دامىعان ەلدەردە ءدارى-ءدارمەكتىڭ 70-90 پايىزى ۇلتتىق باعدارلامالار اياسىندا وزدەرىندە ءوندىرىلەدى. مىسالى, يسپانيادا وتاندىق پرەپاراتتاردىڭ ۇلەسى 62%, فرانتسيادا – 53%, يزرايلدە – 42%, رەسەيدە – 35%, بەلارۋسسيادا – 25%, گرۋزيادا – 20%, لاتۆيادا 15%-دى قۇرايدى.
قازاقستاندا فارماتسەۆتيكا سالاسى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانداي كورىنگەنىمەن, فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسىنىڭ 60 پايىزدان استامى شەتەلدىك فارماتسەۆتيكانىڭ ەنشىسىندە. ال ءوزىمىزدە شىعارىلاتىن ءدارى-ءدارمەكتىڭ 95 پايىزى شەتەلدىك ۆاليۋتامەن ساتىپ الىنعان يمپورتتىق شيكىزاتتان جاسالادى. ەلىمىزدە ۇلكەندى-كىشىلى 79 فارماتسەۆتيكالىق كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق ءدارى-ءدارمەكتىڭ 90 پايىزى ەڭ ءىرى 6 زاۋىتتىڭ, اتاپ ايتار بولساق «حيمفارم» اق,
«سپ گلوبالفارم», «نوبەل افف» اق, «رومات», «Hۋp-ماي فارم» جشس, «قاراعاندى فارماتسەۆتيكالىق كەشەنى» سەكىلدى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى.
الايدا, قازاقستان نارىعىنداعى وتاندىق پرەپاراتتاردىڭ ناقتى ۇلەسى 11 پايىز عانا. بۇل ءدۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىپ وتىرعان كورسەتكىشىنەن ەكى ەسە تومەن. سونداي-اق ەلىمىزدەگى ءدارى ءوندىرۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى شەتەلدەن ساتىپ الىناتىن سۋبستانتسيا (شيكىزاتتاردىڭ) نەگىزىندە قاراپايىم دارىلىك زاتتاردى – انتيسەپتيكتەردى, گالەندى پرەپاراتتاردى (وسىمدىكتەردىڭ سپيرتتىك ەكستراكتارى, قايناتپالار, تۇنبالار) نەمەسە دجەنەريكتەردى (نەگىزگى تۇپنۇسقاسى ەمەس ارزان شيكىزاتتار) شىعارۋمەن اينالىسادى.
ياعني, وتاندىق فارمكومپانيالاردىڭ كوپشىلىگى يمپورتتىق سۋبستانتسيالاردى تابلەتكا, كاپسۋلا تۇرىندە شىعارۋمەن عانا اينالىساتىن بولعاندىقتان, بۇل پرەپاراتتاردى «وتاندىق» دەپ ايتۋدىڭ ءوزى قيسىنعا كەلمەيدى. دەمەك, وتاندىق تۇپنۇسقالىق دارىلىك زاتتاردىڭ ەلىمىزدە مۇلدەم شىعارىلمايتىنىن بىلدىرەدى. بۇل دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ەكونوميكاعا عانا قاتىستى ەمەس, سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە دە قاتەر. سوندىقتان يمپورتتىڭ ورنىن الماستىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار دايىنداۋ, كەيبىر دارىلىك پرەپاراتتار ەلىمىزدە شىعارىلماسا نەمەسە ساپاسى مەن تيىمدىلىگى جاعىنان شەتەلدىك ءدارى-دارمەكتەردەن تومەن بولسا عانا ساتىپ الىنۋى كەرەك.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ءدارىلىك پرەپاراتتى جاساپ شىعارۋ – ۇزاق ءارى كوپ ەڭبەكتەنۋدى جانە وراسان قارجىلىق شىعىنداردى قاجەت ەتەتىن سالا. سونىمەن قاتار ونى وندىرىسكە ەنگىزۋ جىلدار بويى تىڭعىلىقتى ءارى تەرەڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. دارىلىك پرەپاراتتى ازىرلەۋ جۇمىستارى بىرنەشە ساتىدان تۇرادى, الدىمەن عالىمدار ەمدىك اسەرى بار جاڭا بەلسەندى زاتتاردىڭ قۇرامىن زەرتتەپ, ونىڭ ەمدىك قاسيەتى مەن قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزەدى. ودان كەيىن كلينيكاعا دەيىنگى جانە كلينيكالىق سىناقتىڭ 3 فازاسى, ال ەڭ سوڭىندا بارلىق كلينيكالىق سىناقتاردان ءساتتى وتكەن دارىلىك پرەپارات ۇلتتىق مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورگاندارىندا تىركەۋگە الىنادى. مۇنى الەمدە جىلىنا ورتا ەسەپپەن 20-25 جاڭا ءدارى-دارمەكتىڭ عانا ماقۇلداۋدان ءوتىپ, مەديتسينادا قولدانۋعا رۇقسات الاتىنىن كورەمىز. ەمدەۋ تۇرعىسىنان تيىمدىلىگى جوعارى ءبىر ءدارىنى دايىنداپ شىعۋعا (ماركەتينگىلىك جانە ديستريبۋتسيالىق شىعىندارىن قوسا العاندا) جۇمسالاتىن شىعىن 100 ملن-نان 1 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن جەتۋى مۇمكىن, ال جاڭا بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپاعا زەرتحانالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋدەن باستاپ, نارىققا ناقتى شىعۋىنا دەيىن كەم دەگەندە 15-20 جىل تەر توگۋگە تۋرا كەلەدى.
مۇنداي قاتاڭ تالاپتارعا توتەپ بەرەتىن عالىمدار سيرەك بولعاندىقتان, وتاندىق دارىلەردىڭ وندىرىسكە ەنۋى جوق دەسەك تە بولادى. ال شەتەلدەن كەلەتىن دارىلەردىڭ كوپشىلىگى ونىڭ نەگىزگى نۇسقاسى ەمەس, كوبىنە قۇرامى وزگەرتىلىپ كەلەدى. ونىمەن قوسا, دارىلەردىڭ نەمەسە ماركالارىنىڭ اتتارىن دا وزگەرتىپ ساتۋعا تىرىسادى. ءبىر دارىگە پاتەنتتىڭ رۇقسات ەتۋ مەرزىمى 25 جىلعا بەرىلەتىندىكتەن, وسى ارالىقتا كومپانيالار ءدارىنى وندىرۋگە جۇمسالعان شىعىندى قايتارىپ الۋعا تىرىسادى. ال دجەنەريكتىڭ (كوشىرمەلەرىنىڭ) ارزانعا تۇسەرى داۋسىز, ويتكەنى وندىرۋشىگە ءوندىرىس تەحنولوگياسىن قايتا جاساپ شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق, تەك قانا جارناماعا دۇرىس كوڭىل بولسە بولعانى.
سوندىقتان قازاقستاندا مەديتسينادا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن جاڭا دارىلىك پرەپاراتتاردىڭ پايدا بولۋى تىڭ جاڭالىق دەسە دە بولادى. سونىڭ ءبىرى, الماتى قالاسىنداعى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ عالىمدارى كوپجىلدىق عىلىمي-زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا وتاندىق مەديتسينالىق پرەپاراتتى وندىرىسكە ەنگىزدى. ولار زەڭ اۋرۋلارىنا قارسى وتاندىق جاڭا پرەپارات «روزەوفۋنگين-اس» جاقپامايىن جاساپ شىعاردى. بۇل پرەپاراتتىڭ نەگىزى قازاقستان توپىراعىنداعى ميكروورگانيزمدەر شتامدارىنان جاسالعان روزەوفۋنگين انتيبيوتيگى. ونىڭ حيميالىق قۇرىلىمى پوليەندەر قاتارىنا جاتاتىن, بۇرىننان مەديتسينادا قولدانىلىپ كەلە جاتقان بەلگىلى انتيبيوتيكتەردەن باسقا جاڭا تابيعي قوسپا ەكەنى دالەلدەندى.
ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك امانگەلدى سادانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل پرەپارات روزەوفۋنگيننىڭ پاتوگەندى زەڭىنىڭ 39 تۇرىنە قاتىستى, ياعني تەرى مەن دەنەگە تەرەڭ ەنگەن ميكوزداردىڭ ەڭ قاۋىپتى دەگەن قوزدىرعىشتارىنا قارسى قولدانىلاتىن بەلسەندىلىگى جوعارى انتيبيوتيك. سونىمەن قاتار تۇماۋ, پاراميكسوۆيرۋستار, وسپوۆاكتسينا مەن راۋس ساركوماسى ۆيرۋستارىنىڭ كوبەيۋىن دەر كەزىندە تەجەي الاتىن قابىلەتكە يە ەكەنى انىقتالدى. بۇگىندە زەڭ ينفەكتسيالارى (ميكوزدار) كەڭ تارالعاندىقتان, الەمدەگى حالىقتىڭ شامامەن 20 پايىزى وسى اۋرۋدان زارداپ شەگىپ وتىر. ال ەلىمىزدە 4 ادامنىڭ ءبىرى وسى اۋرۋمەن اۋىرادى ەكەن. ميكوزداردىڭ ءارتۇرلى فورمالارىمەن اۋىراتىن ناۋقاستار سانى ءالى كۇنگە دەيىن تومەندەمەي وتىر, ويتكەنى زەڭ ينفەكتسيالارى تەز جۇعادى جانە ولاردىڭ ەمدەلۋى دە قيىن. بۇل بۇگىنگى پايدالانىپ جۇرگەن شەتەلدەردەن كەلەتىن دارىلەردىڭ ايتارلىقتاي ءتيىمدى بولماۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. دەسە دە زەڭ اۋرۋلارىنا قارسى مەديتسينالىق پرەپاراتتاردىڭ الەمدەگى ساتىلۋ دەڭگەيى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. «Vi-ORTIS» كومپانياسىنىڭ جۇرگىزگەن ماركەتينگتىك زەرتتەۋىنە سايكەس, قازاقستاندا زەڭ اۋرۋلارىنا قارسى ساتىلعان دارىلەردىڭ جىل سايىنعى كولەمى 1,5-2 ميلليون قاپتامانى قۇرايدى, بۇل – 2-2,5 ملرد تەڭگە. اسىرەسە ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە بولاتىنى سىرتقا جاعىلاتىن دارىلىك پرەپاراتتار, ونىڭ ۇلەسى ساتىلىمنىڭ 90 پايىزىنا جەتەدى. بۇعان قوسا, نارىقتاعى زەڭ ينفەكتسيالارىنا قارسى دارىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك قازاقستانعا سىرتتان اكەلىنگەن, ياعني يمپورتتىق پرەپاراتتار, ال ونىڭ ىشىندە وتاندىق پرەپاراتتاردىڭ ۇلەسى 3 پايىزدى عانا قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا جەرگىلىكتى 2 پرەپارات قانا قولدانىستا: «تەرفالين» (نوبەل الماتى فارماتسەۆتىك فابريكاسى) جانە «فەبورتسين» («راۋان» عوو). «تەرفالين» پرەپاراتىن جاسايتىن شيكىزات شەتەلدەن يمپورتتالعان دارىلىك سۋبستانتسيا بولسا, ال «فەبورتسين» دارىلىك پرەپاراتىنىڭ قۇرامىندا بور قىشقىلى, كاربول قىشقىلى مەن رەزورتسيننىڭ قوسپالارى بولعاندىقتان, كوبىنە انتيبيوتيك ەمەس, دەزينفەكتانتتار قاتارىنا كىرەدى, دەيدى ا.سادانوۆ.
اتالعان ماسەلەنىڭ كۇرمەۋىن شەشۋ ماقساتىندا ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى جانىنداعى «پرومىشلەننايا ميكروبيولوگيا» زاۋىتىندا روزەوفۋنگين انتيبيوتيگىن ۇلكەن كولەمدە ءوندىرۋ ءۇشىن تيىمدىلىگى جوعارى جاڭا تەحنولوگيا ءازىرلەندى. ناتيجەسىندە, «روزەوفۋنگين-اس» جاقپامايىنىڭ قولدانۋدا وتە قاراپايىم ءارى ۇزاق ۋاقىت بويىندا ەمدىك قاسيەتىن ساقتايتىن تۇپنۇسقا ۇلگىسى جاسالدى. عالىمداردىڭ بۇل جاساپ شىعارعان ءدارىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پاتەنتىمەن تولىق قورعالعان. اتالعان پرەپارات زەڭ اۋرۋلارىنا قارسى ءدارىلىك زاتتاردىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارى مەن تالاپتارىنا تولىق سايكەس كەلەدى. كلينيكاعا دەيىنگى جانە كلينيكالىق 1, 2, 3-ءشى كەزەڭدەرىنىڭ سىناقتارى ناتيجەسىندە دارىلىك پرەپارات 2017 جىلى تىركەلىپ, دارىلىك زاتتاردىڭ مەملەكەتتىك تىزىلىمىنە كىردى. 2018 جىلى 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان دەرماتوفيتيالاردى دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋدىڭ كلينيكالىق حاتتاماسىنىڭ دارىلىك زاتتار تىزبەسىنە ەنگىزىلدى. دەمەك, ءدارىگەرلەر ءدارىنى ەمدىك ماقساتتا ءوز پاتسيەنتتەرىنە تاعايىنداي الادى.
جاقىندا «روزەوفۋنگين-اس» پرەپاراتى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ پراكتيكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ازىرلەگەن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تىركەلگەن قولدانۋعا ءتيىمدى جانە قاۋىپسىزدىگى راستالعان دارىلىك پرەپاراتتاردىڭ ءتىزىمىن قامتيتىن قازاقستاندىق ۇلتتىق دارىلىك فورمۋليارىنا (ۇدف) ەندى. بۇل ەڭ ءتيىمدى ءدارى-دارمەكتەردى تاڭداۋ جانە تاجىريبەدە قولدانۋ بويىنشا وتە سەنىمدى نۇسقاۋلىقتاردىڭ ءبىرى. اتالعان پرەپارات ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق ماقساتتا قولدانىلاتىن العاشقى ءارى ازىرشە جالعىز وتاندىق انتيبيوتيك.
جۋىردا ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىندا زاماناۋي مەديتسينانىڭ ەڭ نەگىزگى وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – ميكروورگانيزمدەردىڭ انتيبيوتيكتەرگە ءتوزىمدىلىگى تۋرالى تاقىرىپ اياسىندا حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكەن بولاتىن. اتالعان كونفەرەنتسيانى ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى, اقش دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ اللەرگيا جانە جۇقپالى اۋرۋلار ۇلتتىق ينستيتۋتى جانە حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىعى بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى. جيىندا حح عاسىردىڭ 50-جىلدارىنان باستاپ انتيبيوتيكتەر كوپتەگەن جۇقپالى اۋرۋلاردى ەمدەۋ بويىنشا الدىڭعى قاتاردا بولىپ كەلە جاتقانىمەن, سوڭعى جىلدارى انتيبيوتيكتەردىڭ اسەر ەتۋ ءتيىمدىلىگىنىڭ كۇرت تومەندەۋى, وعان سەبەپ الەمدە انتيبيوتيككە ءتوزىمدى پاتوگەندى ميكروورگانيزمدەردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى پايدا بولىپ, تاراي باستاۋى سىندى حيميالىق تەراپياداعى وزەكتى ماسەلەلەر قوزعالدى. مۇنداي قۇبىلىس ميكروورگانيزمدەردىڭ گەنەتيكالىق وزگەرگىشتىگىنە جانە قورشاعان ورتانىڭ كەز كەلگەن وزگەرىستەرىنە بەيىمدەلۋ قابىلەتتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. اسىرەسە ينفەكتسيا قوزدىرعىشتارىنىڭ مۋلتيرەزيستەنتتىك شتامدارى ەرەكشە قاۋىپ توندىرەدى. بۇل اسكەري اۋرۋحانالارداعى ءولىم دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىنىڭ دا بىردەن-ءبىر سەبەبى دەۋگە بولادى. سونداي-اق ومىرگە قاۋىپ توندىرەتىن ينفەكتسيالاردىڭ اۋرۋحانادا عانا پايدالانىلاتىن قۋاتتى انتيبيوتيكتەرگە ءتوزىمدى بولۋى دا قاۋىپ تۋعىزادى. الەمدە پاتوگەندى ميكروورگانيزمدەرگە اسەر ەتەتىن جانە ميلليونداعان ادامداردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن انتيبيوتيكتەرگە بالامالى پرەپاراتتار ازىرگە بولماي تۇر. حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسقان قازاقستان, اقش, ۇلىبريتانيا, پولشا, ءۇندىستان, رەسەي, گرۋزيا, ارمەنيا, وزبەكستان جانە تاجىكستان ەلدەرى جەتەكشى عالىمدارى اراسىندا «روزەوفۋنگين-اس» دارىلىك پرەپاراتى جانە ونىڭ كلينيكالىق قولدانىلۋى بويىنشا عىلىمي مالىمەتتەر ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. بۇل جاڭا وتاندىق پرەپاراتتىڭ شەتەلدەن كەلەتىن دارىلەردەن ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – روزەوفۋنگين انتيبيوتيگىنىڭ حيميالىق قۇرامى تابيعي قوسىلىستاردان تۇرادى, ياعني ادام اعزاسىنا زيانى تيمەيدى. دەگەنمەن, كوپتەگەن جىلدار بويى قازاقستان نارىعىندا تەرىنىڭ زەڭ اۋرۋلارىنا قارسى وسى تەكتەس بىرقاتار پرەپاراتتار پايدالانىلىپ كەلدى. بىراق بۇل پرەپاراتتاردى ۇزاق ۋاقىت پايدالانعان ادام اعزاسى وعان بىرتىندەپ داعدىلانىپ, بەيىمدەلىپ كەتەدى, ناتيجەسىندە ەمدەۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە سوقتىرادى.
بۇل رەتتە ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى بازاسىندا ادامنىڭ ينفەكتسيالىق زەڭ اۋرۋلارىمەن كۇرەسۋى ءۇشىن كەلەوشەكتە تيىمدىلىگى جوعارى جاڭا ءدارىلىك پرەپاراتتاردىڭ باسقا دا ءتۇرلەرىن جاساۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردى جالعاستىرۋ جوسپارلانۋدا. بۇل وتاندىق ميكروبيولوگتاردىڭ ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا, ءاسىرەسە فارميندۋستريانىڭ وتاندىق سەكتورىنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە قازاقستان حالقىن ءوزىمىز وندىرگەن وتاندىق قولجەتىمدى ءدارىلەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە قوسار ۇلەسى زور بولماق.