, بىراق ەسىنەن اداسقان جوق, سۇرىنگەن كەزدەرى دە بولدى, بىراق سۇلاعان جوق», دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتالى سوزدەرى حالقىمىزدىڭ ازاتتىق – تاۋەلسىزدىك جولىنداعى وتكەنى مەن بۇگىنىن ايقىن سۋرەتتەيتىن سارابدال باعا.
28 جىلدا «بالاڭدىقتى» ارتقا تاستاپ, جالىنداعان جىگىت جاسىنا ەندى عانا جەتكەن مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, ساياسي-قوعامدىق, حالىقارالىق قاتىناس سالالارىندا قول جەتكىزگەن قۋاتتى جەتىستىكتەرى, ارينە ىزگى نيەتتى ءار ازاماتتىڭ جۇرەگىندە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتاتىنى انىق. بۇگىنگى ەگەمەندىگىمىز – عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالارىمىزدىڭ تاسقا قاشاپ جازىپ كەتكەن «ماڭگىلىك ەل» دەگەن ۇشقىر قيالىنىڭ جەمىسى, ورىندالعان ارمانى. بۇگىنگى ەگەمەندىگىمىز – نايزاسىنىڭ ۇشىمەن, بىلەگىنىڭ كۇشىمەن بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسكەن ۇلى بابالارىمىزدىڭ قابىل بولعان دۇعاسى, بىزدەرگە تابىستاعان اماناتى. اماناتىمىزعا ادال بولىپ, كەلەشەك ۇرپاققا تابىستاۋ – بىزگە پارىز. ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى قۇتتى, بەرەكەلى جانە باياندى بولعاي!
ماريام قاراباەۆا,
الماتى قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى