قيىن ساتتە دە بىرگە بولعانبىز!

1916-1917 جىلدارداعى مالى­مەت بو­يىنشا التى ميلليون ادام 1946-1947 جىل­­دارعا كەلگەندە ەكى ميلليونعا ءتۇسىپ, ءتورت ميلليون حالىق جوق بولىپ كەتىپتى. ولار قايدا كەتتى دەر بولساق, 1917-1920 جىل­­دارداعى ازامات سوعىسى, 1920-1930 جىل­دارعا دەيىنگى بايلاردى جانىشتاۋ, مال-دۇنيەنى تاركىلەۋ, 1930-1932 جىلعى قولدان جاسالعان اشارشىلىق, 1937-1938 جىلدار­دا­عى قۋعىن-سۇرگىن, «حالىق جاۋلارىن» جازالاۋ ناۋقانى, 1941-1945 جىلدارداعى فاشيستىك گەرمانياعا قارسى قان-قاساپ سوعىس سەكىلدى سۇراپىل جىلدار, سۇرەڭسىز ۋاقىتتار, باسىمىزدان ءوتىپتى. اينالاسى وتىز جىلدىڭ ىشىندە ءوسۋدىڭ ورنىنا ءوشىپتى, كوبەيۋدىڭ ورنىنا كەرى كەتىپتى. ءتورت ميل­ليون ادامنان ايىرىلۋ – اششى ازاپ, تەڭدەسسىز شىعىن... وزەكتى ورتەر وكىنىش. سونداي سويقاندى وتىز جىلعا جىلاۋلى كوزبەن قاراپ وتىرىپ, مىنە, بۇگىن دە وتىز جىل باسىمىزدان سىرعىپتى.

بۇل وتىز جىلدا ەڭ باستىسى ورنىق­تى­لىق ساقتالىپ, وتانى­مىز­دىڭ كوركەيىپ دامۋىنا كەڭ جول اشىلدى. ايعاي-اتتانسىز, قانتوگىسسىز, قايعى-قاسىرەتسىز ءبىر جۇيەدەن ەكىنشى جۇيەگە ەمىن-ەركىن وتتىك. داعدىلى جولدان جاڭا جولعا اۋىسىپ داعدارىپ قال­ساق تا, تەز ەس جيىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ, ومىرگە جاڭادان تۋعانداي بولىپ, بولا­شاق­قا ۇمىتپەن قاراي الدىق. كۇدىگىمىز سەيىلدى. شەتەلدەن قانداس باۋىرلارىمىز كەلىپ, كوش-كەرۋەنىمىز تۇزەلدى. «ەلگە ەل قوسىل­سا – قۇت بولادى» دەپ, قازاق تىلىندە سويلەيتىن, ۇلتتىق ءداستۇر-سالتىمىزدى ۇستاناتىن زيالى جۇرت وكىل­دە­رى كوبەيىپ, ديقان-مالشىلار ارامىزدى تولىقتىردى. جاڭادان كاسىپ كوزدەرى اشىلىپ, مەكتەپتەگى وقۋشى سانى قاۋىرت كوبەيىپ, ستۋدەنتتەردىڭ قاتارى قالىڭدادى. حالىقتىڭ جان سانى 18 ميلليونعا ءوسىپ, ومىرىمىزگە وزگەرىس كىرىپ, تىڭنان تىرشىلىك باستالىپ, «ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جاندى». ارقا توسىنەن ايشىقتى الىپ قالا نۇر-سۇلتان بوي كوتەردى. مىنە, ارعى وتىز جىل مەن بەرگى وتىز جىلدىڭ جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلى وسىلاي كورنەكتىلەنىپ كوڭىلىمىز ءوستى, جۇزىمىزدەن شۋاق ەستى. وسىنىڭ ءبارى وزدىگىنەن بولا قالعان جوق, حالىقتىڭ وزەگىندە مىقتى ۇيىتقى, ۇيىمداستىرا بىلەتىن, باعىتى ايقىن, باعدارى تۋرا مىعىم ويلى, پاراساتتى باسشى بولعاندىقتان دا بۇرالاڭ جولدا بۇعىپ قالماي, قيىن كۇندەردە قيسايىپ كەتپەي العا باستىق.

ءوز باسىم جازۋشى بولعاندىقتان, ما­عان ەڭ جاقىنى قالامگەرلەردىڭ ءومىرى, شىعار­ما­شىلىق ورتانىڭ شىن­دىعى دەر ەدىم. اقىن-جازۋ­شىلاردىڭ جاسامپازدىق ەڭبەك جولى تاۋەلسىزدىكپەن بىتە-قاي­نا­سىپ كەتكەن. ەڭ باستىسى, جازۋ­شى­نىڭ جان جۇرەگىنەن تۋعان ءتول تۋىندىلارىنىڭ جولى اشىلىپ, وقىرمانمەن جۇزدەستى. كوركەم دۇنيەلەردەن تسەنزۋرا الىنىپ تاستا­لىپ, شىعارماشىلىق جولىن­دا­عى اۆتورلاردىڭ ەركىندىگى قور­عال­دى, قالامعا ەرىك بەرىلدى. سونىمەن عانا شەكتەلمەي, قالامگەرلەردى ۇزدىكسىز تۇردە ىنتالاندىرىپ, بيىك ماراپاتتار مەن جوعارى دارە­جە­لى سىيلىقتارعا كەنەلدىردى. ءار جىل سايىن مەملەكەتتىك قار­جى­مەن كىتاپتارىن باسىپ شى­عا­­رىپ وڭىرلەرگە تاراتتى. ەلباسى قالامگەرلەر قاۋىمىن ەسى­نەن شىعارماي كەزدەسۋلەر مەن جۇز­دە­سۋلەردى جولعا قويىپ, جازۋ­شى­لار­دىڭ جانايقايىن, حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن تىڭداۋدان جالىققان ەمەس. ونىمەن قوسا جاڭا زامان, دابىرالى ءداۋىرىمىز تۋرالى ەڭبەك ادامدارىن, بۇگىنگى كۇننىڭ گەرويلارىن سۋرەتتەپ وبرازدار جاساۋعا شابىتتاندىرا ءبىلدى. عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاسوسپىرىمدەر مەن بالالار تەاترىنداعى 2005 جىلعى كەزدەسۋىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكى ماسەلەنى قاداپ تۇرىپ ايتتى. ءبىرى, تاۋەلسىزدىك ەسەيتكەن ەڭبەك ادامىن, ۋاقىت تۋدىرعان تىڭ شىعارمالار جانە ونىڭ ادەبي قاھارماندارىن جارىققا شىعارۋ. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ مايەگىنەن ايىرىلماي, ءار ۇلت قالامگەرلەرى ءوز باعىتىن باتىل جالعاستىرا بەرۋدى سانامىزعا ءسىڭىردى. انە, سول ۇندەۋدىڭ ناتيجەسى مەن شابىتتاندىرۋىنان بولار, مەن ۇيعىر ۇلتىنان شىققان كاسىپكەر, ۇلت زيالىسى, مەتسەنات ءدىلمۇرات قۋزيەۆ تۋرالى ء«دىلى زيا» رومانىمدى جازىپ شىقتىم. «جازىپ شىقتىم» دەگەن جاي اڭگىمە, ول ءۇشىن 4-5 جىلىمدى سارپ قىلىپ كوز مايىمدى تاۋىسىپ كوركەم وبراز جاساپ, كوپشىلىكتىڭ كوكىرەگىنە قوندىردىق. كەيىن بۇل رومانىمدى اقىن-اۋدارماشى داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, رومان قازاق وقىرماندارىنا جەتتى. ول ارقىلى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى زامان كەلبەتى, ادامدار تاعدىرى, ەكونوميكالىق ۇردىستەردىڭ ورىندالۋ بارىسى باياندالدى. وسىلايشا كوكبازاردا جۇگەرى ساتىپ جۇگىرىپ جۇرگەن قارا سيراق ءبىر بالانىڭ ەسەيە كەلە ءبىلىم الىپ بيىكتەي تۇسكەنىن, تەحنيكا ءتىلىن مەڭگەرىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ قىرى مەن سىرىن مەڭگەرگەنىن, جاقسىلىعى ءوز باسىنان اسىپ, ۇلتقا, مەملەكەتكە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرگە اينالعانىن جارقىراتا كورسەتتىم. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, قازاق پەن ۇيعىردىڭ ەجەلدەن قانىندا بار, تاڭداۋلى ءداستۇرى, ارداقتى جولى اتا-انا سىيلاۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن ساقتاپ كەلگەن اۋلەتتىڭ ونەگەسىن ورنەكتەدىم. مىنە, بۇل ەلباسى قامقورلىعى مەن ءبىزدىڭ ۇلكەن ماقساتقا ءۇن قوسۋىمىز ەكەنى انىق. وسى باعىتتان جاڭىلماي, ەلباسى كىتاپتارىنداعى ەلەۋلى كەزەڭدەردى سيۋجەت ەتە وتىرىپ «استانا» دەگەن پۋبليتسيستيكالىق دراما جازىپ شىقتىم. ول ق.قوجامياروۆ اتىنداعى رەس­پۋب­لي­كالىق مەملەكەتتىك اكادەميالىق ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەات­رى­نىڭ شىعارماشىلىق رەپەرتۋا­رىن­ا ەنىپ, الماتى جانە نۇر-سۇلتان قالالارىندا ۇلكەن ساحنادا قويىلدى. وسىلايشا ەل استاناسىنىڭ قالىپتاسۋى ەلباسى ەڭبەگىمەن تىعىز بىرلەستىرىلىپ كورسەتىلدى.

