جەكسەنبى, 6 قاڭتار 2013 13:09
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قازىرگى كەزدە زاڭنامالىق, ماتەريالدىق جانە مورالدىق احۋال قالىپتاسىپ, ىزدەنىسكە جول اشىلدى. اسىرەسە, باسقا دا قاجەتتى تاقىرىپتارمەن بىرگە قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندەگى شەت ەلدەردەگى ءتۇرلى جادىگەرلەر, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, ءۇندى, پارسى, قىتاي, تۇركى, ت.ب. تىلدەردەگى تۋىندىلاردى جيناقتاۋ (نە كوشىرمەلەرىن الدىرتۋ), ولاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ تۋرالى بايىپتى دا بايسالدى وي-پىكىرلەر ءمانىسى ەرەكشە دەپ باعالاۋعا بولادى.
جەكسەنبى, 6 قاڭتار 2013 13:09
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قازىرگى كەزدە زاڭنامالىق, ماتەريالدىق جانە مورالدىق احۋال قالىپتاسىپ, ىزدەنىسكە جول اشىلدى. اسىرەسە, باسقا دا قاجەتتى تاقىرىپتارمەن بىرگە قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى جونىندەگى شەت ەلدەردەگى ءتۇرلى جادىگەرلەر, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, ءۇندى, پارسى, قىتاي, تۇركى, ت.ب. تىلدەردەگى تۋىندىلاردى جيناقتاۋ (نە كوشىرمەلەرىن الدىرتۋ), ولاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ تۋرالى بايىپتى دا بايسالدى وي-پىكىرلەر ءمانىسى ەرەكشە دەپ باعالاۋعا بولادى.
گۋمانيتارلىق عىلىمدا تاپتىق كوزقاراستىڭ ۇستەمدىك جاعدايىنان پليۋراليستىك كوزقاراسقا كوشۋ ءبىر تىلدە جازىلعان ەڭبەكتەردى وقىپ-توقۋ نەگىزىندە قالىپتاسپايدى. كەڭەس زامانىندا ءبىزدىڭ وقىرماندارىمىزدان وقشاۋ (“سپەتسحرانداردا”) ساقتالىنعان شەت ەل عالىمدارىنىڭ شىعارمالارىن نە ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن ەلىمىزگە الدىرۋ, ولاردى ستۋدەنتتەردىڭ دە, عالىمداردىڭ دا يگىلىگىنە اينالدىرۋ حالقىمىزدىڭ رۋحاني سۇرانىسىنان تۋىندايدى.
ۇلىبريتانيادا ۆ. كونوللي, ح.سەتون-ۋوتسون, ا.شيحي, دج.ۋيلەر, فرانتسيادا ا.بەننيگسەن, كاررەر د’انكوس, ز.لەمەرسە-كەلكەجە, امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ە.بەكون, ل.كرادەر, م.رىۆكين, ر.ولۋورد, گەرمانيادا ە.ساركيسيانتس, ب.شپۋلەر, ت.ب. باستاعان پروفەسسورلاردىڭ قازاقستان تۋرالى ەڭبەكتەرىنسىز ءبىزدىڭ تاريحي تانىمىمىزدىڭ تولىق بولۋى مۇمكىن ەمەس.
ەۋرازيا كەڭىستىگى, ونىڭ ەجەلگى تۇرعىندارى جونىندەگى ماعلۇماتتار باتىسقا قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن عانا جەتە باستاعان جوق. ساق, ماسساگەت, يسسەدون, داي, ت.ب. تايپالار, ولاردىڭ تىرشىلىگى, تۇرمىس-سالتى تۋرالى مالىمەتتەر گەرودوت زامانىنان باستاپ پايدا بولدى. ءVى عاسىردا تۇرىك قاعاناتى مەن ۆيزانتيا اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورنادى. ءXىىى-ءXىV عاسىرلاردا بۇگىنگى قازاقستان جەرىندە پ.كارپيني, ۆ.رۋبرۋك, م.پولو, گ. دە كلاۆيحو باستاعان ادامدار بولىپ قايتتى. ولارعا دجوۆانني مارينوللي, گ.شيلتبەرگەر, ي.باربارو, ا.كونتاريني, س.گەربەرشتەين, ا.ولەاري, ت.ب. ميسسيونەرلەر, كوپەستەر, ديپلوماتتار لەگىن قوسساق, ىزدەستىرەتىن ماتەريالداردىڭ قاتارى كوبەيە تۇسەدى. ءXVى عاسىردىڭ 50-60 جىلدارى اعىلشىن كوپەسى ا.دجەنكينسون قازاقستان جەرى ارقىلى يرانعا (پەرسياعا) ساياحات جاساپ, ءوز كۇندەلىگىندە قازاق حانى حاقنازار (1538-1580 ج.), ونىڭ سىر بويىنداعى قالالار ءۇشىن كۇرەسى تۋرالى قىزىقتى مالىمەتتەر جازىپ قالدىردى. ونىڭ سول كەزەڭدەگى قازاق ەلىن “قازاقيا” ء(“Cassaskىa”) دەپ كارتاعا ءتۇسىرگەنى عالىمدار نازارىنان تىس قالماۋى كەرەك. ا.دجەنكينسوننىڭ مالىمەتتەرىن يرانعا بارىپ قايتكان ريچارد دجونسون (1565-1567 ج.). ارتۋر ەدۆاردس جانە لورەنتس چەپمان (1568 ج.), ءXVى عاسىردىڭ وزىندە شىعىستىڭ ءبىراز بولىگىن ارالاعان انتون مارش پەن فرەنسيس چەرري تولىقتىرا ءتۇستى. ءXVىى عاسىردا قازاق جەرى ارقىلى قىتايعا بارىپ قايتقان باتىسەۋروپالىق ديپلوماتتار, ساياحاتشىلار مەن ميسسيونەرلەردىڭ (ب.گوەس, ف.اۆريل, ن.ك.ۆيتزەن, ت.ب.) كۇندەلىك جازبالارىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. ولاردا دا قازاق تاريحى, ەتنولوگياسى تۋرالى ماتەريالدار بارشىلىق. مىسالى, فرانتسۋز تاريحشىسى ا.موترەنىڭ كۇندەلىگىندە كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ جەرىندەگى قالالار, ولاردىڭ بىرىندە تابىلعان كونە جازبا تۋرالى ءسوز بولادى. ال 1711 جىلى امستەردامدا جارىق كورگەن كورنەلي دە برۋيننىڭ كولەمدى ەڭبەگىندە 300-گە تارتا سۋرەت بەرىلگەن, ولاردىڭ ىشىندە قازاقتار, قالماقتار مەن نوعايلاردىڭ انتروپولوگيالىق ءتۇرى جونىندە سۋرەتتەر دە كەزدەسەدى. ءXVىىى عاسىرداعى شەتەلدىك نارراتيۆتىك دەرەككوزدەرى ىشىندە 1736 جىلى كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىردىڭ ارال تەڭىزى ماڭىنداعى ورداسىندا بولعانى جونىندەگى اعىلشىن سۋرەتشىسى دجون كەستلدىڭ كۇندەلىگى — وتە سيرەك, ءارى قۇندى جادىگەر. ەسكى گوتيكالىق شريفتىمەن 1784 جىلى جاريالانعان بۇل قۇجاتتىڭ قازاق تىلىنە اۋدارماسى (ە.تورەحانوۆ) وسى ماقالا اۆتورىنىڭ عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەرى جانە العىسوزىمەن 1996 جىلى “ارىس” قورىنان, وتكەن جىلى ەكىنشى باسىلىمى استانادا جارىق كوردى. مۇنىڭ ءوزى وقىرماندار سۇرانىسىنىڭ كونە زامانداعى جانە ورتا عاسىرلىق قۇجاتتارعا جوعارى ەكەندىگىن كورسەتەدى. كۇندەلىكتىڭ ءبىر قۇندىلىعى – دجون كەستلدىڭ ارقاسىندا ابىلقايىر حاننىڭ, بوپاي حانىمنىڭ, ەرالى سۇلتاننىڭ, كۇدەر باتىردىڭ سۋرەتتەرىنىڭ ساقتالىپ قالۋى.
ءXىX عاسىر مەن XX عاسىردىڭ باس كەزىندە قازاقستاندا بولىپ, قۇندى ماتەريالدار جازىپ قالدىرعان اعىلشىندار دجەيمس اببوتتىڭ (بارلاۋشى), توماس اتكينسوننىڭ (سۋرەتشى), ح. لانسدەللدىڭ (ميسسيونەر), نەمىس عالىمدارى و.فينش پەن ا.برەمنىڭ, شۆەدتەر ح.موزەردىڭ, س.گەديننىڭ, فرانتسۋزدار ە.بۋلانجە, چ.ءۋيفالۆيدىڭ, امەريكاندىق ديپلومات يۋ.سكايلەردىڭ ەڭبەكتەرى دە وقىرمان تۇسىنىگىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەدى.
قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى اباي قۇنانباەۆتى باتىس الەمىنە ءبىرىنشى بولىپ تانىستىرعان دا امەريكا ءجۋرناليسى جانە ساياحاتشىسى دجوردج كەننان بولاتىن. ونىڭ ءXىX عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا سەمەيدە بولعان كەزىندە ساياسي جەر اۋدارىلعان ا.لەونتەۆتەن ابايدىڭ قالالىق كىتاپحانادا باتىس كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسىپ جۇرگەندىگى تۋرالى ەستىگەنى وقىرماندار ەسىندە بولۋى كەرەك. وسى حاباردى تولىقتىرا تۇسۋگە قاجەتتى ماتەريالدار تابىلار ما ەكەن دەگەن نيەتپەن, دج. كەنناننىڭ نيۋ-يورك كىتاپحاناسىندا ساياحات كەزىندەگى جازبالارى, فوتوكورىنىستەرى ساقتالعان قورى بار ەكەندىگىن ايتىپ, قازاق تىلىندە دە (“ازيا”), اعىلشىن تىلىندە دە (“قازاقستان”) ماقالالار جاريالادىق.
XX عاسىردىڭ 20-50-جىلدارى جارىق كورگەن پ.پەلونىڭ قىپشاقتار, و.پريتساكتىڭ كارلىقتار (قارلۇقتار) جانە قاراحان اۋلەتى جونىندە ر.ۆاسمەردىڭ كاراحانيدتەر, ە.دوبلحوففەردىڭ “ۆيزانتيا يمپەرياسى جانە شىعىستىق ۆارۆارلار”, م.دانلوپتىڭ حازارلار تۋرالى زەرتتەۋلەرى دە وسى ۋاقىتقا دەيىن عىلىمي قۇندىلىعىن جوعالتا قويعان جوق. ۆ.ريازانوۆسكيدىڭ “كوشپەلى تايپالاردىڭ ادەتتىك زاڭى” مونوگرافياسى, ل.كرادەردىڭ “مونعول-تۇرىك باقتاشى كوشپەلىلەرىنىڭ الەۋمەتتىك ۇيىمدارى”, م.راەۆتىڭ ء“سىبىر جانە 1822 جىلعى رەفورما”, دج. ۋوردەلدىڭ “قىرعىز دالاسىندا”, ت.ب. ەڭبەكتەر جونىندە دە وسىنى ايتۋعا بولادى.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تۇتقىنعا تۇسكەن اۆستريالىق گ.كريستىڭ, اعىلشىن جازۋشىسى جانە تاريحشىسى ر.فوكستىڭ, امەريكا ينجەنەرى دج. ليتلپەيدجدىڭ قازاقستاندا ازامات سوعىسى جىلدارىندا بولۋى دا, 30-جىلدارى قازاقتاردىڭ اشتىققا ۇشىراۋىن سۋرەتتەپ جازۋى دا ولاردىڭ ەستەلىكتەرىنىڭ قۇجاتتىق ماڭىزى بار جادىگەرلەر ەكەندىگىن كورسەتەدى. سونداي-اق ە.سوكولدىڭ (اقش) قازاق حالقىنىڭ 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى تاريحىنا جەكە مونوگرافيا ارناعانىن دا, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى جونىندەگى ەڭبەكتەرىن دە بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى.
بىزدەر جەكە كىتاپتار جونىندە عانا اڭگىمە قوزعاپ وتىرمىز. قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋگە ارنالعان سان الۋان تۋىندىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى – ءتۇرلى باسىلىمداردا جارىق كورگەن ماقالالار. ولاردىڭ كەيبىرى عىلىمي قۇندىلىعى, سونى وي-پىكىرلەرگە نەگىزدەلگەندىگى تۇرعىسىنان كولەمدى مونوگرافيالاردان كەم تۇسپەيدى. بىزدە, ياعني قازاقستان عىلىمىندا عۇلاما جەرلەسىمىز ءال-فارابي اڭگىمە بولماي تۇرعان كەزدە, 1951 جىلى “ورتا شىعىس ىستەرى” ء(“Mىddle Eastern ءAffaىrs”) جۋرنالىندا ء“ال-فارابي: ونىڭ ءومىرى, ۋاقىتى جانە كوزقاراسى” دەگەن ون بەتتىك ماقالا, 1985 جىلى پراگادا شىعاتىن “شىعىستانۋ مۇراعاتى” جۋرنالىندا ە.ميۋللەردىڭ ء“ال-فارابي جانە ونىمەن زامانداس قوعام” دەگەن ماقالاسى جارىق كوردى.
ورىس جانە قازاق تىلدەرىندەگى تۋىندىلارمەن شەكتەلىپ جۇرگەن عالىمدار وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وكسفوردتا “ورتاازيالىق زەرتتەۋلەر قوعامى” مەن “ورتالىق ازيا شولۋى” جۋرنالدارىندا شوقان ءۋاليحانوۆ, اباي قۇنانباەۆ, مۇستافا شوقاي, ت.ب. تاريحي تۇلعالار جونىندە جاريالانعان تۋىندىلاردان دا بەيحابار بولسا كەرەك.
وتاندىق تاريحنامانىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالۋى ءتيىس شەتەلدىك تۋىندىلاردىڭ ءبارىن بىردەي اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ جاتۋ مۇمكىن ەمەس, ونىڭ قاجەتى دە جوق. شەتەلدىكتەردىڭ وزدەرىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, ونداي ەڭبەكتەردىڭ جالپى سانى وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باس كەزىندە 1400-1500 جىلدار شاماسىندا كورىنەدى دەسەك, ونىڭ ىشىندە نەمىس عالىمى كاترين ۆەننەردىڭ قازاقستانداعى ۇلتارالىق جاراسىمدىلىق تۋرالى, امەريكا عالىمى م.ماندەلباۋمنىڭ رەداكتورلىعىمەن “ورتا ازيا جانە الەم”, حافەز ماليكتىڭ “ورتا ازيا: ستراتەگيالىق ماڭىزى جانە بولاشاعى” دەگەن كىتاپتارى دا بار. پ.كولستويدىڭ “ورىستار بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكالارىندا” دەگەن كىتابى قازاقستانداعى ميگراتسيالىق ساياسات پەن دەموگرافيالىق احۋال جونىندە ءبىرشاما ماعلۇمات بەرەدى. “ستراتەگيالىق بولجام: الپاۋىت مەملەكەتتەر, قازاقستان جانە ورتا ازيا” دەگەن ۇجىمدىق مونوگرافيا (جاۋاپتى رەداكتورى – امەريكان پروفەسسورى ر.لەگۆولد) الەمدىك قاۋىپسىزدىك جونىندەگى امەريكان اكادەمياسىنىڭ سەرياسىمەن ازىرلەنگەن. قازاقستانعا دەگەن ىقىلاستىڭ ءبىر كورىنىسى وتكەن جىلى جاپونيادا پروفەسسور كەيكو ساكايدىڭ باسشىلىعىمەن “الەۋمەتتىك قارسىلىقتار جانە ورتا شىعىس پەن ورتالىق ازياداعى ۇلتتىق قۇرىلىستار” دەگەن ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋى بولسا كەرەك. ونى دايارلاۋعا دامۋشى ەكونوميكا ينستيتۋتى, حيروسيما, چيبا, حوككايدو ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ەتنولوگيا ۇلتتىق مۇراجايى جانە باسقا دا عىلىمي ورتالىقتار, وقۋ ورىندارى قاتىسىپتى.
شەت ەل كىتاپحانالارىندا جاريالانباعان بىرنەشە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار دا ساقتالىنۋدا. ولار: ي.كرەيندلەردىڭ “پاتشالىق رەسەيدەگى شىعىس حالىقتارىنا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ساياساتى: يلمينسكي جۇيەسى” (كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى, 1969), ر.كاركلينستىڭ “كەڭەس ۇلت ساياساتى مەن سىرتقى ساياسات اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس” (چيكاگو, 1975), ف.ستەنۆۋدتىڭ “بريتانيا ورتا ازيادا, 1917-1919 جىلدار” (كاليفورنيا, 1969), ت.كوچاوگلۋدىڭ “كەڭەستىك ورتا ازيا ادەبيەتىندەگى ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەسى: ستاليننەن كەيىنگى ۋاقىتتاعى قازاق جانە وزبەك پروزاسىنىڭ كورىنىسى” (كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى, 1982), و.سويلەمەزدىڭ “1980 جىلدان كەيىنگى كەزەڭدە قازاقتىڭ مادەني وزىندىگىن ساقتاۋى” (كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى, 1994), ت.ب. جۇمىستارى.
شەت ەلدەردەگى وسىنداي جانە باسقا دا عىلىمي قۇندىلىعى جوعارى, ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتەتىن باسىلىمداردى ىرىكتەپ الىپ, حالىق يگىلىگىنە اينالدىرۋ – “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اتقارىلاتىن اۋقىمدى شارا.
وتان تاريحىنىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن ىستەردىڭ ءبىرى — مىڭ جىلدان استام تاريحى بار اراب, پارسى, قىتاي, ءۇندى, موڭعول, تۇركى, مانچجۋر تىلدەرىندە ورتا عاسىرلاردان بەرى قاراي باياندالىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ءتۇرلى قولجازبالار مەن كىتاپتاردى جيناستىرۋ, ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن الدىرتۋ. بۇل ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر قىرى بار. ول – شەتەلدەردە ءXVىىى عاسىردان بەرى قاراي تۇركى حالىقتارىنىڭ ەلدىگى مەن جوعارى مادەنيەتتىلىگىنىڭ ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلاتىن رۋنيكالىق جازبالاردى, كەيىنگى كەزەڭدەگى ورتا ازيا مەن قازاقستان تۋرالى شىعىس اۆتورلارىنىڭ قولجازبالارىن, قۇجاتتارىن, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس تىلدەرىنە اۋدارىپ, العىسوزدەر جانە عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەرمەن جاريالاۋعا زور ءمان بەرىلىپ كەلە جاتقاندىعى.
ءXVىىى عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا ەنيسەي اڭعارىندا (د.مەسسەرشميدت, ف.سترالەنبەرگ), ءXىX عاسىردىڭ اياعى – XX عاسىردىڭ باسىندا اۋليەاتا مەن ۆەرنىي ماڭىندا (و.دوننەر, ك.مۋنسك, ۆ.تومسەن), 1909 جىلى سەلەنگا وزەنىنىڭ وڭتۇستىگىندە ورتالىق موڭعوليادا (گ.رامستەدت) رۋنيكالىق جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اشىلۋى جانە ولاردىڭ ماتىندەرىن وقۋدىڭ كىلتىن تابۋ مەن پايىمداۋ (ۆ.تومسەن, يۋ. نەمەت, ح.حەيكەل, ك.بروكەلمان, ا.بومباچي, ت.ب.) ناتيجەسىندە عالىمدار كونە تۇركى تايپالارىنىڭ (قىپشاق, وعىز, ت.ب.) الەۋمەتتىك, اسكەري-ساياسي تاريحى, ولاردىڭ ەتنيكالىق جانە تىلدىك اتريبۋتسياسى, كورشى حالىقتارمەن قارىم-قاتىناستارى تۋرالى بىرەگەي ماتەريالعا قول جەتكىزدى.
ورحون-ەنيسەي جانە تالاس جازبالارىن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ءVى-ءVىىى عاسىرلارداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىنا باسقاشا قاراۋعا, عالىمداردىڭ تۇركى يمپەرياسىنىڭ اتالمىش ۋاقىتتا كوپتەگەن حالىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرىندا تاريحي ءرول اتقارعاندىعى تۋرالى تۇجىرىمعا كەلۋىنە مۇمكىندىك تۋدى.
ءXىX عاسىردىڭ وزىندە-اق قازاقستاننىڭ ەرتە جانە ورتا عاسىرلار كەزەڭىندەگى تاريحىن زەرتتەۋدە باتىس عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرى عىلىمي دايەكتىلىگىمەن, شىعىس قولجازبالارىن عىلىمي اينالىمعا قوسۋىمەن, ولاردى تەرەڭ زەردەلەۋىمەن ەرەكشەلەندى.
1836-1840 جىلدارى اراب گەوگرافى ءال-ءيدريسيدىڭ (1100-1165 ج.) “نۋزحات ءال-مۋشتاك في-حتيراك ءال-ا فاك” ەڭبەگى دە جارىق كوردى. وندا ورتا عاسىرلاردا قازاقستان تەرريتورياسىن جانە كورشىلەس ەلدەردى مەكەندەگەن قىپشاقتار, وعىزدار, قارلىقتار, تۇرگەشتەر جانە باسقا دا تايپالار تۋرالى ماڭىزدى دەرەكتەر كەزدەسەدى. بۇل تاقىلەتتەس تاريحي تۋىندىلار از ەمەس, تەك سونى ىجداھاتپەن جيناستىرعان ءجون.
تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن دەرەك بار. ايتالىق, ە.روسس (1870-1940 جج.) 1927 جىلى “تاريح-ي مۋباراك-شاحي” دەگەن كونە تۇركى تاريحى بويىنشا دەرەككوزى بولىپ تابىلاتىن پارسى تىلىندەگى ۇندىلىك شىعارمانى وقىرماندارعا جەتكىزدى. ول 1895 جىلى مۇحاممەد حايدار-دۋلاتيدىڭ “تاريح-ي راشيدي” شىعارماسىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ, تۇسىنىكتەمەلەرمەن باستىرىپ شىعارعان بولاتىن. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى مالىمەت بەرەتىن بۇل ەسكەرتكىشتى زەرتتەۋدى كەيىنگى ۋاقىتتا پروفەسسور كارل يان (1906-1985 ج.) قولعا الدى. ول “راشيد اد-ءديننىڭ بەلگىسىز شىعارمالارى”, “راشيد اد-دين وعىزدار مەن تۇرىكتەر تاريحى” تۋرالى دەگەن ماقالالار, “تۇرىكتەر جانە شىعىس سلاۆياندار” دەگەن مونوگرافيا جاريالادى.
حاسان بەك رۋملۋدىڭ (1530 ج.) ون ەكى تومدىق “احسان ات-تاۆاريح” دەگەن پارسى تىلىندەگى ەڭبەگىنىڭ 12-تومى 1931 ج. چ.سەددوننىڭ اۋدارۋىمەن ءۇندىستاندا جارىق كورگەنىن دە ايتا كەتۋ قاجەت. سەبەبى, بۇل تومدا بۇرىندىق, قاسىم, حاقنازار حانداردىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن قازاقتاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى, 1549 جىلى پۋا-ي حاتۋن تۇبىندە تۇركىمەندەرمەن ۇرىسى ءسوز بولادى.
شىعىس قولجازبالارىن ءوز تىلدەرىنە اۋدارىپ, باستىرىپ شىعارۋ ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلدەرىندە عىلىمي قىزمەتتىڭ ءداستۇرلى باعىتىنا اينالدى. 1898 جىلى ي.ماركۆارتتىڭ (1864-1930 ج.) “كونە تۇرىك جازبالارىنىڭ حرونولوگياسى”, XX عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا ۆ.بانگتىڭ (1869-1939 ج.) “بەرلين ينستيتۋتىنداعى تۇركىلىك جازبالار” دەگەن ەڭبەكتەرى دە جاريالاندى. 1935 ج. نەمىس عالىمى ە.حەنيش ءXىىى عاسىرداعى “موڭعول-ۋن نيۋچا توبچان” دەگەن موڭعول مادەنيەتىنىڭ قۇندى ەڭبەگىن نەمىس تىلىنە اۋدارىپ شىقتى. ول ورتالىق ازياداعى تۇركى تايپالارى تاريحىنىڭ دا ماڭىزدى دەرەككوزى بولىپ تابىلادى. وندا شىڭعىسحاننىڭ نايماندار, كيرەيتتەر, ونعىتتار, ۇيعىرلار مەن قارلىقتاردى باعىندىرۋى ءتاپتىشتەلىپ باياندالادى.
1939 جىلى ا.ساۋەر اراب ساياحاتشىسى ابۋ دۋلافتىڭ قىتاي مەن ۇندىستانعا جاساعان ساپارىنىڭ جولجازبالارىن – “ريسالارىن” نەمىس تىلىندە جاريالادى. وندا دا قيماقتار, وعىزدار, قارلىقتار, چىگىلدەر جانە باسقا دا تايپالاردىڭ شارۋاشىلىعى, ءدىني سەنىمى, تۇرمىسى تۋرالى ماعلۇماتتار كەزدەسەدى.
جالپى العاندا, شىعىستىق قولجازبالار باتىس ەلدەرىندە تۇگەلگە جۋىق ەسەپكە الىندى. وسىدان ءجۇز جىلداي بۇرىن (1897-1914 جىلدار ارالىعىندا) گەرمانيادا “شىعىس بيبليوگرافياسى” دايىندالدى, وعان قىتاي, پارسى, اراب عالىمدارىنىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى ەڭبەكتەرى ەندى.
بۇل سەكىلدى بىزگە ۇلگى بولارلىق باتىس ۇردىسىنەن ۇعاتىنىمىز, بىرىنشىدەن, شەت ەلدەردە مادەني مۇرالاردى جيناستىرۋ, دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەت جەتىستىكتەرىن ۇلت مۇددەسىنە پايدالانۋدىڭ تىم ەرتە باستالعاندىعى; ەكىنشىدەن, بۇل جۇمىستىڭ جۇيەلى دە ىجداعاتتى تۇردە ەكى عاسىر بويى جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعى.
بىزدە ونداي مۇمكىندىك تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەننەن كەيىن عانا پايدا بولىپ وتىر. اسىرەسە, باستى نازار اۋداراتىن ماسەلە – شىعىس قولجازبالارىن تۇپنۇسقا كۇيىندە ساقتاپ قويماي, ولاردى ءوز تىلدەرىنە اۋدارىپ باستىرىپ شىعارۋى. “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى – كلاسسيكالىق ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرىن دە, قازاقستان تۋرالى باتىس, شىعىس عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىن دە قازاق تىلىندە سويلەتىپ, وقىرماندارعا ۇسىنۋدا ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. ياعني, بىزدە قابىلدانعان “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ جالپى مازمۇنى دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەت تاجىريبەسىمەن تولىق سايكەس كەلەدى.
ەۋروپالىق وي-پىكىردىڭ تۇلەگى اريستوتەل دە, “ماركسيزمنىڭ ءۇش قاينار بۇلاعى” ەسەپتەلىنگەن كانت, فەيەرباح, گەگەل دە, قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى مول ماعلۇماتى بار, وزىندىك پايىمداۋعا نەگىزدەلگەن ناقتىلى ەڭبەكتەر دە قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, جيناستىرىلۋى ءتيىس. ولاردى ورىس تىلىندە توپتاستىرۋ دەگەن كەيبىر ۇسىنىستار “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنىڭ ءتۇپ ماقساتىن تۇسىنبەۋشىلىكتەن تۋىندايدى. سەبەبى, تاريحىمىزدا تەڭدەسى جوق بۇل جوبا الداعى جىلدارى مەملەكەتتىك تىلگە تولىق كوشۋ باعدارلاماسىمەن تىعىز بايلانىستى, ءتىپتى ونىڭ العى — شارتى بولىپ ەسەپتەلىنەدى.
كوڭىلدە جۇرگەن مىنا ءبىر دەرەكتەر دە ءبىزدى قاتتى قىزىقتىرادى. م.شوقاي بەرلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇركىتانۋ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن, كەيىن وسى وقۋ ورنىندا پروفەسسورلىق قىزمەت اتقارعان يوحان بەنتسيگپەن ارالاس-قۇرالاستا بولعان. قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن نەمىس عالىمى م.شوقاي ولگەننەن كەيىن دە ونىڭ ۇيىنە, جۇبايى ماريا ياكوۆلەۆناعا كەلىپ-كەتىپ تۇرعان. ونىڭ قورىندا دا م.شوقاي تۋرالى دەرەكتەر بولۋى ابدەن ىقتيمال. ەڭ باستىسى, ي.بەنتسيگ 1929 جىلى بەرليندە م.جۇماباەۆتىڭ نەمىس تىلىندە ولەڭدەر جيناعىن باستىرىپ شىعارعان. مۇنداي جادىگەرلىكتەردى دە ىزدەستىرىپ, ەلىمىزگە قايتارۋ — پارىز.
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) كىتاپحاناسىنداعى ل.تروتسكيدىڭ جەكە قورىندا دا 30-جىلدارى قازاقستاندا ورىن العان وقيعالار تۋرالى جازبالارى بولۋى مۇمكىن. سەبەبى, سول كەزەڭدە تروتسكي ساياسي جەر اۋدارىلىپ, الماتىدا تۇرعان جانە ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ استىرتىن قۇجاتتارىنا قاراعاندا, كەيبىر قازاق باسشىلارى ونىمەن قارىم-قاتىناستا بولعان. كەڭەس وداعى تەرريتورياسىنان شەت ەلگە جەر اۋعاندا تروتسكي مۇراعاتتى وزىمەن بىرگە الا كەتكەن.
تۇركيانىڭ مۇراعاتتارىندا التىن وردا, كەيىنگى كەزەڭدەگى قازاق حاندارىنىڭ حاتتارى مەن باسقا دا جولداۋ قاعازدارى بار. بۇل تۇرعىدان تۇرىك ەلىنىڭ مۇراعاتتارى ەرەكشە نازارعا الىنۋعا ءتيىس.
كوشىم ەسماعامبەتوۆ,“مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى “مۇراعات جانە كىتاپحانا ءىسى” سەكتسياسىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
الماتى.
17 شىلدە, 2004 جىل.