قوقىس جيناۋ قاشان رەتتەلەدى؟

ال ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ تەك­سە­رىس­تەرى بارىسىندا اۋىلداردىڭ ما­ڭىن­­­دا توگۋگە بولمايتىن جەرلەردە ءۇيىلىپ جاتقان 337 قوقىس ورنى انىق­­تالدى. بۇل جاعدايدى قالىپقا كەل­تىرىپ, قورشاعان ورتانى ساقتاۋ ءۇشىن دەپارتامەنت ماماندارى تاراپىنان جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە ەسكەرتۋلەر جىبەرىلدى, ايىپپۇلدار سالىندى. ءويت­كەنى قالدىقتاردى زالالسىزداندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلمەگەن, قوقىس پوليگوندارىنىڭ شەكارالارى انىقتالىپ, قورشالماعان. اۋداندار كوممۋنالدىق قالدىقتاردىڭ بولەك جينالۋىن, ساقتالۋىن, تۇراقتى ءتۇر­دە قوقىس ايماعىنا شىعارىلۋىن, وڭدە­لۋىن ۇيىمداستىرۋى ءتيىس.

قوقىستى تاسىمالداۋ, سۇرىپتاۋ, وڭدەۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىلۋى قاجەت. بۇل ەكولوگيالىق كودەكستىڭ 292-بابىندا كورسەتىلگەن ەرەجەدە جا­زىل­عان. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا وڭىردەگى 10 اۋدان ورتالىعىندا, 4 كەنت پەن 31 تىرەك اۋىلدا ارنايى ورىن­دار سالىنباق. شاعىن اۋىلداردا جينالعان قوقىستى تىرەك اۋىلدارعا تاسى­مالدايتىن بولادى. قوقىس توگە­تىن ورىندار جاسالعان سوڭ ونى بيزنەس ورتاعا سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋ جوس­پارلانۋدا. مىسالى, تەرەڭكول اۋدا­نىنىڭ ورتالىعىنداعى تۇرمىس­تىق قالدىقتار جينالاتىن جەر قا­زىر كاسىپكەر قاراۋىندا. كاسىپكەر قالدىق­تاردى سۇرىپتاپ, قايتا وڭدەۋ جولىن باستادى.

بىراق تۇرمىستىق قاتتى قالدىق­تاردى وڭدەۋ ءىسىن كاسىپ كورەتىن كاسىپ­كەر­لەر قاتارى ءالى از, قوقىستاردى سۇ­رىپتاپ جيناۋعا تۇرعىندار دا بەيىم­دەلەر ەمەس.

ال ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق جاع­داي­دى جاقسارتىپ, تۇرمىستىق قال­دىق­تاردى وڭدەۋ وندىرىستەرىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن قوقىستى جيناۋ, شىعا­رۋ جانە پوليگوندارعا جەتكىزۋ ەرەجە­لەرىنە بيىل وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. قابىلدان­عان ەكولوگيالىق نورمالارعا سايكەس, تۇرمىس­تىق قالدىقتار ارنايى پولي­گون­دارعا سۇرىپتالعان كۇيىندە شىعا­رىلۋى ءتيىس دەلىنەدى. قوقىس پوليگوندارى پلاستماسسا, پلاستيك, پوليەتيلەن, قاعاز, قۇرىلىس ماتەريالدارى قالدىقتارىن قابىلدامايدى جانە ساقتامايدى. سوندىقتان وبلىستاعى ءۇش قالادا بارلىعى 200 كونتەينەر ورناتىلعان ەدى.

پلاستيكتەن جاسالعان زاتتار, ءبو­تەل­كەلەر, قاقپاقتار, قولدانىستان شىققان شامدار, باتارەيالار, قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن باسقا دا قوقىستار جەكە-جەكە جينالۋى قاجەت. قوقىستى قالاي بولسا سولاي لاقتىرىپ ۇيرەنىپ قال­عان جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قال­دىق­تى سۇرىپتاۋ مادەنيەتىن ۇيرەتۋگە دە ۋاقىت كەرەك بولار.

وتكەن جىلدان بەرى وبلىس ورتا­لىعىندا, ەكىباستۇزدا, اقسۋدا باتارەيالار مەن قولدانۋدان شىققان شامداردى جيناۋعا ارنالعان جەكە كونتەينەرلەر ورناتىلا باستادى. كەي­بىر تۇرعىن ۇيلەردىڭ اۋلالارىندا پلاستيكالىق زاتتارعا ارنالعان ارنايى جاشىكتەر قويىلۋدا. دامىعان ەلدەر­دىڭ حالقى سەكىلدى تۇرمىستىق قال­دىقتاردى بولەك, ياعني قاعازىن, پلاس­تيگىن, اعاشىن جەكە جيناۋعا داع­دىلانۋ ۇردىسىنە قالىپتاسۋ, ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اينالانىڭ تازا بو­لۋى ءۇشىن قاجەت ەكەنىن ءتۇسى­نەمىز. ءويت­كەنى سۇرىپتالعان قاتتى قال­دىقتاردى بولەك جيناۋ دەر كەزىندە جەدەل قايتا وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قوقىس پولي­­­­گوندارىن سالىپ, قالدىقتاردى ءۇي­­گەن­نەن پايدا قايسى؟

