يران

جۇما, 29 ناۋرىز 2013 1:13

وسى ەلگە جولىمىز تۇسكەنىنە تۇپ-تۋرا جيىرما جىل بولعان ەكەن. 1993 جىلى يران يسلام رەسپۋبليكاسىندا قازاقستان مادەنيەتىنىڭ كۇندەرى ۇيىمداستىرىلعان ەدى. سول ساپاردان العان كوپ-كوپ اسەر كەزىندە جازىلماي قالدى. گازەتكە قايتا كەلىپ, 2002 جىلدان «الەمگە ايگىلى» اۆتورلىق ايدارىن اشقاننان كەيىن دە يران جايىندا قالام تەربەۋدىڭ ءبىر ءساتى تۇسپەي-اق قويدى.

جۇما, 29 ناۋرىز 2013 1:13

وسى ەلگە جولىمىز تۇسكەنىنە تۇپ-تۋرا جيىرما جىل بولعان ەكەن. 1993 جىلى يران يسلام رەسپۋبليكاسىندا قازاقستان مادەنيەتىنىڭ كۇندەرى ۇيىمداستىرىلعان ەدى. سول ساپاردان العان كوپ-كوپ اسەر كەزىندە جازىلماي قالدى. گازەتكە قايتا كەلىپ, 2002 جىلدان «الەمگە ايگىلى» اۆتورلىق ايدارىن اشقاننان كەيىن دە يران جايىندا قالام تەربەۋدىڭ ءبىر ءساتى تۇسپەي-اق قويدى.

جاقىندا بيىل «وسكار» سىيلىعىن يەمدەنگەن «ارگو» وپەراتسياسى» ءفيلمىن كورگەنىمىز باياعى اسەردىڭ ءبىرازىن جادىمىزدا جاڭعىرتىپ جىبەرگەنى. اتاقتى اكتەر بەن اففلەكتىڭ بۇل رەجيسسەرلىك جۇمىسى 1979 جىلعى دۇنيەنى دۇڭكىلدەتكەن وقيعانى – تەھرانداعى اقش ەلشىلىگىن باسىپ الۋ حيكاياسىن ارقاۋ ەتكەن. سول جىلى يراندا ءدىني راديكالدىق رەۆوليۋتسيا جۇزەگە اسىپ, شاح ەلدەن قۋىلعان, جيىرما جىلداي بويى جىراقتا جۇرگەن اياتوللا حومەيني وتانىنا ورالىپ, بيلىك باسىنا كەلگەن بولاتىن. مونارحيا قۇلاتىلىپ, يسلام رەسپۋبليكاسى ورناتىلىسىمەن كەزىندە شاح ارقا سۇيەگەن امەريكا يراننىڭ №1 جاۋى دەپ جاريالانعان ەدى. فيلم امەريكا ديپلوماتتارىنىڭ ءبىر توبىن ەلدەن جاسىرىن الىپ شىعۋدىڭ شىم-شىتىرىق شىرعالاڭدارىن باسىنان اياعىنا دەيىن ەكراننان كوز الدىرمايتىنداي اسەرلى, شىپ-شىمىر, جۇپ-جۇمىر ونەر تۋىندىسىنا اينالدىرعان. بىراق ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز ول فيلم جايىندا ەمەس. ول فيلم سول كەزدە دە, ودان بۇرىن دا ءدۇيىم دۇنيەگە داڭقى دۇبىرلەگەن, قازىر دە اتى ادامزات اۋزىنان تۇسپەي تۇرعان بولەكشە مەملەكەت – يران جايىندا جازۋعا ويتۇرتكى عانا.

وتكەن جىلى ءبىر تاماشا كىتاپ جارىق كوردى. اتاقتى فرانتسۋز شىعىستانۋشىسى جان-پول رۋدىڭ «يستوريا يرانا ي يرانتسەۆ» دەگەن ەڭبەگى (سانكت-پەتەربۋرگ, 2012) تاريحتى ءارى عىلىمي تياناقتىلىقپەن, ءارى قىزعىلىقتى بايان ەتۋگە بولاتىنىنىڭ ايشىقتى ايعاعى. سول اۆتور ايتادى: «يران تاريحى بۇكىل الەم تاريحىمەن اجىراعىسىز. ونى ءبىلۋ كەز كەلگەن تاريحشىعا, قاي سالادا جۇرسە دە كەز كەلگەن ءبىلىمدى ادامعا قاجەتتى» دەپ. «ولاردىڭ تاريحى شامامەن ءۇش مىڭ جىلدى قۇرايدى. ەكى جارىم مىڭ جىل بويى يراندىقتار وزدەرى جايىندا ايتۋعا ءماجبۇر ەتتى. نە دەرى بار, بۇل ءبىر كەرەمەت, ويتكەنى, ولارعا ءدايىم شابۋىل جاساۋمەن بولدى, جەرلەرىن باسىپ الدى, باعىندىردى, كەيدە مۇنداي جاعداي عاسىرلارعا سوزىلدى, ولاردى جاۋلاعانداردىڭ وسالى جوق – گرەكتەر, ارابتار, تۇركىلەر, موڭعولدار. اسسيميلياتسيانىڭ نەمەسە اشىقتان-اشىق قىرىپ-جويۋدىڭ سالدارىنان يراندىقتار تالاي رەت جار جاعاسىنا تىرەلدى, جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتە جازدادى. ايتسە دە, ولار ءتىرى قالدى. ءاربىر شاپقىنشىلىق ولار ءۇشىن وتكەن كۇنمەن وقىس, قينالا قوشتاسۋ بولدى, وزدەرىن وزگەرتتى, تاعدىرلارىن تالايلى ەتتى, دەگەنمەن, سونىڭ ءبارى باياندى ءبىتتى. ءاربىر شاپقىنشىلىق ولاردىڭ قيىندىققا قايىسپاستىعىن, بىرەگەيلىككە بەرىكتىگىن بەكەمدەپ, ومىرگە قايتا كەلتىرىپ وتىردى, وسى جولدا ولار, ارينە, جاڭعىردى, جاڭاردى, بىراق وزدەرىنىڭ تۇراقتى ۇستانىمدارىن, ءومىر سالتىن, سەزىم سيپاتىن جانە ەڭ باستىسى, ويلاۋ جۇيەسىن ساقتاپ قالا الدى» دەپ. «يراندىقتارعا بۇگىندە كونە زامانداعى ۇلىلىق ءتان ەمەس. بۇل حالىق قارتايعان سايىن قالجىراپ بارا جاتقانداي. ولار وزدەرىنىڭ تاريحي جولىن ەجەلگى دۇنيەنى جارق ەتكىزگەن وتتى شاپاقتىڭ اياسىندا باستادى, سول تۇستا زاراتۋشترا, كير مەن داري ادامزاتقا ۇلى تاعىلىمدار تانىتقان بولاتىن, الايدا, كەيىننەن يراندىقتار ونداي جارىق نۇرعا بولەنە الماي-اق قويدى» دەپ. ءتىپتى: «ولاردىڭ ءتىرى قالعانى قۋدالانىپ, قۋعىندالماعانىنان ەمەس, ويتكەنى, ولار ەلدەن قۋىپ شىعارىلدى نەمەسە اسسيميلياتسياعا ءتۇسىرىلدى, بولماسا, بۇگىندە وزگەلەردىڭ بيلىگىمەن ءجۇرىپ-تۇرىپ جاتىر. شىعىس ەۋروپا دالالارى تۇركىلەندىرۋگە, ودان كەيىن ورىستاندىرۋعا ءتۇستى; باتىس تۇركىستاننىڭ دالالارى تۇركىلەرگە ءتيىپ, قازاقستانعا قاراپ كەتتى. سوگديانادا يراندىقتار وزبەكتەرگە قاراپ, قازىر سامارقاند پەن بۇقارا سياقتى بىرەن-ساران ۇلكەن قالالاردا عانا تۇرادى» دەپ تە جىبەرەتىن جەرلەرى بار. بۇل ەل تۋرالى تاعىلىمدى تۋىندىنىڭ تاعى ءبىرى – پاۆلا ريپينسكايانىڭ «ەتي پورازيتەلنىە يرانتسى» (م., «استرەل», 2006) دەگەن كىتابى. يران ازاماتىنا تۇرمىسقا شىعىپ, حالىقتىڭ ادەت-عۇرپىنا ابدەن قانىققان ءجۋرناليستىڭ جازبالارى ناقتىلىعىمەن, شىنايىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. جالپى, يران تۋرالى دەرەك-دايەك ىزدەگەن ادامعا كەرەكتى ادەبيەت اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ جاتىر. يرانيستيكا كەشەندى عىلىم سالاسى رەتىندە ءحىح عاسىردىڭ وزىندە قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن. م.دياكونوۆتىڭ «وچەرك يستوري درەۆنەگو يرانا», ۆ.ماسسوننىڭ «سرەدنيايا ازيا ي درەۆني ۆوستوك», ۆ.بارتولدتىڭ «يستوريا يرانا س درەۆنەيشيح ۆرەمەن دو كونتسا ءحVىىى ۆ.», ب.گافۋروۆتىڭ «تادجيكي» دەگەن سياقتى كلاسسيكالىق ەڭبەكتەرىنىڭ, ونداعان كىتاپتاردىڭ, جۇزدەگەن ماقالالاردىڭ سىرتىندا قازىر تۇتاس ينتەرنەتتىك يرانيس­تيكا دا بار. سونىمەن ءبىز بۇگىن ءوزىمىزدىڭ قولىمىز جەتكەن مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, «الەمگە ايگىلى» ايدارىنىڭ اياسىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسى جايىندا اڭگىمەلەيمىز.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ

بىلايشا قاراساڭىز, كىم-كىمگە دە يران جايىندا اڭگىمەلەپ جاتۋدىڭ قاجەتى شامالى سياقتى. ءجۇز جيىرما مىڭ شۋماقتان تۇراتىن الەمدەگى ەڭ كولەمدى داستان «شاھ­نا­مانى», ونى جىرلاعان ءفيردوۋسيدى كىم بىلمەيدى؟ رۋداكيدىڭ, ومار ءھايامنىڭ, رۋمي­دىڭ, ساعديدىڭ, ءحافيزدىڭ, ءجاميدىڭ جۇپار جىرلارىنا كىم ەلتىمەيدى؟ كيردىڭ, ءداريدىڭ جويقىن جورىقتارى جايىندا وقى­ماعان كىم بار؟ يسفاھان مەن شيرازدىڭ بۇلبۇل باقتارىنىڭ داڭقىنا كىم قانىق ەمەس؟ مۇنىڭ ءبارى ءاربىر ويلى سانا يەسىنە جاقىن جايلار. وزىمىزگە بەيىمدەپ سويلەسەك, «اسفاھاني الداسپان», «قوراسانعا قوي ايتىپ», «كەربالانىڭ شولىندەي»… دەگەن ءسوز­دەردى قاي قازاق قولدانبايدى؟ دۇنيەنىڭ ەڭ ءبىر ءدۇري-گاۋھار مەكەنىن يران باعىنا تەڭەي­تىنىمىز تاعى راس. بىراق, سونىڭ وزىندە دە ءبىز­دىڭ يرانمەن بايلانىسىمىز وزگەلەردىڭ بايلانىسىنان باسقاشالاۋ.

يراننىڭ زاتىنان بۇرىن اتىن ايتساق تا جاقىندىعىمىز بىردەن-اق كورىنەدى. قازاقتا «ارىس» دەگەن ءسوز بار عوي. يران ەلىنىڭ اتى ءدال وسى سوزدەن شىققان. «سرەدي يندو­يرانتسەۆ (ي تولكو سرەدي نيح) بىل شيروكو راسپروسترانەن تەرمين اريا – «بلاگورودنىي». («يستوريا درەۆنەگو ميرا. راننيايا درەۆنوست», م., 1983, 330-بەت). «س ميديس­كو-احەمەنيدسكوي ەپوحي يرانويازىچنوە ناسەلەنيە ۋجە پرەوبلادالو ۆ يرانە. سامو ەگو نازۆانيە پرويسحوديت وت سلوۆا اري, كاك نازىۆالي سەبيا يرانويازىچنىە پلەمەنا (ميديانە, پەرسى ي در. ۆ يرانە, سكيفى ي سارماتى, درەۆنيە نارودنوستي سرەدنەي ازي ي ت.د.)» («يستوريا ۆوستوكا. ءى. ۆوستوك ۆ درەۆنوستي», م., 1997, 275-بەت). ەلدىڭ قازىرگى اتى ەجەلدەگى ايرانام, ياعني «اريلەر ەلى» دەگەن سوزدەن. سترابون ەڭبەكتەرىندە اريا ءسوزى قولدانىلعان. حالىقتىڭ ءوز اتاۋى –يراني.

ەندى وسى ارادان مىنانداي ماسەلە شىعادى. ەرتەرەكتەگى «قازاق سسر تاريحى»­ كىتاپتارىندا سكيفتەردى, ساقتاردى, ماس­ساگەتتەردى «يرانويازىچنىە پلەمەنا»­ دەپ انىقتايتىن. اندرون (اندرونوۆ ەمەس, ويتكەنى, ول مادەنيەتتىڭ جادىگەرى العاش تابىلعان جەردىڭ اتى – «سەلو اندرونوۆو», ول اندروننىڭ سەلوسى دەگەندى بىلدىرەدى, «يۆانوۆو دەتستۆو» ءفيلمىنىڭ اتىن ءبىز «يۆانوۆتىڭ بالالىق شاعى» دەپ المايمىز عوي) مادەنيەتىنىڭ وكىلدەرىن اكادەميالىق عالىمدار يندويراندىقتار دەپ سانايتىنىنىڭ سەبەبى اندرون, قاراسۋ جانە بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتتەرىنىڭ مۇ­راگەرلەرى بولعان ساق تايپالارىنىڭ شى­عىس­يراندىق سايكەستەندىرىلۋىنە («ۆوستوچنويرانسكايا يدەنتيفيكاتسيا») بايلانىس­تى. ارحەولوگتاردىڭ پىكىرى بويىنشا, بۇل ساباقتاستىق جەرلەۋ ورىندارى مەن ءراسىم-سالت­تاردان, قارۋ-جاراقتان, كەراميكادان, ات ابزەلدەرىنەن جانە تۇرمىس زاتتارىنان تا­­نى­لادى. «ولار ەجەلگى پارسىلارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساعان, ءتىپتى ب.د.د. ءVى-V عا­سىر­لاردا احەمەنيدتەر يمپەرياسىنىڭ قۇ­رامىنا دا كىرگەن», دەلىنەدى «قازاقستان تا­­ريحىندا» (1 توم, ا., 2010, 158-بەت). دۇرى­سىن­دا, بۇلاي ايتۋدىڭ ءوزى دە ازدىق ەتە­دى. ساقتار سول يمپەريانى قۇرۋعا تىكەلەي قا­تىس­قان دەيمىز ءبىز.

ماسەلەنىڭ بۇلايشا قويىلۋىندا تاڭ­دانارلىق دانەڭە جوق. كەزىندە «بولشايا سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەديا» اتتى 30 توم­دىق باسىلىمنىڭ ءار سويلەمى, ءار ءسوزى سالماقتالىپ, سارالانىپ­ با­رىپ جارىق كورگەن. سول ەڭبەكتىڭ 10-تومىنداعى «يران» دەگەن ماقالادا ب.د.د. 2-ءشى مىڭجىلدىقتىڭ بارىسىندا يران تەر­ريتورياسىنا يندويراندىق تىلدەردە سويلەگەن يندوەۋروپالىق تايپالاردىڭ ەنە باستاعانى («ليبو چەرەز سر.ازيۋ, ليبو چەرەز زاكاۆكازە; وت نازۆانيا ەتيح نارودوۆ اري پرويسحوديت سوۆر. نازۆانيە يرانا (در.-يران. Aryanam – «سترانا اريەۆ»). ۆ 1-م تىس. دو ن.ە. يران. يازىكي ستالي گوسپودستۆۋيۋششيمي ۆ ي.») (بسە, 10-توم, م., 1972, 406-بەت) ايتىلادى. بۇل تۇجىرىمدى «يستوريا ۆوستوكا» اتتى 6 تومدىق اكادەميالىق ەڭبەك تە (م., 1997, 1-توم, 276-بەت) قۋاتتايدى. «پرەدكي زاپادنويرانسكيح پلەمەن پوكينۋلي سۆويۋ پرارودينۋ ەششە دو ستانوۆلەنيا ۆ ەۆرازيسكيح ستەپياح كوچەۆوگو سكوتوۆودستۆا ي رازدەلەنيا پلەمەن نا كوچەۆنيكوۆ ي زەملەدەلتسەۆ» (283-بەت) دەپ نىقتاپ قويادى. ماسەلەنىڭ ءتىپتى باسقاشا قويىلۋى دا مۇمكىن دەيتىنىمىزدىڭ ءمانىسى وسىندا: بىزگە جەر تۇبىندەگى يراننىڭ ءتىلى قالاي كەلگەن دەمەۋ كەرەك شىعار, ءبىزدىڭ ءتىلىمىز جەر تۇبىندەگى يرانعا قالاي جەتكەن دەۋ كەرەك شىعار, بالكىم؟.. ساقتاردىڭ يران قىرقاسىنا ورتا ازيادان بارعانىنا كۇمان كەلتىرۋ ءجونسىز. عىلىمي ادەبيەتتە بۇل جايدى اۆتورلاردىڭ ءبارى ءبىراۋىزدان ايتادى. ال ەل بارعان جەرگە ءتىل باراتىنى تاعى تالاسسىز. «اۆەستاداعى» حۆاريزام – حورەزم, سۋگدا – سوگديانا, مارگۋ – مارگيانا, باحتري – باكتريا ەكەندىگى انىق. ال سيستان اتاۋىن «يستوريا ۆوستوكا» (1-توم, 278-بەت) «وت ساكاستان» – پو يمەني پرونيكشيح تۋدا ۆ كونتسە I تىسياچەلەتيا دو ح.ە. يرانويازىچنىح كوچەۆنيكوۆ – ساكوۆ» دەپ تۇسىندىرەدى. ايتقانداي, وسى جاي بۇرىنعى «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا» دا (9-توم, 619-بەت) بار. جاڭا جەرگە توپونيم تاسۋ قاي زاماندا دا بولعان. قازىرگى تۇركيا جەرىندەگى ۇلىتاۋ, قاراتاۋ, كەلەس دەگەن سياقتى جەر اتاۋلارى سونىڭ ءبىر دالەلى.

سول زامانداردان بەرى تۇران مەن يراننىڭ اراسىنداعى بارىس-كەلىس پەن الىس-بەرىستىڭ ناقتى دالەلىنىڭ تاعى ءبىرى – قازىرگى قازاق تىلىندەگى پارسى سوزدەرى. نەمەسە ءتىپتى – قازىرگى پارسى تىلىندەگى ساق سوزدەرى!.. بۇگىنگى ورتالىق ازيانىڭ, پاكستاننىڭ, اۋعانستاننىڭ, سولتۇستىك ءۇندىستاننىڭ جەرىندەگى ساقتار ب.د.د. ءى عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن-اق جەرگىلىكتى حالىقتارمەن ءسىڭىسىپ كەتتى, ساق ءتىلى حوتاندا ح عاسىرعا دەيىن ساقتالدى دەلىنەدى عىلىمدا. سوندا ولاردىڭ سوزدەرىنەن جەرگىلىكتى حالىقتارعا, سونىڭ ىشىندە يراندىقتارعا ەشتەڭە قوسىلماۋى مۇمكىن بە؟ مۇمكىن ەمەس. قاراپ وتىرساڭىز, قازاق تىلىندەگى فارسيزمدەر دەلىنەتىندەردىڭ دەنى زاتتىق مادەنيەت ۇعىمدارى – رەاليالار. مىسالى, ابات, ازىق, اقىر, پالاۋ, القا, الشا, ارا, ارشا, ابزەل, باق, داستارقان دەگەن سياقتى. رەاليالار وتە ەرتە قالىپتاسادى ءارى وزگەرىسكە كوپ تۇسە قويمايدى. اتقا پارسىلاردان بۇرىن قونعان ساقتار ات ابزەلدەرىنە ات قويماي كۇتىپ وتىرا بەرمەگەن شىعار. ال ارابيزمدەردىڭ قا­زاق تىلىنە كوپ كەيىن كەلگەنى اعزا, ازان, اقيرەت, اقىرزامان, امال, امانات, ازىرەيىل, الەم, ءارىپ, باقالشى دەگەن سياقتى سوزدەردىڭ سيپاتىنان-اق كورىنىپ تۇر. ارينە, تاريحي دامۋدىڭ الدەقايدا جوعارى شەگىنە شىققان كەزىندە پارسى ءتىلىنىڭ قازاق تىلىنە اسەر-ىقپالى اناعۇرلىم ارتىق بولعانى انىق. قالاي دەگەندە دە, يراندىقتاردىڭ مادەني سۋبستراتىندا ساق-سكيفتەر قالدىرعان ءىز ايقىن.

ءبىز يران-تۇران قارىم-قاتىناستارىنىڭ كۇردەلى سيپاتىن اڭعارتۋ ءۇشىن ساقتار مەن پارسىلاردىڭ بايلانىسىنا ادەيى كوبىرەك توقتالدىق. ال يراننىڭ عاسىرلار بويىندا شىعىستا ەرەكشە ورىن العانى بەلگىلى, ۇلى كيردىڭ, ودان كەيىن ءداريدىڭ تۇسىندا بۇكىل باتىس ازيانىڭ جەرورتا تەڭىزى مەن اناتوليادان سىردارياعا دەيىنگى ارا­لىقتى جايلاپ جاتقان احەمەن يمپەرياسى داۋرەن سۇرگەنى, ماكەدونيالىق الەكساندر جورىقتارىنان كەيىن ەلدىڭ گرەكيانىڭ تابانىنا تۇسكەنى, ۇلى جاھانگەردىڭ ولىمىنەن سوڭ ەلليندىك سەلەۆكيدتەر مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا قوسىلعانى, ب.د.د. ءىىى عاسىردىڭ ورتا­سىندا قازىرگى يران مەن تۇركىمەنستان شەگىندە پارفيان پاتشالىعى قۇرىلعانى, بارا-بارا سوعان بۇكىل يران تەرريتورياسى قاراعانى, ساسان اۋلەتىنىڭ ء(ىىى-ءVىى عاسىرلار) زامانىندا زورواستريزم قالىپتاسىپ, «اۆەستانىڭ» كانوندىق ءماتىنى بەكىتىلگەنى, سول تۇستا مانيحەيلىك ءدىنى ورنىققانى, كۇشەيگەن ساسان مەملەكەتىنىڭ وڭتۇستىك ارابيانى, سيريانى, پالەستينانى, ەگيپەتتى باسىپ الىپ, ۆيزانتياعا قاتەر توندىرگەنى مەكتەپ وقۋلىقتارىنان دا جاقسى ءمالىم.

«الەمدىك دىنگە اينالعان بىردە-ءبىر ءدىن, حريستياندىق تا, بۋدديزم دە, باسقالارى دا ءدال يسلامداي تەز تانىلعان ەمەس. بىردە-ءبىر ءتىل ءدال اراب تىلىندەي حالىقارالىق دەڭگەيدە تەز مويىندالعان ەمەس. بىردە-ءبىر وركەنيەت ءدال يسلام وركەنيەتىندەي تەز قالىپتاسقان ەمەس. قۇمنان شىققان ارابتار حيجرادان (622 جىل), مۇحاممەد پايعامباردىڭ مەدينەگە كوشۋىنەن ءجۇز جىلدان ءسال عانا استام ۋاقىت وتكەندە باتىس ەۋروپانىڭ قاق جۇرەگىنە – پۋاتەگە جەتتى, ولاردى سول جەردە كارل مارتەلل توقتاتتى, 751 جى­لى ورتالىق ازيانىڭ جۇرەگىنە جەتتى – تالاس وزەنىنىڭ بويىندا قىتايلاردىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى» – جان-پول رۋدىڭ وسى سوزدەرىنەن كەيىن (اتالعان كىتاپ, 194-بەت) اراب جاۋگەرشىلىگى زامانىندا يراننىڭ اراب حاليفاتىنىڭ قۇرامىنا تەز-اق قوسىلعانىنا, اراب ءتىلىنىڭ تالاي عاسىرلار بويى مەملەكەتتىڭ جانە ادەبيەتتىڭ تىلىنە اينالعانىنا تاڭدانۋدىڭ ءجونى جوق. وسى تۇستا قازاق وقىرمانى ءۇشىن قاجەتتى مىنا ءبىر ويدى ورتاعا سالا كەتەيىك. يراندى يسلامداندىرۋ ۇدەرىسى تۇسىندا ەلدى ارابتاندىرۋ قاتار جۇرگەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى. سيريا, ەگيپەت, تۋنيس, يراك سياقتى ەلدەر سول زاماندا ءارابتىلدى مەملەكەتتەرگە اينالعانىمەن قويماي, بارا-بارا ءتىپتى اراب ەلدەرى بولىپ تا كەتكەن. يران شە؟ يران يسلامدى سول ەلدەردىڭ بارىنەن تەزىرەك جانە تولىعىراق قابىلداي تۇرىپ, ءيرانتىلدى مەملەكەت رەتىندە ساقتالا الدى. سول ارقىلى يران يران بولىپ قالدى. يسلام الەمىنەن وزگەشە ورىن الدى. ايتپەسە, اراب ءتىلى و باس­تا پارسىلارعا رۋحى جاعىنان ءتىپتى كەرەعار كەلەتىن سەميت توبىنىڭ ءتىلى عوي.

سول سىن ساعاتتا پارسى ءتىلىن قاراپايىم پاحلاۆي تۇرىندە ساقتاپ قالعان فەنومەن كۇش – اۋىل-اۋىلدا, ءۇيدى-ۇيدە تەك ءوز تىلىندە سويلەۋىن قويماعان قاراپايىم حالىق بولسا, ونى ءوز تۇعىرىنا قايتا قوندىرعان, ءتىپتى بۇرىنعىسىنان دا بيىكتەتكەن ادام – فيردوۋسي. وعان سيپاتتاما بەرۋ ارتىق. ۆ.لوموۆتىڭ: « ۇلىلاردى سالىستىرىپ جاتۋ ماعىناسىز اۋرەشىلىك, سويتسە دە, ازيانىڭ ەۋروپادان ۇلكەندىگى قانشالىقتى داۋسىز بولسا, ءفيردوۋسيدىڭ كەز كەلگەن ەۋروپا اقىنىنان ۇلكەندىگى سونشالىقتى داۋسىز» دەگەن ءسوزىن كەلتىرۋمەن شەكتەلەيىك. پارسى پوەزياسىنىڭ جارىق جەتى جۇلدىزى (فيردوۋسي, رۋداكي, ومار ءھايام, رۋمي, ساعدي, حافيز, ءجامي) جايىندا دا جايىلا جازىپ جاتپاي-اق قويايىق. كەمەڭگەر گەتەگە ءبىر دوسى: «ءسىزدىڭ نە ارمانىڭىز بار ەكەن. الەمدەگى ەڭ جوعارى دارەجەگە جەتكەن اقىن ءبىر ءوزىڭىز عانا بولىپ تۇرسىز عوي؟» دەگەندە: «جوق, ولاي دەمەڭىز, سوناۋ شىعىستىڭ اتاعى كوكپەن تالاسقان جەتى اقىنى تۇرعاندا بىزگە ۇلەس قايدا. ەگەر مەنى سولارمەن سالىستىرسا, ولارمەن ارامىز اسپان مەن جەردەي بولار ەدى», دەپ ۇلىلىق پەن كىشىلىكتى قاتار كورسەتكەنىن ەسكە سالىپ قانا وتەيىك. پارسى مەن ساققا, يران مەن تۇرانعا ورتاق دانىشپاندار زاراتۋشترا مەن ءاناحارسيستىڭ وزدەرى نەگە تۇرادى؟ يران مەن تۇران دەمەكشى, تۇرماعامبەت شايىر «شاھناماعا» كىرىسپەدە: «ءسوزىنىڭ كوبىرەگى كورىنەدى, تۇرانمەن سوعىستىرۋ يران ەلىن. ەكەۋى و باسىندا تۋىسقانمەن, شايقاعان ءبىر-ءبىرىنىڭ شالقار كولىن. وزدەرىڭ وقىعاندا بايقارسىڭدار, سەبەپشى بولعاندىعىن وعان نەنىڭ. يراننان رۇستەمدەي باتىر تۋىپ, تۇراننىڭ تالقانداعان تاۋ مەن بەلىن», دەپ توگىلتكەن تۇستا ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءدال ايتقان. جالپى, و باستاعى تۋىسقاندار ءبىر كەتىسسە قاتتى كەتىسەدى. مىسالى, ارابتار مەن ەۆرەيلەر سياقتى. ونىڭ ۇستىنە جاۋگەرشىلىك زاماندا, سوعىستان ولجا ءتۇسىرۋ ايىپتالمايتىن داۋىردە نەشە ءتۇرلى جاعداي بولعان عوي. ءبىراز تاريحشىلار كيردىڭ سىر بويىنا جورىعى ماسساگەتتەردىڭ توناۋشىلىق شابۋىلدارىنا كەك قايتارۋدان تۋعان دەپ تە سانايدى.

وتارشىلدىق ويراندارىن ويعا العاندا مىنا دۇنيەدە ءبارى دە سالىستىرمالى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعاندا تىرشىلىك يەسىن تۇگەل تىتىرەتكەن پارسى يمپەرياسىنىڭ دا باسىنان باعى تايعان, جات جۇرتتىقتارعا كۇنى قاراعان كەزەڭدەرى كوپ. مىنانى ايتساق تا جەتەر: 1750 جىلى تاققا وتىرعان كارىم حان كەيىنگى 700 جىلدىڭ ىشىندە بيلىك باسىنا كەلگەن ءبىرىنشى يراندىق ەكەن!..

يران تاريحىندا تۇرىكتەردىڭ الار ورنى دا بولەكشە. ون ءبىرىنشى عاسىردا پارسى جەرىنە باسىپ كىرگەن وعىز تۇرىكتەر 1040 جىلى داندەناكان دەگەن جەردە عازناۋي اۋلەتىنىڭ اسكەرىن تالقاندادى دا, سالجۇقتار (سەلجۇكتەر) مەملەكەتىن قۇردى. سالجۇقتار ەلدى سۇلتاناتتارعا ءبولىپ, اتابەكتەر ارقىلى باسقارا ءجۇرىپ, يراننىڭ تۇتاستىعىنا قاتتى سىنا قاقتى. ون ءۇشىنشى عاسىردا موڭعولدار تەپكىسىنە ءتۇسىپ, كەيىننەن شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى قۇلاعۋ قۇرعان يلحاندار (ەلحاندار) ۇلىسىنا كىرگەن يراندى ءبىراز ۋاقىت جالايىرلار دا بيلەگەن. «ەكە ۇلىس جارىم الەمدى دارگەيىنە كەلتىرگەن زامانداردا جالايىر شىعىستا قىتاي-شۇرجەن تارابىنا جايىلىپ, باتىستا – جوشى, شاعاتاي ۇلىستارىنا كەڭىنەن تارالادى, اسىرەسە, قۇلاعۋ بيلىگىندەگى يران جۇرتىندا ايرىقشا ىقپالعا يە بولىپتى, كەيىنىرەك, يمپەريانىڭ ىدىراۋ كەزەڭىندە جالايىر اۋلەتى بايتاق باعداتتى الىپ, تەرىستىك يراق, كۇردستان مەن ءازىربايجان شەگىندە دەربەس, جاڭا ءبىر ۇلىس قۇرادى (1336 – 1432)» (م.ماعاۋين. شىڭعىس حان, ا., 2011, 252-بەت). يرانعا ءامىر تەمىر ءامىرىن جۇرگىزگەن زاماننىڭ اڭگىمەسى وزىنشە بولەك. ول تۇستا تەمىر يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلعان بۇل ەلدە اققويلى (اككويۋنلۋ), قاراقويلى (كاراكويۋنلۋ) مەملەكەتتەرى قۇرىلعانى, ولاردىڭ نەگىزگى ارقا سۇيەگەنى كىشى ازيادان كەلگەن تۇركىلىك كوشپەلى تايپالار – قىزىلباستار بولعانى دا تاريحتىڭ وزىنشە ءبىر قىزعىلىقتى بەتتەرى. 1722 جىلى اۋعاندار يرانعا شابۋىل جاساپ, يسفاھاندى شاۋىپ, تاققا ماحمۇد حاندى وتىرعىزعاندا سەفەۆيدتەر اۋلەتىنىڭ سوڭعى ءامىرشىسى ءنادىر شاح ونى بالاسىمەن قوسا ءولتىرىپ, يراندا افشاريدتەر بيلىگىن ورناتقان. ءنادىر شاح سول كەزدە ءتىپتى مەملەكەتتىك ءدىندى از ۋاقىتقا ءسۇننيزم ەتىپ تە جىبەرگەن. ايتقانداي, ءوزىمىزدىڭ ماحامبەتتىڭ ارعى تەگى قىزىلباستاردان, قىزىلباس بولعاندا دا ءدال سول ءنادىر شاحتىڭ تىكەلەي وزىنەن تارايدى دەپ سانايتىن كوزقاراس تا جوق ەمەس قوي.

ون توعىزىنشى, جيىرماسىنشى عاسىر­لار, اسىرەسە, مىڭجىل­دىق­تار توعىساتىن تۇس يران­دى تالاي-تالاي سىناققا سال­عا­نى تالاسسىز. زامانىندا جاھاننىڭ جارتىسىندايىن جايلاعان جۇرتتىڭ جەتىنشى عاسىردان بەرى ءوز بيلىگىنەن ايىرىلىپ, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ورتاسىنا جەتكەنشە ءوز تاريحىن باسقالارعا جازدىرتىپ كەلگەنى, اقىر اياعىندا ادامزات شەجىرەسىندەگى كونە دە جارقىن ءور­كە­نيەتتىڭ كۇيرەۋىنە – يران­تىلدى كەڭىستىكتىڭ اڭكى-تاڭكىسى شىعۋىنا اكەلگەنى بارشاعا بەلگىلى. اڭكى-تاڭكىسى شىققانى ەمەي نەمەنە, ەگەر يرانتىلدىلەر بۇگىندە ءۇش-اق مەملەكەتتە (يران, اۋعانستان, تاجىكستان) سانى باسىم حالىق كۇيىندە قالسا, ونىڭ بىرەۋىندە, مىنە, وتىز بەس جىلدان بەرى زوبالاڭ جالعاسىپ جاتسا, تاعى بىرەۋى كۇنىن زورعا كورىپ, شەكاراسىن شەتەلدىكتەرگە كۇزەتتىرىپ وتىرسا, تاعى بىرەۋى الەمدەگى بارلانعان مۇناي قورىنىڭ شامامەن 10 پايىزىنا (132 ملرد. باررەل), دۇنيە جۇزىندەگى تابيعي گاز قورىنىڭ 16 پايىزىنا يە بولا تۇرا, ەكونوميكالىق قۋاتى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى بويىنشا ازيادا تەك قىتايدى, جاپونيانى, ءۇندىستاندى, وڭتۇستىك كورەيانى عانا العا سالا تۇرا, وزىندىك دەربەس سايا­سات جۇرگىزە الماي وتىرسا. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالا سالىسىمەن مول مۇناي كوزى ءۇشىن يراندى كسرو مەن انگليانىڭ ەكى جاقتاپ باقىلاۋعا الا قويعانى, 1943 جىلعى تەھران كونفەرەنتسياسىندا ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى – رۋزۆەلت, چەرچيلل, ستالين سوعىستان كەيىنگى يران تاعدىرىن دا ايقىنداعانى, سوعىس بىتە سالىسىمەن, 1945 جىلى الدىمەن ەلدەگى ازەربايجانداردىڭ, ارتىنشا كۇردتەردىڭ رەسپۋبليكا قۇرىپ, بولىنە قالعانى, ولاردى قان توگە ءجۇرىپ تاراتىپ, ەل تۇتاستىعىن زورعا ساقتاي العانى مۇنىڭ كوپ دالەلىنىڭ ءبىرى. قازىر دە يراننىڭ جاقسى اتى شىعىپ تۇرعانى شامالى. ول ەلدى دەموكراتيالىق تالاپتاردى تۇگەل ساقتامايدى دەپ تە كىنالايدى, اتوم بومباسىنا يە بولۋعا جانتالاسىپ جاتىر دەپ تە كۇمان ايتادى. بۇۇ مىنبەرىنىڭ وزىنەن «امەريكانىڭ كوزى جويىلسىن!», «ءيزرايلدىڭ اتى ءوشسىن!» دەپ سويلەۋدەن تايىنبايتىن ەل باسشىلىعىنىڭ ونداي كۇمان ايتۋعا ءجيى-ءجيى ىلىك بەرىپ تۇراتىنى دا راس. يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ بەيبىت سيپاتى نەمەسە ولاردىڭ شىنىندا دا بايىتىلعان ۋران ارقىلى يادرولىق قارۋ جاساۋدان تايىنبايتىنى (ونى ەكى ماقساتقا دا قولدانۋعا بولاتىنى بەلگىلى) دەگەن سياقتى ماسەلەلەردى تالقىعا سالىپ جاتۋ اعىمداعى ساياساتقا كوپ سوعا قويمايتىن, تانىمدىق-تاعىلىمدىق تۇرعىداعى بۇل ايداردىڭ تابيعاتىنا ءتان ەمەس. سويتسە دە, ءبىز يران ەلىنىڭ مەملەكەتتىك مەرەكەسى – 1 ءساۋىر – يسلام رەۆوليۋتسياسى كۇنى قارساڭىندا جاريالاپ وتىرعان بۇل ماقالامىزدا الداعى ايدا الماتىدا قايتادان جالعاساتىن التىلىقتىڭ ارااعايىندىق كەلىسسوزدەرى ادامزاتتى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنان قۇتقارۋ جولىنداعى ءبىر بەلەس بولادى دەپ سەنگىمىز كەلەتىنىن ايتپاي دا كەتە المايمىز.

ءبىر جاقسى جەرى – ءومىر تەك ساياساتتان تۇرمايدى, دەموكراتيانىڭ ولشەم-تالاپتارىنا دا ارقيلى قاراۋدىڭ ءجونى بار. اينالىپ كەلگەندە, ەل بولاشاعىندا دەموگرافيانىڭ ورنى دەموكراتيادان ارتىق بولماسا ەش كەم ەمەس. ەڭ باستىسى – ەل حالقىنىڭ ەرتەڭگى كۇنىنە دەگەن سەنىمى. مۇندا ول سەنىم بار. نىق سەنىم. «يراندىق بەبي-بۋم» دەلىنەتىن دەموگرافيالىق جارىلىس تاڭعالدىرارلىق. 2003 جىلعى مالىمەت بويىنشا, يران حالقى 1975 جىلعىدان ەكى ەسە وسكەن ەكەن! بالا تۋ قارقىنىن تەك سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا عانا تەجەي العان (جىلىنا 3 پايىزدىق وسىمنەن 1,1 پايىزدىق وسىمگە تۇسىرگەن) بۇل ەلدە قازىردىڭ وزىندە تۇرعىنداردىڭ 45 پايىزى – جيىرماعا دەيىنگى جاستار! جالپى, مۇنداعى جۇرتتىڭ 61 پايىزىنىڭ جاسى وتىزعا جەتپەگەن. 2050 جىلعا دەيىن يران حالقىنىڭ سانى 90 ميلليونعا بارادى دەپ بولجانۋدا. 2011 جىلعى مالىمەت بويىنشا ەلدە 77 ميلليون ادام تۇرادى. شەتەلدەردەگى يران دياسپوراسى 4 ميلليون ادام دەپ شامالانادى, ولاردىڭ كوبى 1979 جىلعى يسلام رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن قونىس اۋدارعاندار. حالىقتىڭ ءدىنى قاتتى, ءدىلى بەرىك, اعزاسى تازا.  شەرحان اعامىزدىڭ تەھراندا ءجۇرىپ, «يران باقتىڭ ەلىندە اۋليەگە تابىندىم. ادامداردىڭ ءبارى ساۋ, ماس ورىستى ساعىندىم» دەپ ولەڭدەتەتىنى سودان.

ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتار دەموگرافيالىق داعدارىس تا تۋىنداتىپ جاتىر. كوپتەگەن جاستار جاعدايىن دۇرىستاعانشا وتباسىن قۇرۋعا اسىقپايتىن مىنەز شىعارعان. يراننىڭ مەملەكەتتىك ەنەرگەتيكالىق كومپانياسى انا ءبىر جىلى ءتىپتى بويداق قىزمەتكەرلەر قىركۇيەك ايىنا دەيىن ۇيلەنبەسە نەمەسە تۇرمىسقا شىقپاسا جۇمىستان بوساتىلادى دەگەنگە دەيىن بارعان كورىنەدى. يران – كوپ ۇلتتى ەل. ەل حالقىنىڭ 24 پايىزىن قۇرايتىن ازەربايجانداردىڭ ءوزى 20 ميلليوننان اسادى. شامامەن 6-7 ميلليونداي كۇرد بار. مۇسىلمانداردىڭ دەنى – شيتتەر. سۇننيتتەردىڭ ۇلەس سالماعى 10 پايىزدىڭ توڭىرەگىندە.

1993 جىلعى ساپارىمىزدا بىرنەشە قالادا بولعانبىز. ەل استاناسى (ايتقانداي, پارسى تىلىنەن بىزگە اۋىسقان ءسوزدىڭ ءبىرى وسى – استانا) تەھراننىڭ اتاۋى تەح – ءتۇپ جانە ران – بەتكەي دەگەن سوزدەردەن قۇرالعان. راسىندا دا, قالا تاۋ بەتكەيىنىڭ ەتەگىندە جاتىر. ءبىز ورنالاسقان قوناقۇيدەن تاۋ جاقتاعى بۇرىنعى شاحتىڭ سالتاناتتى سارايى كورىنىپ تۇرعانى ءالى كوز الدىمىزدا. نەگىزىنەن تاۋلى-قىراتتى ءوڭىردى الىپ جاتقان يران قالالارى جاپ-جاسىل. تەھراندا نە كوپ, پارك كوپ. شامامەن قانشا دەپ ويلايسىز؟ ەش ۋاقىتتا تابا المايسىز – قالادا 800-گە جۋىق پارك بار. وسىنداي جاسىل جەلەككە وراپ قويماسا اگلومەراتسيا­سىمەن قوسقاندا 14 ميلليون ادام تۇراتىن استانادا قيىن-اق بولار ەدى. تەھرانداعى بىزگە اۋىز اشقىزىپ, كوز جۇمعىزعان جەردىڭ ءبىرى – كىلەم مۋزەيى. «كىلەم ەمەس, حاتى عوي كىلەمشىنىڭ» دەپ اقىن جىرلاعانداي, مۋزەيدەگى جادىگەرلىكتەردى كورىپ وتىرىپ, ادامنىڭ قابىلەتىنە دە, قيالىنا دا شەك جوقتىعىنا سەنەسىز. 1935 جىلعا دەيىن پەرسيا اتانىپ كەلگەن بۇل ەلدىڭ باس­تى برەندتەرىنىڭ ءبىرى – پارسى كىلەمدەرى. ولاردىڭ الەمگە ەڭ ايگىلىسى, ارينە, پازىرىق كىلەمى. تاۋلى التايدا, قازىرگى رەسەي مەن موڭعوليا شەكاراسىنا جاقىن جەردە 1947 جىلى تابىلعان ول كىلەمنىڭ احەمەن اۋلەتىنىڭ زامانىندا (ب.د.د. 558 – 330 جىلدار) توقىلعانى زەرتتەۋلەر ارقىلى انىقتالىپ وتىر. پازىرىق كىلەمىن ەرميتاجدان كورگەن ادام ونىڭ پارسى كىلەم توقۋ ونەرىنىڭ باستاۋ-بۇلاقتارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە ەش كۇمان كەلتىرمەيدى.

يسفاھانعا بارىپ, يمام مەشىتىن كورسەڭىز دە, ءالي قاپۋ سارايىن, قىرىق ۇستىن سارايىن, اللاھۆەردي حان كوپىرىن قىزىقتاساڭىز دا, شيرازعا بارىپ حافيز بەن ساعديدىڭ زيراتىنا ءتاۋ ەتسەڭىز دە, جالپى كولەمى 13 مىڭ شارشى مەتردەي جەردى الىپ جاتقان كارىم حان قامالىن ارالاساڭىز دا, شيرازعا جاقىن جەردەگى پەرسەپوليسكە (بۇل قالا «پارسىلار قالاسى» دەگەن ماعىنادا گرەكشە اتالىپ كەتكەن, ايتپەسە, ءوز اتى – «تاحت-ە جامشيد», ياعني ءجامشيد تاعى) بارىپ, اپادانا سارايىنا اڭ-تاڭ قالساڭىز دا, ويىڭىزدان ءبىر كۇدىك كەتپەس. ول «نەگە قازىر بۇلاي ەمەس؟», «نەگە بۇگىندە مىنا دۇنيەنىڭ باعاسى باسقاشا؟», «وركەنيەتتەر باسەكەسىنە شىعىستىڭ شىنىمەن شىداس بەرە الماعانى ما؟» دەگەن ويلار بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. بالكىم, ءوز كوزىڭىزگە ءوزىڭىز سەنبەي, اتام زامانداعى ازيانىڭ ارتىقشىلىعى ەرتەگىگە ەلىتكىشتەۋ ەلدەرىمىزدىڭ قيالىنان تۋعان جوق پا ەكەن ءوزى دەگەندەي كۇمانگە دە بەرىلەرسىز.

عىلىم سوزىنە جۇگىنەيىك. «يستوريا ۆوستوكا» اتتى 6 تومدىقتىڭ 3-تومىنداعى «شىعىس پەن باتىس وركەنيەتتەرى جاڭا زامان شەگىندە» دەگەن تاراۋ بىلاي باس­تالادى: «جاڭا زامان شەگىندە شىعىس الەمنىڭ ەڭ باي ءارى حالىق تىعىز ورنالاسقان بولىگى ەدى. 1500 جىلى شىعىس ەلدەرىندە (ازيا مەن سولتۇستىك افريكا) شامامەن 288 ميلليون ادام نەمەسە جەر ءجۇزى حالقىنىڭ 68 پايىزى تۇردى. ەۋروپاداعى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا دەيىن وعان الەمدىك ونەركاسىپتىك (مانۋفاكتۋرالىق-قولونەرلىك) ءوندىرىستىڭ شامامەن 77 پايىزى تيەسىلى ەدى. سالىستىرمالى تۇردە العاندا جوعارى ءتۇسىم بەرەتىن اناعۇرلىم قۇنارلى توپىراقتى وڭىرلەر دە وسىندا بولاتىن. مىسالى, موعولدىق ءۇندىستاندا اكباردىڭ تۇسىندا (1556-1605) بيدايدىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى گەكتارىنان 12,6 تسەنتنەردى, ارپانىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى گەكتارىنان 13,1 تسەنتنەردى قۇراعان, ال بۇل كورسەتكىش باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە تيىسىنشە گەكتارىنان 7-8 تسەنتنەردى قۇرايتىن. 1500 جىلى الەمنىڭ حالقى 100 مىڭنان اساتىن 31 ءىرى قالاسىنىڭ 25-ءى شىعىستا, تەك 4-ءۋى عانا ەۋروپادا (2-ءۋى افريكادا) بولدى. ءحVىى عاسىرعا دەيىن شىعىسقا بارىپ قايتقان ەۋروپالىقتاردى تاۋارلاردىڭ, اسىرەسە, ماتالاردىڭ مولدىعى مەن جوعارى ساپاسى, قالالارداعى ادامنىڭ تىعىزدىعى, قولونەرشىلەردىڭ شەبەرلىگى, امىرشىلەردىڭ بايلىعى مەن قۋاتتىلىعى تاڭعالدىراتىن. ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا, ءىس جۇزىندە ءحىح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن شىعىس ەلدەرى ەۋروپاعا نەگىزىنەن تۇتىنۋ تاۋارلارى مەن باسقا دا دايىن ونىمدەردى ەكسپورتتاۋمەن كەلدى» (م., 1997, 28-بەت).

ءسويتىپ, يران باقتىڭ ەلى تۋرالى شابىتتانىپ-اق جازاتىنداي ماقالانى ەكونوميكاعا تىرەپ, قۇرعاق تسيفرلارمەن اياقتاۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. قالاساق تا, قالاماساق تا, دۇنيە ديدارىن ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا الدىمەن ەكونوميكا, ەكونوميكا, تاعى دا ەكونوميكا ايقىندايتىنى انىق بولىپ وتىر. ءبىز اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدىرعان يران ەلىنىڭ عانا ەمەس, بارلىق ەلدەردىڭ بولاشاقتاعى تاعدىرىن جاھاندىق ەكونوميكالىق جارىس جانتالاسىنداعى جاعدايى شەشەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن-قاتەرىنىڭ قاتارىندا جەتىنشى سىن-قاتەر رەتىندە ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانى اتاعانى دا سوندىقتان.

_________________________________________

سۋرەتتە: تەھرانداعى ازادي (ازاتتىق) الاڭى.