مەنىڭ جازعان دۇنيەلەرىم ۇيعىر, قازاق, ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلىپ قانا قوي­ماي, سوڭعى جيىرما جىلدىڭ بەدەرىن­دە تۋىس­قان تۇرىك جانە ازەربايجان تىل­دە­رى­نە اۋدا­رى­لىپ, «يديقۇت», «شارباق» اتتى شىعار­ما­لا­­رىم قۇرلىق اسىپ, ادەبي ءورىسىم كەڭىدى. «مۇقامشى» دەپ اتالاتىن ۇلتتىق مادە­نيەتى­مىزدىڭ جاۋھارى سانالاتىن قۇندى ەڭبە­گىم تۇركى دۇنيەسىن شارلادى. مىنە, كورىپ وتىرسىزدار, وسىنىڭ بارلىعى تاۋەل­سىزدىك سىيلاعان باقىت, ەلدىكتىڭ ارقاسىندا ىسكە اسقان ەلەۋلى وقيعا دەگەن بولار ەدىم.

وتكەن عاسىردىڭ 1986 جىلى وتە اۋىر ءبىر كەزەڭ بولدى. ول تۇستا ۇلت كوسەمى دىنمۇحامەد قوناەۆقا جالا جابىلدى, جازىقسىز جابىرلەندى. قازاقستان تۋرالى تۇك تە بىلمەيتىن ۇرداجىق كولبين بيلىك باسىنا كەلىپ, جەلتوقسان كوتەرىلىسى بۇرق ەتە قالدى. سول تۇستا بارىمىزگە دە تاريحي كەزەڭ, سىن ساعاتتار تاپ بولدى. ونىڭ قالاي بولعانىن, سوڭى نەمەن تىنعانىن ايتپاي-اق قويايىن. ءدال سول جىلدارى مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعى پارتكومىنىڭ سەكرەتارى بولىپ ىستەپ جۇرگەن كەزىم بولاتىن. وداققا ەكپىنى تاۋدى قۇلاتىپ, ورماندى جاپىرعانداي بولىپ كولبين كەلدى. جازۋشىلار وداعىندا ۇلكەن جينالىس اشىلىپ, ونى جۇرگىزۋ, پارتكوم حاتشىسى ماعان جۇكتەلدى. بىلاي تارتساڭ اربا سىنادى, بىلاي تارتساڭ وگىز ولەدى... كوممۋنيست رەتىندە اق پەن قارانى اجىراتپاي ورتالىقتىڭ سويىلىن سوعۋ كەرەك پە, الدە جانباۋىرلارىم قازاق جاستارىنىڭ جاقتاۋشىسى بولۋىم كەرەك پە؟!. جايشىلىقتا كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيدى ەكەنسىڭ, اۋىر كۇن تۋىپ, «ات اۋىزدىقپەن سۋ ءىشىپ, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەندە» ادامدىق اردىڭ تارازىسىنا تۇسەتىنىڭ انىق. ءىشىم ءبارىن سەزىپ تۇر, اۋزى دۋالى دەگەن اقساقالدار س.شايمەردەنوۆ ج.مولداعاليەۆ تەبىرەنە ءسوز الدى, قالامى قارىمدى دەگەن قاسقا مەن جايساڭ مىنبەگە شىقتى... قايسى ءبىرىن ايتايىن, كىمنىڭ نە دەگەنى قۇلاعىمدا ءالى جاڭعىرىپ تۇر. مۇسىلماننىڭ ەرەكشەلىگى – بىرەۋدىڭ ءمىنىن بەتىنە باسپاۋ دەيدى ەكەن. «سەن ءمۇمىننىڭ كۇناسىن جاسىرساڭ, اللا سەنىڭ كۇناڭدى جاسىرادى» دەپتى, ادامزاتتىڭ اسىل ءتاجى پايعامبارىمىز (س.