ەكىباستۇز قالاسىنداعى «پوليگون» كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى قۋاندىق وتەگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەلىنىڭ قوقىس وڭدەۋ قۋاتى جىلىنا 35-تەن 50 مىڭ تونناعا دەيىن جەتەدى ەكەن. تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەيتىن قۇرىلعىدا پلاس­تيك, قاعاز جانە شىنى دا وڭدەلۋدە. وڭدەۋگە جارامايتىن­دارى پەشتەردە ورتەلەدى. قالا اكىمدىگى تۇرعىن ءۇي­لەر­دەن قوقىس شىعارۋ قىزمەتى ءۇشىن تاريفتەردى 5 پايىزعا ازايتۋعا ءمۇم­كىندىك بەرىپ وتىر. قوقىستى جەكە جيناۋ ءۇشىن 200 ەۋروكونتەينەر ساتىپ العان. ەكىباستۇزداعى ەكىنشى ءبىر كاسىپورىن «ەلەكتروترانسرەەلتو» جشس جارامسىز شامداردى وڭدەۋمەن اينالىسادى. جىلدىق قۋاتى – 1 مىڭ دانا شام. ارقايسىسىنىڭ قۇنى 300 مىڭ تەڭگە بولاتىن كونتەينەرلەردى ءوز قاراجاتىنا ساتىپ الىپ, پاۆلودار, ەكىباستۇز جانە اقسۋ قالالارىنداعى اۋلالارعا ورناتىپ 11 مىڭعا جۋىق شام­ جيناعان كورىنەدى. جينالعان ەسكى شامداردى وڭدەپ, ودان سىناپ­ الادى. بىراق وكىنىشكە قاراي, شام­دار مەن باتارەيالار جيناۋعا ارنالعان جاشىكتەرگە تۇرعىنداردىڭ باسىم­ بولىگى ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, قۇرى­لىس قالدىقتارىن – ءبارىن سالا بەرەدى. بۇل قالدىقتاردى جيناۋدى, ونى وڭدەۋ­دى ەداۋىر قيىنداتادى, – دەيدى كاسىپكەرلەر.

ال وبلىس ورتالىعىنداعى تۇرعىن ۇيلەردەن جينالعان تۇرمىستىق قال­دىقتاردى شىعارۋ «سپەتسماشين» جشس-نا جۇكتەلگەن. بىلتىر سە­رىك­­­­­تەس­تىك باسشىلارى جەرگىلىكتى اكىم­دىكتەرگە بەس جىل بويى وزگەرمەگەن قو­قىس شىعارۋ ءتاريفىن جوعارىلاتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى.  ويتكەنى تۇرمىس قالدىقتارىن سۇرىپتاپ جيناۋعا كىرىسۋ ءۇشىن كونتەينەرلەر, تاسىمال تەحنيكالارى, جۇمىسشىلاردىڭ جۇمىس كيىمدەرىن قوسقاندا 1 ملرد تەڭگە قا­جەت كورىنەدى. «سپەتسماشين» جشس-نىڭ باسشىسى سۇيىندىك نۇرىموۆتىڭ ايتۋىن­شا, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ استانا, قوستاناي, قاراعاندى قالالارىندا قوقىستى ءبولىپ تاستاۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار جۇرگىزىلۋدە. وبلىس ورتالى­عىندا دا وسىنداي جاڭاشىل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا ۇلگىدەگى قوقىس تاستايتىن كونتەينەرلەر مەن ونى تاسىمالدايتىن جۇك كولىكتەرى قاجەت.

سەرىكتەستىك اۋماعىندا قوقىستاردى وڭدەۋ بويىنشا شاعىن ءوندىرىس جۇمىس ىستەيدى. قىتايدان اكەلىنگەن ارنايى قۇرال-جابدىقتار ارقىلى شا­عىن ءوندىرىس پلاستيك قالدىقتاردان جاڭا ءونىم­دەرگە دەگەن گرانۋلالار, پولي­ەتي­لەننەن قاپشىقتار دايىن­داپ شى­عارۋدا. الداعى ۋاقىتتا قاعاز­داردان دارەتحانا قاعازىن شىعاراتىن تسەح اشىپ, پلاستيك ونىمدەرىنەن جيەكتاس­تار مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ جو­لىنا توسەيتىن تاس تاقتايشالاردى وندىرمەك.

بۇل قايتا وڭدەلگەن ونىمگە دەگەن سۇرانىستىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. جەرگىلىكتى «قازبىتحيم» كاسىپورنى بولسا پلاستيك ۇنتاقتارىنان حيميا­لىق زاتتارعا ارنالعان ىدىس جاساپ شى­عارۋدا.

– جالپى, تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاپ, قايتا وڭدەۋ – كۇردەلى ءون­دىرىس. قوقىس قولمەن سۇرىپتالادى, ءۇل­كەن جۇمىس كۇشى قاجەت. ياعني, قا­لاۋىن تاپساڭ قوقىس تا كاسىپتىڭ ءبىر ءتۇرى, – دەيدى س.نۇرىموۆ.

قازىر وڭىردە تۇرمىستىق جانە ءوندىرى­ستىك قالدىقتاردى وڭدەۋگە كىرىس­كەن 10-عا جۋىق شاعىن كاسىپورىن بار.

– وندىرىستىك-تۇرمىستىق قالدىق­تاردى وڭدەۋدى زاڭمەن مىندەتتەۋ قا­­جەت. ەكولوگيالىق كودەكسكە وسى باعىت­­تا ءتيىستى ۇسىنىس جاسالدى, – دەي­­­­دى ەكولوگيا ماماندارى. ءويت­كەنى قوقىس وڭدەۋ زاۋىت­­تارى­نىڭ كوبى اشىلماي جاتىپ­ جابى­لىپ قالادى. سوندىقتان, «جاسىل ەكونوميكانى» قولداۋعا ۇلەس قوسپاق كاسىپ­­ورىندارعا مەملەكەت تاراپىنان سۋب­­سي­ديا­لاۋ سياقتى قولداۋ شارالارى قاجەت.

ال ماماندار قالا, اۋىل ىرگەسىندەگى پولي­گوننىڭ بارلىعىن ءبىر ستاندارت نەگىزىندە سالۋ دۇرىس ەمەس دەگەن پىكىر ءبىل­دىرەدى. اۋىل جانىنداعى توگىلگەن قوقىستا قۇرىلىس ماتەريالدارى دا, تۇرمىستىق قالدىقتار دا ارالاسقان كۇيدە جاتادى. مىسالى, باياناۋىلدا سۋ قۇبىرى سالىنىپ جاتىر. ال ودان شىققان قۇرىلىس قالدىقتارىن ەرىكسىز اۋىل شەتىنە اپارىپ لاقتىرادى. ۇقساتا بىلسە قۇرىلىس قالدىقتارى دا قاجەتكە جارار ەدى.

قازىر وڭىردە ەنەرگەتيكا جانە تۇر­عىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باس­­قار­ماسى قالالار مەن اۋىلدار ما­ڭايىن قوقىستان تازارتۋ ءۇشىن «قو­قىس كارتاسىن» دا ازىرلەدى. ياعني, قوقىس ۇيىلگەن اۋماققا بەيجاي قارا­ماي­تىن ءار ادام سول جەردى سۋ­رەتكە ءتۇسىرىپ الىپ, باسقارمانىڭ نە­مەسە اكىمدىكتەردىڭ سايتىنا جولداۋى­ كەرەك. ەكىنشىدەن,«قوقىس كارتاسى» حا­لىق­تىق باقىلاۋ ارقىلى جۇمىس ءىس­تەپ, ءار اۋىل مەن قالاعا جاۋاپتى مەكە­­مەلەردى بەلگىلەۋ جۇمىستارى ءجۇر­­گى­زىلمەك.

جۋىردا سەنبىلىك ءوتتى. وبلىس ورتا­لىعىنىڭ جاستارى ەرتىس وزەنىنىڭ ارعى جاعىنا كوپىر ارقىلى ءوتىپ, قولدارىنا قاپ الىپ, جۇگىرىپ ءجۇرىپ قوقىس جينادى.  «جاسىل ەل» وبلىستىق شتابىنىڭ جەتەك­شىسى رومان كراسنوششەكوۆتىڭ اي­تۋىنشا, «قوقىس جيناۋ مارافونى» كەزىندە كورگەندەرىن ايتۋعا ۇيات. ويتكەنى وزەن جاعاسى قوقىستان كوز اشپاي جاتىر. قاپ-قاپ بولىپ جينال­عان قوقىس «سپەتسماشين» جشس-نا جەتكىزىلگەن.

ءيا, ەكولوگيالىق جاعداي, قورشاعان ورتا تازالىعى ءبارىمىزدى ويلاندىرادى. ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ءمالى­مە­تىنشە, وڭىردە 6 ملرد تونناعا جۋىق ونەركاسىپتىك قالدىق ءۇيىلىپ تۇر...

قالاي بولسا سولاي اينالاعا شا­شىپ تاستاي بەرەتىن جانە ۇيىمىزدەن شىق­قان تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپ­تاۋدى قاشان ۇيرەنەر ەكەنبىز؟..

 پاۆلودار وبلىسى