ونەر قالىپقا باعىنبايدى. تەاتر تالعامدى, ساحنا جاڭاشىلدىقتى سۇيەدى. حاس سۇلۋدىڭ كوز جاسىنداي ءمولدىر ونەرگە (ع.مۇسىرەپوۆ – اۆت.) ءتان وسى ءبىر دارالىقتى تۋ ەتكەن ەلىمىزدىڭ ەرەكشە تەاترلارىنىڭ ءبىرى – نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ جاستار تەاترى ءحىىى تەاتر ماۋسىمىنىڭ شىمىلدىعىن ۋيليام شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسىمەن ءتۇردى.
شەكسپيردى ساحنالاۋ – شەبەرلىك سىناعى
ءار قويىلىم وزىندىك ەرەكشەلىككە يە دەسەك تە, جاستار تەاترى رەپەرتۋارىنداعى ۇزدىك سپەكتاكلدەردىڭ كوشىن رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباي ساراپتاۋىندا قويىلعان ايتۋلى كومەديا باستايدى دەپ باتىل ايتا الامىز. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, 6 جىل بويى انشلاگپەن ءوتىپ كەلە جاتقان ايگىلى كومەديا بىرنەشە جىل قاتارىنان ماۋسىماشار جاڭالىعىنا اينالىپ, ءار جاڭا ماۋسىمدا كورەرمەنىن مەرەكەلىك كوڭىل كۇيدە قارسى الىپ كەلەدى. ۇجىم بيىل دا سول داستۇرىنەن جاڭىلمادى. عيمارات فويەسىندەگى مەرەكەلىك كونتسەرتپەن باستالعان تەاتر دۋمانى ءارى قاراي يتاليالىق كارناۆال ستيلىندە قويىلعان جارقىن بوياۋلى «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسىنا جالعاستى.
الەمدىك كلاسسيكانىڭ التىن قورىنان ويىپ ورىن بەلگىلەگەن اعىلشىن دراماتۋرگى ۋ.شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسى قازاقى تابيعاتپەن ەتەنە ۇندەسەتىن بىرەگەي تۋىندىلاردىڭ ساناتىندا. ۇلتتىق ساحنادا ەڭ العاش 1943 جىلدىڭ 16 قازانىندا ماسكەۋدىڭ ا.لۋناچارسكي اتىنداعى تەاتر جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ تاجىريبەلى مۇعالىمدەرى و.پىجوۆا مەن ب.بيبيكوۆتىڭ قولتاڭباسىندا كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلعان قويىلىم 2013 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جاستار تەاترى تورىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرقانات جاقىپباي رەجيسسەرلىگىمەن زاماناۋي ۇلگى, جاڭاشىل لەپتە ءۇن قاتقان بولاتىن.
دراماتۋرگيا ءدۇلد ۇلى قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, شەكسپير شىعارماسىن ساحناعا قويۋ – ءاربىر ونەر يەسىنىڭ بۇعاناسى بەكىپ ەسەيۋىندەگى ۇلى ەمتيحان. ال جاستار تەاترىنىڭ وسى سىناققا باتىلدىقپەن كەلىپ, كلاسسيكالىق كومەديانىڭ پەرنەسىن ءدوپ باسۋى ۇلكەن جەتىستىك دەر ەدىك.
قويىلىمنىڭ اۋەلگى ەرەكشەلىگى ساحنالاۋ جۇمىسىنا قويۋشى رەجيسسەردەن بولەك, بەكبولات قۇرمانعوجاەۆ پەن داۋرەن سەرعازين قولتاڭباسىنىڭ كىرىكتىرىلۋى دەر ەدىك. ءۇش بىردەي رەجيسسەردىڭ جۇمىلا جاساسقان جۇمىسى جاستار تەاترى ساحناسىنا استارلى ءازىل مەن كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدىڭ اتموسفەراسىن الىپ كەلدى. رەجيسسەرلىك ۇتقىر شەشىمدەر, مۋزىكا مەن بي ۇندەستىگى, دەكوراتسيا جانر ەرەكشەلىگىنە ساي ۇتىمدى ۇيىمداستىرىلعان. قويۋشى سۋرەتشى ەرلان تۇياقوۆ بەينەلەگەن ساحنا سۋرەتىنەن اناۋ ايتقانداي كلاسسيكالىق كارتينا مەن باي رەكۆيزيتتى كوزىڭىز شالماۋى مۇمكىن. ەسەسىنە مۇندا كەڭىستىك بار, ءتىرى ساحنا بار, قاجىرلى ەڭبەك بار. ءاربىر اكتەردىڭ دەم الىسى مەن جۇرەك ءلۇپىلى بىتە قايناسىپ, ءبىرتۇتاس دۇنيەگە اينالىپ كەتكەنىن شىمىلدىق اشىلعاننان-اق ايقىن سەزىنەسىز. ءسويتىپ ليۋچەنتسيو (داۋرەن سەرعازين) مەن ترانيو (ەربول تىلەۋكەنوۆ) سۇيرەپ شىعار دوڭگەلەكتەي زامانا كەرۋەنىمەن بىرگە سپەكتاكل تىزبەگى دە دوڭگەلەنىپ جۇرە بەرەدى. سول كوشكە ىلەسىپ كومەديا ىشىنە قالاي ەنىپ كەتكەنىڭىزدى ءتىپتى اڭعارماي دا قالاسىز.
كاتارينا – مىقتىلاردىڭ ۇلەسى
انە, ساحناعا قامشىسىن وڭدى-سولدى سىلتەپ, ادۋىنىمەن, تەنتەكتىگىمەن تالايدى تايسالدىرىپ اساۋ دا ەركە كاتارينا شىقتى. ءرول جاۋاپكەرشىلىگى تەاتردىڭ تالانتتى اكتريساسى اينۇر راحيپوۆاعا جۇكتەلىپتى.
شەكسپير سۋرەتتەگەن, ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءتارجىماسىندا بىزگە جەتكەن كاتارينا قانداي ەدى؟ پەسا جەلىسى ءاۋ باستا اكتريساعا تۇرپايى, تىلگە وتكىر, بىربەتكەي بولۋىن مىندەتتەيدى. الايدا ول كەيىپكەر كاتارينانىڭ تابيعي بولمىسى ەمەس ەدى. بۇل مىنەز ونىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن نادان دا ەكىجۇزدى ورتاعا, ماڭىن تورۋىلداعان توعىشار توپقا كورسەتكەن ىشتەي قارسىلىعى بولاتىن. بويجەتكەن بويىندا اساۋلىق تا, تەنتەكتىك تە, ەركەلىك تە بار. ونى كوپتەن ەرەكشەلەيتىن كاتارينالىق قاسيەتى – جان, رۋح ەركىندىگى. كۇيكى, بيشارالىق ءومىر وعان جات. اينۇر كەيىپتەگەن كاتارينا, مىنە, ءبىزدى وسىعان يلانتتى. كەزىندە اتالعان بەينەنى ءبۇتىن وبراز بيىگىنە كوتەرگەن حالىق ءارتىسى حاديشا بوكەەۆا جولىن جالعاعان اينۇردىڭ كەيىپكەر بولمىسىن بارىنشا بويىنا سىڭىرۋگە تىرىسقانى كورىنىپ تۇر. بۇل – اكتەرلىك شەبەرلىكتەن بولەك, شىنايى ماڭداي تەر, تولاسسىز ەڭبەكتىڭ كاتاريناسى! پەترۋچيوداي جىگىت سەرىسىنىڭ سۇيگەنىن ويناۋ ساحناگەردەن ىشكى تەرەڭدىكتەن وزگە, فيزيكالىق كۇش-جىگەر مەن پلاستيكالىق ورگانيكانى تالاپ ەتەدى. ودان باسقا, م.اۋەزوۆتىڭ قۇنارعا باي پوەزيا تىلىمەن اۋدارىلعان ءتارجىماسىن قوسىپ قويىڭىز. وسىنىڭ ءبارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, شاشاۋىن شىعارماي سايراتۋ – كەز كەلگەن اكتريساعا قول ەمەس. كاتارينا – مىقتىلاردىڭ ۇلەسى.
ەسىمى اڭىزعا اينالعان حاديشا بوكەەۆادان كەيىن شەكسپيردىڭ «اقىلدى تەنتەگىن» تۇپ-تۋرا 70 جىلدان كەيىن اينۇر وزگەشە جاڭعىرتتى. دۇرىسى, جارقىراتتى. جاي عانا ويناپ قويعان جوق, ول كاتارينانى عالامات بەينە بيىگىندە بەدەرلەدى. اكتريسانىڭ كاتارينا بەينەسىنە كەلۋدەگى وسى ەسەپسىز ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ, قازاقتىڭ تۇڭعىش رەجيسسەرى ج.ءشانيننىڭ 125 جىلدىعىنا ارنالعان تۇركى الەمى تەاترلارىنىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىندە «ۇزدىك ايەل بەينەسى» جۇلدەسىن ەنشىلەدى.
پەترۋچيو: ايمانوۆتان احمەتوۆكە دەيىن
ال قويىلىمداعى نەگىزگى جەتەكشى كەيىپكەر – پەترۋچيونىڭ قاي كەزدە دە ءباسى بيىك. شاكەن ايمانوۆ سالعان تۇڭعىش سۇرلەۋدى كەيىن ىدىرىس نوعايباەۆ جالعاسا, بۇل سپەكتاكلدە ەستافەتا دارىندى اكتەر ءادىل احمەتوۆكە ءتيىپتى. فاكتۋرا, قيمىل-ارەكەت, سىر-سىمبات جاعىنان كەيىپكەر بولمىسىن تاپ باسىپ تانىعان رەجيسسەر تاڭداۋى ءدوپ تۇسكەن. وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى اكتەردىڭ دە ءجىتى سەزىنگەندىگى ءسوز ساپتاسى مەن ساحناداعى ءجۇرىس-تۇرىسىنان ايقىن اڭعارىلادى. ءسوزى انىق, ارەكەتى نىق. كەيىپكەرىن بارىنشا جاندى ەتىپ شىعارۋعا تىرىسقان. سەرىلىك پەن سەرگەكتىك, فاكتۋرا مەن ىشكى تەرەڭدىك قاتار ورىلگەن پەترۋچيو بەينەسى ءادىل احمەتوۆتىڭ كەيىپتەۋىندە, شىن مانىندە, كوركەمدىك بيىككە كوتەرىلگەن. اكتەر كەيىپكەر كىلتىن ءدوپ تاپقان. ويىمىزدى بەلگىلى رەسەيلىك شەكسپيرتانۋشى عالىم الەكسەي بارتوشەۆيچتىڭ: «اساۋعا تۇساۋدى» اۆتور جاستىق شاعىندا جازعان, سوندىقتان دا پەسانىڭ ءون بويى جاستىق جالىنعا تۇنىپ تۇر. وسى ەرەكشەلىكتى رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباي تەاتردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە, اۋديتورياسىنا ساي وتە ۇتقىر دا ءدوپ تاڭداعان. جاستاردىڭ ىشكى ەنەرگيا, جالىندى جاسامپازدىعى, ساحناداعى كوز ىلەستىرمەس شاپشاڭ قيمىلى شىن مانىندە سۇيسىنتەدى. اسىرەسە پەترۋچيوعا ء(ادىل احمەتوۆ) ءتانتى بولدىم. اكتەر تەك بوي سۇڭعاقتىعى, سىرتقى كەلبەت كوركەمدىگىمەن عانا ەمەس, ىشكى اكتەرلىك شەبەرلىگىمەن دە, داۋىس مانەرىمەن دە كوڭىلگە بەرىك ورنىعىپ, كورەرمەن قويىلىم سوڭىندا پەترۋچيوسىمەن قيماي قوشتاسادى. مەنىڭ دە كوڭىلىمدە سونداي ءبىر قيماستىق سەزىم قالدى», دەپ قويىلىمنىڭ كوركەمدىك ساپاسىن جوعارى باعالاپ, تامسانا جەتكىزگەن وسى ءبىر پىكىرى بەكىتە تۇسەدى. ال سانكتپەتەربۋرگتىق تەاترتانۋ مامانى نادەجدا ستوەۆا بولسا: «مەنى قويىلىمنىڭ كارناۆالدىق جارقىن بوياۋى, اكتەرلەردىڭ باسقا الەمدى ۇمىتىپ, ءوز رولىنە جان-تانىمەن بەرىلۋى, ساحناداعى نەبىر تسيركتىك قيمىلدارمەن ەستەتيكالىق كوركەم كورىنىس ءتۇزۋى, جارقىن مۋزىكا, كوڭىلدى تەنتەكتىكپەن استاسقان كومەديالىق شۋاقتى اتموسفەرا بىردەن باۋراپ الىپ, نازارىمدى باسقاعا بۇرعىزباي, ءبىر جارىم ساعات بويى قويىلىم وزىنە بايلاپ تاستادى. سپەكتاكلدە تەاترعا ءتان سان قيلى ونەر ءتۇرىنىڭ ءبارى ءساتتى قابىسىپ, ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن اڭعارماي قالاسىز», دەپ جوعارى باعالاعان بولاتىن.
جاقىپبايدىڭ جاڭالىعى
قويىلىمدا ەپيزودتىق ءرول بولسا دا نازارىڭدى اۋدارماي قويمايتىن گرۋميو (جانداۋلەت باتاي), ليۋچەنتسيو (داۋرەن سەرعازين), گورتەنزيو (نۇرلىبەك تولەگەن) بەينەلەرى وزىندىك بوياۋ-بەدەرىمەن ەستە قالدى. بيانكا رولىندە كورىنگەن ناۋرىز ساباعاتوۆا دا قويىلىم قۇرامىنا جاقىندا كىرىكتىرىلگەنىمەن, ءساتتى ىزدەنىس ناتيجەسىن كورسەتتى. اسىرەسە ءبىر سپەكتاكل بويىندا بىرنەشە ءرولدى بىردەي يگەرىپ جۇرگەن داۋرەن سەرعازيننىڭ شاپشاڭدىعى, كومەديا جانرى ارتىسىنە ءتان تاپقىرلىعى مەن ۇتقىر شەشىمدەرى ەزۋگە كۇلكىمەن قاتار, كوڭىلگە قۇرمەت تە ورنىقتىردى.
نۇرقانات جاقىپباي قولتاڭباسىنا ءتان جاڭاشىلدىق پەن توسىننان, تىڭنان ورىلەر رەجيسسەرلىك ۇتىمدى شەشىمدەر شەكسپير شىعارماسىنىڭ شىرايىن كىرگىزدى. اتاپ ايتار بولساق, كومەديانىڭ كوڭىل مارقايتقان تۇسى – اكتەرلىك انسامبل ونەرىنىڭ بىرتۇتاستىقتا جۇيەلەنۋى. تۇتاستاي تەاتر ترۋپپاسى قاتىسقان قويىلىم وسى ۇيىمشىل ۇجىمدىق بىرلىكتىڭ ارقاسىندا كوكەيگە بەرىك ورنىقتى. ساحناداعى كەڭىستىكتىڭ كوپ بولىگىن قيمىل-قوزعالىسقا ساي بوس قالدىرىپ, ارتىستەردىڭ ءوزى جاندى دەكوراتسياعا اينالعان. ءار اكتەردىڭ ىشكى سەزىمىمەن بىرگە سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ, بىرگە تولقىپ, بىرگە قوزعالعان ساحنا سۋرەتىنەن ارقايسىسىنىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن سەزگەندەي بولاسىز.
قويىلىمنىڭ كەلەسى ارتىقشىلىعى – پلاستيكالىق مۇمكىندىگى. تسيرك ارتيستەرىنە ءتان شەبەرلىكپەن ساحنانىڭ ارعى بەتىنەن بەرگى بەتىنە سەكىرىپ, شەڭبەر جاساي, دومالاي قوزعالعان ترۋپپا تالانتى مەن ءارتۇرلى دىبىس شىعارۋدا قاقپاق, وجاۋ, شىلاپشىن سىندى سان ءتۇرلى قۇرالداردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋى دە ەكسپەريمەنتتىك تەاتر ەلەمەنتتەرىن ەسكە سالدى. ەزۋگە كۇلكى ۇيىرەدى. كوستيۋم سۋرەتشىسىنىڭ (ەرلان تۇياقوۆ) اشىق ءتۇستى ماتالاردان ادىپتەپ تىككەن كيىم ۇلگىلەرى دە كومەديا تابيعاتىنان الشاق كەتپەدى. ەرتەدەگى يتاليا جەرىندەگى كارناۆالداردى ءبىر ساتكە كوز الدىمىزعا كەلتىرگەندەي, ەۋروپالىق ونەر دۋمانىنىڭ ىشىندە جۇرگەندەي اسەرگە بولەندىك.
تەاتر – ۇجىمدىق ونەر دەسەك, بۇگىن ۇجىمنىڭ سول ۇيىمشىل جۇمىسىنا كۋا بولدىق. «اساۋعا تۇساۋداي» كلاسسيكالىق تۋىندىلارعا ۇلكەن باتىلدىقپەن كەلىپ جانە ونى ابىرويمەن الىپ شىعۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ترۋپپا ەڭبەگىنە باس يگىزدى. الداعى ۋاقىتتا جاس تەاترعا كورسەتىلەر قولداۋ مەن قامقورلىق ەسەلەنەر بولسا, جاڭاشىلدىقتى تۋ ەتكەن جالىندى جاستار تەاترىنىڭ باعىندىرار بەلەسىنىڭ بۇدان دا ەڭسەلىرەك, بۇدان دا مول بولماعىنا سەنەمىز. جاس ۇجىمنىڭ وعان مۇمكىندىگى دە, قاجىر-قايراتى دا ابدەن جەتەدى. «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسى سونىڭ ايعاعى!