ع.س). مەنىڭ ايتپاعىم مىناۋ: سول كۇن باسقانى قايدام, مەن ءۇشىن سۇمدىق اۋىر بولدى. ءبىرى كولبيننىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ قازاق تۋىستاردى جالالى ەتىپ, ءوزىم بولسام ەرتەڭ ەل بەتىنە قاراي الماي تىرىدەي ءولۋ جولى, ەندى ءبىرى شىندىقتى ءتىلىپ تۇرىپ ايتىپ, ءتىلتارتپاي كەتۋ (سوتتالۋ). بىراق ماعان ار سوتى بارىنەن بيىك, بارىنەن وكتەم بولىپ كورىندى. نە ايتۋ كەرەك؟ كىمنىڭ جىرتىسىن جىرتۋ كەرەك؟ وسىنداي سانا ساپىرىلىسى مەن كىسىلىكتىڭ تەكەتىرەسىندە مەنىڭ جۇرەگىم سىزداپ, جانىم كۇيزەلىپ ەسىمنەن تانىپ قۇلادىم. ءتىرى جۇرۋگە بولا, تىلدەن قاتەلەسۋدەن گورى ولگەن ارتىق بولار ەدى. «اياقتان سۇرىنسەڭ تۇراسىڭ, اۋىزدان سۇرىنسەڭ تۇر­ماي­سىڭ» دەگەن بابالار ءسوزى جادىمدا. ءيا, مەن ۋاقىتتىڭ سىنىندا ءبىر اۋىز ءتىل قاتپاي جىعىلدىم. ءبارىن كەيىن ءبىلدىم, ەسىمدى جيىپ ءتىرى ەكەنىمدى كورگەندە قۇلاعىما جەتكەن شىندىق بىلاي ءوربىپتى. ...مەن ەسىمنەن تانىپ جىعىلىپپىن, بىرەۋدى بىرەۋ ءبىلىپ بولمايتىن ساياسي سوعىس قانتوگىستەن دە اۋىر بولعانى انىق. شىعىستىڭ ءبىر ويشىلى «سوعىس قان توگىلەتىن ساياسات, ساياسات قان توگىلمەيتىن سوعىس» دەگەنىنىڭ شىن ەكەنىن مەن جانىممەن سەزىنگەن اداممىن. ءيا, سول ساتتە ەندى عانا جيىرما بەس جاسقا تولعان تالانتتى جاس جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك باۋىرىم مەنى جاتقان جەرىمنەن تىك كوتەرىپ جەدەل جاردەمگە الا جۇگىرىپتى. دالاعا شىعارىپ تازا اۋامەن تىنىستاتىپ دارىگەرگە جەتكىزىپتى. ەگەر مەن قازاقتار تۋرالى, ۇلتتىڭ بولاشاعىنا جان اۋىرتقان قازاق ۇلاندارى تۋرالى جالعىز اۋىز جامان ءسوز ايتقان بولسام, سول ۇلتتىڭ تەكتى پەرزەنتى جۇسىپبەكتىڭ ماعان مەيىرى تۇسەر مە ەدى؟!.. ال جۇسىپبەك مەنى اكەسىندەي كوتەرىپ الگى جانتۇرشىگەرلىك ورتادان الىپ شىعىپتى. ول باۋىرىم ءبىر ۇيعىر جازۋشىسىنىڭ ءومىرىن وسىلايشا ساقتاپ قالدى. سول قيىن ساتتەن قۇتىلعانىم ءۇشىن, ومىرگە ەكىنشى مارتە جولداما العانىم ءۇشىن, ءبىرىنشى اللاعا, ەكىنشى جۇسىپبەككە بورىشتارمىن!..

