جاس عالىمدارعا زارۋلىك بار

رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار اي­ما­عىندا عىلىمدى دامىتۋعا ىڭعايلى, ءارى ىرگەلى ىزدەنىستەردى جۇرگىزۋگە قولايلى ورتالىقتار دا جوق ەمەس. اقتوبە وبلىسىن­دا وسىنداي وشاقتاردىڭ ءبىرى – ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتى. جوعارى ءبىلىم بەرۋ وردا­سىنىڭ ماتەريالدىق-تەحني­كالىق بازاسى مەن عىلىمدى دامىتۋ ىسىنە ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارى تاراپىنان جاسال­عان قول­داۋ ءىستىڭ العا جىلجۋىنا سەپ­­­­تىگىن تيگىزىپ كەلەدى. ءوڭىر عا­­­­­لىم­­­­دارىنىڭ باسىم بولىگى اتال­­­­­عان ءبىلىم شاڭىراعىنا شو­عى­ر­لانعان. سونىڭ ىشىندە مۇن­دا عى­لىم­نىڭ ناقتىلىقتى تالاپ ەتىلەتىن سالالارى – ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇر­گىزۋگە باسىمدىق بەرىلگەن. نا­تيجەسىندە وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورنىندا ماتەماتيكا, فيزيكا جانە حيميا عىلىمدارى سالاسىندا بەلگىلى ءبىر عىلىمي باعىت­تار مەن مەكتەپتەر قالىپتاستى دەۋگە تولىق نەگىز بار.

ايتالىق, ۋنيۆەرسيتەت پرو­فەسسورى قۋانىشبەك شۇڭ­كەەۆ­ت­ىڭ رادياتسيالىق فيزيكا مەك­تەبى ەلىمىزگە عانا ەمەس, تاياۋ جانە الىس شەتەلدەرگە دە ت­ا­نى­مال. اسىرەسە پولشا, ەستو­نيا مەن بەلورۋسسيادا قازاق­ستان­دىق فيزيكا مەكتەبىنىڭ تاعى­لىمىن ۇيرەنۋگە اتالعان ەلدەردىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىكتەرى تاراپىنان كوڭىل ءبولىنۋى ماقتان تۇتۋعا تۇرارلىق. ق.شۇڭكەەۆ جە­تەكشىلىك ەتەتىن زەرت­حانا الەم­دىك تالاپقا ساي جاب­دىق­تال­عان. مۇندا نازارباەۆ ۋني­ۆەر­­سيتەت پەن تارتۋ مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاس عالىمدارى جۇيەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدە.

سونداي-اق اتالعان جوعا­رى وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورى جاي­شىلىق سارتابانوۆتىڭ ديف­فەرەنتسيالدى تەڭدەۋلەردى شەشۋدەگى ماتەماتيكتەر مەكتەبى دە رەسپۋبليكاداعى بارشا ماتەماتيكتەر قاۋىمىنىڭ نازارىن اۋداردى. ديففەرەنتسيالدى تەڭدەۋلەر تەورياسىنىڭ نەگىزى نەدە؟ اتالعان مەكتەپ تالىم­گە­رى­نىڭ ايتۋىنشا, بۇل – ماتە­ما­تيكانىڭ ءتۇبىرى, ىرگەتاسى. ما­تەماتيكا عىلىمىنىڭ باستى سالاسىنىڭ ءبىرى. اتالعان عى­لىم سالاسىندا بەلگىلى ءبىر جە­تىس­تىكتەر مەن وزگەرىستەرگە نە­مە­سە عىلىمي جاڭالىقتارعا قول جەت­كىزۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ماتە­ما­تيكالىق مودەل جاسالادى. ال ونى ديففەرەنتسيالدى تەڭ­دەۋ­لەرسىز قۇرۋ مەن شەشۋ مۇم­كىن ەمەس. ونىڭ ماتەماتيكا عى­لى­مىندا الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنىن وسىدان-اق بىلە بەرىڭىز, – دەيدى ج.سارتابانوۆ.

ۋنيۆەرسيتەت بازاسىن­دا­عى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر اي­ماقتاعى قولدانبالى مىن­دەت­تەردى شەشۋمەن بايلانىستىرىلا جۇرگىزىلەدى. بۇگىنگى كۇن بيى­گىنەن قاراعاندا ماسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلۋدىڭ ءتيىمدى تۇس­تارى مول ەكەنى ايقىن كورىنۋ­دە. اتالعان وقۋ ورنىندا ين­نو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى قۇرىلعان. قازىر وسى پارك­تىڭ زەرتحاناسىن تولىقتاي جابدىق­تاۋ جۇمىستارى قولعا الىندى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, تەحنيكالىق فاكۋلتەتتەگى مە­تال­لۋرگيا كافەدراسىنىڭ عا­لىم­دارى تۇتاستاي ەل وندىرى­سىندە ەرەكشە ورنى بار «قازحروم» ترانسۇلتتىق كومپانيا­سىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتتى. ورتاق ءىستىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە كەلسەك, ۋنيۆەرسيتەت ەن­شىسىندەگى تىكەلەي توقتى دو­عالى پەش – وزگەشە ءارى وتە قا­جەتتى وڭىرلىك جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا نەگىز قالايدى. ياعني, وسى قوندىرعى ارقىلى حروم كەنىشىنىڭ شاڭىن كادەگە جاراتۋ جوباسى ويلاستىرىلعان. كەندى بالقىتۋدىڭ سىناقتان وتكىزىلگەن تۇڭعىش تاجىريبەسى بۇل ءىستىڭ تيىمدىلىگى مەن قاجەت­تىلىگىن كورسەتتى. وسىلاي­شا ۋني­ۆەرسيتەتتەگى مەتاللۋرگيا كافەدراسى مەن زاۋىت جاڭاشىلدارى اتالعان امبەباپ جابدىقتى ودان ءارى جەتىلدىرىپ, وبلىس اۋماعىندا دۇركىن-دۇركىن پايدا بولىپ جۇر­گەن فەرروپلاست قالدىعى شا­ڭىن كەشەندى تۇردە تازارتۋ جوباسىن قولعا الماق.

قازىرگى كەزدە ايماقتا بىر­قاتار ەكولوگيالىق پروبلەما­لار قوردالانىپ قالعان. ونى ازايتۋعا ۋنيۆەرسيتەت عا­لىم­دارىنىڭ قوسار ۇلەستەرى از ەمەس. ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق ما­سە­­­لە­لەرىن شەشۋ ىسىندەگى ۋنيۆەر­سيتەت عالىمدارىنىڭ تاعى ءبىر عىلىمي جاڭالىعى دياتوميت ماتەريالدارىنىڭ كومەگىنە ارقا سۇيەۋ بولىپ وتىر. بۇگىندە بۇل ىسپەن ۋنيۆەرسيتەت فيزيكتەرى مەن حيميكتەرىنەن قۇرىلعان ۇل­كەن توپ اينالىسۋدا. ولاردىڭ اي­تۋىن­شا, اتالعان ماتەريال بەل­گىلى ءبىر جاعدايلاردا تۇر­عىن ءۇي-كوم­مۋنالدى شارۋا­شى­لىعى سالا­س­ى­نىڭ كارىزدىك قال­دىق­تارىن كادەگە جاراتۋعا كومەك­تەسە الادى.

سوڭعى ۋاقىتتا اقتوبەدە جاز ايلارىندا قولقانى قاباتىن جاعىمسىز ءيىس جايلاپ الاتىنى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. قولعا الىنعان جوبانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, وسى جاعىم­سىز ءيىستى جويۋعا اسەرىن تيگىزە الاتىنىندا. قازىر اتالعان جوباعا قاتىستى زەرتحانالىق سىناقتار اياقتالىپ, ونىڭ ناتيجەسى وڭ ناتيجەلەر بەرگەن ەكەن. ەندىگى ءىستىڭ اۋقىمى دالالىق زەرتتەۋ­لەر مەن كوممەرتسيالاندىرۋ دەڭ­­گەيىنە كوشۋ قاجەتتىگىنە قا­راي ويىسۋدا.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وڭىرلىك ۋني­ۆەرسيتەتتە جوعارىدا اتال­عان دەرەكتەرگە ساي وڭىرلىك جانە رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدە قارجى­لاندىرۋعا تۇرارلىقتاي عىلىمي جوبالار مەن ىزدەنىستەر از ەمەس. دەگەنمەن, ايماق عىلىمىنىڭ دامۋىندا ولقىلىقتار جوق دەي المايمىز. مۇندا ەڭ الدىمەن عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ كوڭىلدەن شىقپاي تۇرعانى الاڭداتادى. ءارى وڭىردەگى عالىمداردىڭ دەنى زەينەت جاسىندا ەكەنى دە ويلاندىرماي قويمايدى. الداعى ۋاقىتتا ولاردان مول قايتارىم كۇتۋدىڭ ءوزى دە اعاتتىق سەكىلدى.

ارينە, مۇنداي جاعدايدا تەك ءبىر عانا جول بار. ءارى مۇنىڭ ءوزى ءتيىمدى دە وڭتايلى باعدار بولماق. بۇل – عالىمدار قاتارىن جاستار ەسەبىنەن تولىقتىرۋ. راس, قو­عامدىق ومىردە بەلگىلى ءبىر جاع­دايلاردا بىلىكتى ماماندار مەن عالىمداردى وزگە وڭىردەن شاق­ىرۋ ءۇردىسى قولدانىلىپ ءجۇر. ايتسە دە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جەتە­كشىلەرى بۇل تاجىريبەنى باس­تى ورىنعا قويۋعا مۇددەلى ەمەس ەكەنىنە دە وسى ماتەريالدى گازەت وندىرىسىنە ازىرلەۋ بارىسىندا ايقىن كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. ويتكەنى ونىڭ ءار ءتۇرلى وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. سونىڭ ءبىرى – ارنايى شاقىرىلعان ماماندار­دىڭ, دوكتورانتتار مەن ما­گيستر­­لەردىڭ تۇراقسىزدىعى, وتباسى­لىق جاعدايى.

بۇل ماسەلە جونىندە ق.جۇ­بانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىر­لىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتە­تىنىڭ رەكتورى باۋىرجان ەردەم­بەكوۆ: «اتالعان ماسەلەلەردى جولعا قويۋ ءۇشىن وقۋ ورنى جانىنان بەس ماماندىق بويىنشا ماگيستراتۋرا جانە تاعى دا بەس ماماندىق بويىنشا دوكتوران­تۋرا قۇرىلدى. بۇعان قوسا ۋني­ۆەرسيتەتتەگى عىلىمي قوعام­داس­تىقتىڭ الەۋەتى مەن مۇم­كىن­دىكتەرىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن ماتەماتيكا جانە فيزيكا ماماندىقتارى بويىنشا ەكى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس اشىلدى. ونىڭ قۇرامىندا ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ ون عالىمى بار. بۇل وزگەرىستەر جاس عالىمدار لەگىنىڭ وسە تۇسۋىنە ءوز ىقپالىن تيگىزەدى دەگەن ويدامىز», دەدى.

مىنە, اقتوبە ايماعىندا ىرگەلى عىلىمي ىزدەنىستەرگە قۇ­لاش ۇرىپ وتىرعان ءبىلىم وشاعى­نىڭ جەتىستىكتەرى وسىنداي.

اقتوبە