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەن ءار كەز قو­عامعا سانالى تۇردە نازار اۋدارىپ, ءوز ءۇنىمدى ەل-جۇرتقا جەتكىزىپ وتىردىم. «جۇلدىز» جۋرنالىندا, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە, «ۋيعۋر اۆازي» گازەتىندە ىلعي­دا پىكى­رىمدى اشىق تۇردە جاريالاپ ءار جىلعى جول­داۋلاردى قولداپ قۋاتتادىم. قالا­مىم­نىڭ جەتكەن جەرىنشە حالىققا ءتۇسىن­دى­ردىم. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دار­لا­ماسى بويىنشا, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» بويىنشا «ەگەمەن قازاقستاندا» كولەمدى ماقا­لامدى جاريالاپ ۇلتتىق يدەولو­گيا­مىز­دىڭ باعىت-باعدارىن ەلگە ءناسيحات ەتتىم. قالامگەرلىك سالاۋاتىممەن ۇلتتاردىڭ ىنتىماق بىرلىگىنە ءبىر كىسىدەي ەسە قوسىپ كەلدىم.

تەك تاتۋ-ءتاتتى حالىقتار عانا الاڭسىز ءومىر سۇرەدى. «الماتى اقشا­مى» گازەتىنىڭ ءتىل­شىسى انۋاربەك اۋەل­بەككە بەرگەن سۇح­با­تىمدا: ء«بىز­دىڭ ۇيعىر حالقىندا دا كورشىڭ قازاق بولسا, ۇيقىڭ تىنىش بولادى», دەگەن ماقال بار دەپ, ىستىق كوڭىل, جىلى پەيىلىمدى وسى ماتەلگە سىيدىرعان بولا­تىن­مىن. وسىناۋ جىلدار ىشىندەگى ەڭبە­گىمدى ەسكەرىپ-ەلەگەنى بولار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ مەنىڭ تۋعان كۇنىمە وراي ارنا­يى قۇت­تىقتاۋ جولداپ, سەكسەننىڭ سەڭگى­رى­نە شىققانىمدى اتاپ ءوتىپ, ماعان زور دەن­ساۋلىق, جەمىستى شىعار­ما­شى­لىق تىلەدى.

احمەتجان اشيري,

جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, حالىقارالىق «الاش», «قورقىت اتا» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى