جۇما, 4 قاڭتار 2013 7:19
پرەمەر-مينيستر انتونيس ساماراس باستاعان گرەكيانىڭ كواليتسيالىق ۇكىمەتى «ەۋروپالىق ۇشتىكتىڭ» ينسپەكتورلارى مەن 1500 مەملەكەتتىك قىزمەتكەردى وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قىسقارتپاۋ جونىندە بارىنشا كۇرەس جۇرگىزىپ كەلگەنىمەن, قارىز بەرۋشىلەر ءوز تالاپتارىنان قايتپادى. اقىرىندا گرەكيا بۇل شارانى 2014 جىلعا دەيىن سوزا تۇرۋ جونىندە كەلىسىمگە بارۋعا دا تىرىستى. ەل باسشىلىعىنىڭ ۋاجىنشە قىسقارتۋعا جاتقىزىلعان قىزمەتكەرلەر 2013 جىل كولەمىندە وزدەرىنىڭ بۇرىنعى جالاقىلارىنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگىن الىپ قانا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قىسقارتۋ سودان كەيىن بارىپ ءبىر-اق جۇرەدى.
جۇما, 4 قاڭتار 2013 7:19
پرەمەر-مينيستر انتونيس ساماراس باستاعان گرەكيانىڭ كواليتسيالىق ۇكىمەتى «ەۋروپالىق ۇشتىكتىڭ» ينسپەكتورلارى مەن 1500 مەملەكەتتىك قىزمەتكەردى وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قىسقارتپاۋ جونىندە بارىنشا كۇرەس جۇرگىزىپ كەلگەنىمەن, قارىز بەرۋشىلەر ءوز تالاپتارىنان قايتپادى. اقىرىندا گرەكيا بۇل شارانى 2014 جىلعا دەيىن سوزا تۇرۋ جونىندە كەلىسىمگە بارۋعا دا تىرىستى. ەل باسشىلىعىنىڭ ۋاجىنشە قىسقارتۋعا جاتقىزىلعان قىزمەتكەرلەر 2013 جىل كولەمىندە وزدەرىنىڭ بۇرىنعى جالاقىلارىنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگىن الىپ قانا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قىسقارتۋ سودان كەيىن بارىپ ءبىر-اق جۇرەدى.
«ەۋروۇشتىك» بۇل ءۋاجدى قابىلدامادى. ءسويتىپ, قىسقارتۋ شارالارى بىردەن باستالىپ تا كەتتى.
وسى قىزمەتكەرلەرى قىسقارتۋعا تۇسكەن «اكىمشىلىكتەردىڭ اراسىندا اتى «دراما» دەپ اتالاتىن قالا دا بار ەكەن. «درامانىڭ» مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن بۇل شىنىمەن ناعىز دراما بولىپ شىقتى. بىردەن جيىرما ادام قىسقاردى. ولاردىڭ ەرەۋىلگە شىقپاق بولعان ارەكەتىنەن دە كوپ ەشتەمە شىعا قويعان جوق. بارىنەن دە وتباسىلارىنا اۋىر تيگەندىگى سەزىلەدى.
ءسويتىپ, گرەكيادا ەۋروپالىق ۇشتىكپەن الدىن-الا جاسالىنعان كەلىسىمگە سايكەس اكىمشىلىك رەفورمانىڭ قاتاڭ شارالارى قولعا الىندى. سونىمەن قوسا, سالىق رەفورمالارى دا باستالىپ كەتتى. ۇكىمەت بۇرىن جەكە-جەكە ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن بىرقاتار مەملەكەتتىك ۆەدومستۆولاردىڭ باسىن قوسا باستادى.
بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ كەلتىرگەن پىكىرلەرىنە قاراعاندا, گرەكيانىڭ حالىق ءۇشىن وسىنداي قاتال شارالارعا بارۋىنىڭ بىردەن-ءبىر باستى سەبەبى – ەۋروايماقتا قالۋ بولىپ تابىلادى. وسى ايماقپەن جان-جاقتى قارىم-قاتىناسقا ءتۇسىپ كەلگەن گرەكيا ءبىر ساتتە جالعىز قالۋدان قورقادى. ويتكەنى, بۇل ەل كوپ ەشتەڭە وندىرمەيدى. ەۋروپالىق وداقتىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزىندە سودان اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن تۋريستەردىڭ قىزىعىنا بولەنىپ, سولاردىڭ قارجىسىن ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تۇسىمدەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرىپ, نەگىزىنەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا قاراي بەيىمدەلىپ العان. بۇل ەلدە سوناۋ ازيالىق داعدارىس تۇسىندا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ كومەگىنەن ءبىر ساتتە باس تارتىپ, ءوز بەتىمەن ءومىر ءسۇرۋگە كىرىسكەن مالايزيا سەكىلدى كۇرەسكەرلىك رۋح بايقالمايدى. ياعني, گرەكيا ەۋروايماق شىلاۋىنا ابدەن شىرمالىپ وتىر. بىلاي تارتساڭ وگىز ولەدى, بىلاي تارتساڭ اربا سىنادى دەگەندەي, گرەكيا ءۇشىن قازىرگى ءسات قورقىتتىڭ كورى سەكىلدى بولىپ كورىنۋدە.
سوندىقتان گرەكيانىڭ كواليتسيالىق ۇكىمەتى «ەۋروۇشتىك» قامشىسىنا بۇل جولى دا ارقا توسەۋگە ءماجبۇر بولدى. وسىنىڭ ەسەبىنەن 49 ميلليارد ەۋرونى قۇرايتىن كەزەكتى نەسيە ترانشىنا يە بولۋعا قول جەتكىزدى. پرەمەر-مينيستر انتونيس ساماراستىڭ ايتۋىنشا, گرەكيا ءۇشىن بۇل قارجىنىڭ ماڭىزى زور. «گرەكياعا ءدال قازىر ءبىر جۇتىم اۋا قاجەت. مۇنسىز ول دۇرىس دەم شىعارا المايدى», دەپ باعالادى پرەمەر-مينيستر جوعارىداعى جاعدايدى.
گرەكتەر مۇنداي جاعدايعا قالاي تاپ بولدى؟ رەسەيدىڭ بىرقاتار ساراپشىلارى گرەكيانىڭ قازىرگى قيىن جاعدايىنىڭ تۇپكى سەبەبى ەۋروپالىق وداق پەن ونىڭ قارجى جۇيەسىن بىرىكتىرگەن ەۋروايماقتىڭ وزىندە جاتقاندىعىن ايتۋ ۇستىندە. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ەۋروايماق اياسىندا جۇرگىزىلگەن ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىسى شاعىن ەلدەردى ءوز ەرىكتەرىمەن وتارلاۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلعان. ويتكەنى, گرەكيانىڭ ەۋروايماققا ءوتۋى ونداعى ءوندىرىس ءتۇرلەرىنىڭ دامۋىنا تۇساۋ سالعان. ماسەلەن, گرەكيا مەملەكەتتىك تەلەۆيدەنيەسىنىڭ ءماسكەۋدەگى تىلشىلەر قوسىنىنىڭ جەتەكشىسى دميتريوس لياتسوستىڭ ايتۋىنشا, گرەكيا ەكونوميكاسى بۇرىن ءتۇرلى مايلار, شاراپتار, تەمەكىلەر شىعارۋ مەن تۋريستىك قىزمەتكە نەگىزدەلىپ كەلگەن ەكەن. گرەكيانىڭ ەۋروايماققا كىرۋىنىڭ سالدارىنان وسى ءتورت سالانىڭ بۇگىندە تەك سوڭعىسى عانا قالىپ وتىر. بىراق وكىنىشكە وراي, جالعىز عانا تۋريزممەن الىسقا بارا المايدى ەكەنسىڭ. تۋريزم كورشىلەس ەلدەردەگى ازاماتتاردىڭ جاعدايى جاقسى بولعان كەزدە عانا دۇرىس دامي الاتىن سالا. ولاردىڭ جاعدايى ناشارلاسا, بۇل سالانىڭ دا باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ شىعا كەلەدى. گرەكياداعى جاعداي مىنە, ءدال وسىلاي بولىپ شىقتى.
اتالعان جۋرناليست گرەكيا تاپ بولعان قاقپاننىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن مىناداي مىسال كەلتىرگەن. ونىڭ رەسەيلىك دوسى گرەكياعا قوناققا بارادى. سوندا ونى گرەكتەر تۇرىكتىڭ قىزاناعى, گوللانديانىڭ كوكونىسىنەن تاماقتاندىرادى. ال سوندا گرەكتەردىڭ بۇرىنعى وزدەرىندە وسىرەتىن كوكونىستەر قايدا كەتكەن؟ «گرەكتەر سوڭعى 20 جىلدان بەرى بىرتە-بىرتە ءوندىرىس تۇرلەرىنەن قول ءۇزىپ قالدى, ولار تەك تۇتىنۋعا عانا كوشتى. باستابىندا وسىنىڭ ءوزى ادام تارتارلىقتاي قىزىقتى جاعدايدا باستالدى. تۇرمىس جەڭىلدەي ءتۇستى. اۋىر جۇمىستاردىڭ بارلىعى وتكەن شاقپەن قالىپ قويدى. ونىڭ ۇستىنە جالاقى دا ءجيى-ءجيى ءوسىپ وتىردى. ءسويتىپ, ەڭبەكسىز جاقسى ءومىر باستالىپ كەتكەندەي بولدى. بىراق وسىنىڭ اقىرى ۇلكەن سور بولىپ شىقتى. ونى قازىر گرەك حالقى تارتىپ وتىر», دەيدى جۋرناليست.
ال رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى رۋسلان گرينبەرگتىڭ ايتۋىنشا, گرەكتەر سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى ەرلىكتىڭ ۇلكەن ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. ولار قيىندىققا بارىنشا قاسقايىپ قارسى تۇرىپ, ونىڭ اۋىر سالماعىن يىقتارىمەن كوتەرىپ الىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا ەۋروايماق ەلدەرى گرەك ەرلىگىنە وتەماقى تولەۋگە مىندەتتى. ويتكەنى, گرەكيانى جوعارىداعىداي جاعدايعا ولاردىڭ وزدەرى تاپ قىلدى. ولار گرەك ەكونوميكاسىن وتارلادى, ەندى ونىڭ قيىندىقتارىن بولىسكەندەرى ءجون.
ءسويتىپ, گرەكتەر ەۋروايماققا ەنەمىز دەپ وزدەرى ءوندىرىپ وتىرعان كوپتەگەن ءونىم تۇرلەرىنەن قول ءۇزىپ قالا جازداعانداي دا ەدى. جۋىقتا جاعىمدى ءبىر حابار جەتكەندەي دە بولدى. وسى ەلدىڭ حالكيديكي جارتى ارالىندا وندىرىلەتىن ءزايتۇن مايىنا ەۋروپالىق قاۋىمداستىقتىڭ «ءونىمدى شىعارۋ مەكەنى قورعالىنعان» دەگەن بەلگى بەرىلگەن ەكەن. ءسويتىپ بۇل ءونىمدى ەندى ەۋروپالىق وداق كولەمىندە شىعارىپ, ساتۋعا بولادى. مۇنىڭ ءوزى گرەكيا ەكونوميكاسىنا از دا بولسا سەپ كورىنەدى.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا قازاقستاندا ەلباسى باسشىلىعىمەن قولعا الىنعان يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىنىڭ ماڭىزىن تۇسىنۋگە بولادى. بۇل ساياسات بىزگە ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قازىرگى گرەكيا تاپ بولىپ وتىرعان جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. گرەكيانىڭ قازىرگى قاسىرەتى ءوندىرىستەن قول ءۇزىپ قالۋدان تۋىنداپ وتىر. ال قازاقستان بولسا, ءوز ءوندىرىسىن ەندىگى ۋاقىتتا ونەركاسىپتىك نەگىزگە كوشىرە وتىرىپ, بارىنشا اۋقىمدى ەتۋگە ۇمتىلىپ وتىر. ونىڭ ءمانى – يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى بولىپ تابىلادى. بۇل ساياسات بىزگە الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى, كوپتەگەن ونىمدەردىڭ شيكىزاتتارى وزىمىزدە بار. ولاردى سىرتتان تاسىمالداپ, الەككە ءتۇسپەيمىز. بىلايشا ايتقاندا, وزىمىزدە بار دۇنيەلەردى جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى وڭدەپ, ۇقساتىپ, ونى سىرتقا ساۋدالايتىن بولامىز.
ەكىنشىدەن العاندا, قازاقستاننىڭ ورنالاسقان گەوگرافيالىق ورنى دا الەمدەگى تارتىمدى نۇكتەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. ويتكەنى, مىنا جاعىمىزدا قىتاي مەن وڭتۇستىك- شىعىس ازيا ەلدەرى قاتتى كوتەرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ازيا ەۋروپامەن باسەكەلەستىككە تۇسە باستادى. ونداعى حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ, ءونىمدەردى ءسىڭىرۋ قابىلەتى كۇشەيدى. ەكىنشى جاقتان العاندا, ەۋروپا ەكونوميكاسى دا الداعى ۋاقىتتاردا ءوزىنىڭ قۋات كۇشىن جويماق ەمەس. داعدارىس ولارعا ساباق بولىپ, ودان شىعار جولداردى ىزدەستىرۋدە. بۇل داعدارىستىڭ دا ماڭگىلىك بولمايتىنى, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ودان كۇشەيىپ شىعاتىندىعى بەلگىلى. قىسقاسىن ايتقاندا, وندىرگەن ونىمدەرىمىزدى جونەلتەتىندەي جاڭا وڭىرلەر اشىلىپ كەلەدى. بىزگە تەك باسەكەگە قابىلەتتى زاتتار, سونىڭ ىشىندە وڭدەلگەن ونىمدەر شىعارۋ قاجەت. ەلباسى ساياساتىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقاندا يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى وسىعان قىزمەت ەتەتىن بولادى.
ەندى اڭگىمە تىزگىنىنە قايتا ورالاتىن بولساق, ساراپشىلار گرەكيانىڭ الداعى تاياۋداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ەۋروايماقتا بۇرىنعىسىنشا قالا بەرەتىندىگىن ايتىپ وتىر. بىراق قاۋىپ-قاتەرلەر ءالى الدىدان مولىنان كەزدەسپەك. سونىڭ ءبىرى رەتىندە ەۋرووداقتا جاڭا جىلدان باستاپ «كۇشەيتىلگەن ەۋروپاكەتتىڭ» كۇشىنە ەنگەندىگىن اتاۋعا بولادى. ونىڭ ءمانى وسى ايماققا كىرەتىن كەز كەلگەن ەل ءۇشىن بيۋدجەت تاپشىلىعىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,5 پايىزىنان اسىرماۋ ەندىگى كەزەكتى باستى شارتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل قاتاڭ تالاپ الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكاسى ءالسىز بىرقاتار ەلدەردى ەۋروايماقتان ىسىرىپ شىعارۋى دا ابدەن مۇمكىن.
ەكونوميستەر مۇنداي جاعدايدا گرەكيانىڭ ءوزى قولدانا الاتىنداي ەكى رەسۋرسى بار ەكەنىن مالىمدەۋدە. ءبىرىنشىسى, گرەكيا ەۋرومەن قاتار ءومىر سۇرەتىن ءوز اقشاسى – دراحمانى ەنگىزۋى مۇمكىن. ەۋرو سىرتقى قاتىناستاردا قولدانىلاتىن بولسا, دراحما ىشكى ەسەپ ايىرىسۋدى قامتاماسىز ەتپەك.
ەلدىڭ ەكىنشى رەسۋرسى – گرەكيا الداعى ۋاقىتتا ەلدەگى جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردى تۇرۋلارىنا رۇقسات بەرە وتىرىپ, شەتەلدىكتەرگە ساتا باستاۋى عاجاپ ەمەس. گرەكيا تابيعاتىنىڭ وتە جايلى ەكەندىگى, ونىڭ ۇستىنە تاريحى اسا باي گرەكيادا تۇرىپ, ءومىر ءسۇرۋ شەتەلدىكتەر ءۇشىن قىزىقتى بولىپ تابىلاتىندىعى تۇسىنىكتى.
مىنە, وسى ەكى شارا ارقىلى گرەكيا ءوز ەكونوميكاسىن دەربەستەندىرۋگە, وعان قارجى تارتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ارينە, بۇل پىكىرلەر ازىرگە بولجام عانا ەكەندىگى تۇسىنىكتى.
قيىندىقتان شىعۋ ماقساتىندا بۇل ەلدە قازىرگى كۇنى بيۋدجەتكە تۇسەتىن كىرىستەردى ارتتىرۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلۋدا. سونىڭ ءبىرى بايلىققا سالىناتىن سالىقتىڭ ارتۋى. بىراق وكىنىشكە وراي, وسى ماسەلەگە بايلانىستى بايلىق پەن كىرىستى جاسىرۋ فاكتىلەرىنىڭ دە ورىن الىپ جاتقاندىعى بايقالادى. ەلدەگى شۆەيتساريالىق بانك بولىمشەسىندە 2000-نان استام باي گرەك تىركەلگەن كورىنەدى. ولار تۋرالى اقپاراتتاردى فرانتسيانىڭ بيلىك باسىنداعىلار گرەكيا باسشىلىعىنا تاپسىرىپتى. وكىنىشكە وراي, قازىر بۇل ءتىزىم جوعالىپ كەتىپ وتىر. وسىنىڭ ءبىر ۇشىعى بۇرىن فرانتسيادا قارجى ءمينيسترى بولىپ ىستەگەن كريستين لاگاردتىڭ اينالاسىندا ۇلكەن شۋ تۋعىزدى.
باي گرەكتەردىڭ سالىق تولەۋدەن قاشقاقتاۋى قوعامنىڭ ۇلكەن نارازىلىعىن تۋعىزۋدا. وسىعان وراي گرەك ۇكىمەتى دە شارانى نەعۇرلىم قاتايتا ءتۇستى. ماسەلەن, افينالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قاراعاندا, جۋىقتا عانا كىرىسىن جاسىرعانى ءۇشىن ەلدەگى ءىرى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ءبىرىنىڭ باسشىسى بولىپ تابىلاتىن گرەك كاسىپكەرى تۇتقىندالىپ, 100 مىڭ ەۋرو كەپىلدىك تولەگەننەن كەيىن عانا بارىپ, ودان بوساتىلعان. تەرگەۋ ورىندارىنىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە بويىنشا بۇل ازامات مەملەكەتكە 1 ميلليون ەۋرونىڭ سالىعىن جانە مەملەكەتتىك يكا قورىنا 220 مىڭ ەۋرونىڭ ساقتاندىرۋ قارجىسىن تولەۋگە ءتيىس ەكەن. بىراق, وسى سالىق پەن ساقتاندىرۋ قارجىسىن تولەۋدەن قۇتىلىپ كەتۋ ءۇشىن كاسىپكەر مۇلكى 1,5 ميلليارد ەۋرو تۇراتىن كومپانيانى بانكروت دەپ تابۋ جونىندە ءوتىنىش بەرگەن. ياعني, كومپانياسىن ادەيىلەپ بانكروتتىققا جاتقىزباق بولعان. بىراق بيلىك ورىندارى ونىڭ بۇل ءوتىنىشىن قابىلدامادى. كەرىسىنشە, سالىقتان قاشقاندىعى جونىندە وعان ايىپ تاقتى. بۇل وقيعانىڭ اقىرى قالاي اياقتالاتىندىعىن قازىرگى كۇنى كوپتەگەن قاراپايىم گرەكتەر باقىلاپ وتىر.
جۋىقتا The Economist Group اتتى بريتانيالىق مەدياكومپانيانىڭ تالداۋ قىزمەتى ءوز زەرتتەۋلەرىنىڭ نەگىزىندە 2030 جىلعا تامان الەمدە ەڭ تاماشا ءومىر ءسۇرەتىن ەل شۆەيتساريا بولىپ تابىلاتىندىعىن ءمالىم ەتتى. وسى تىزىمدە ەكىنشى ورىن اۆسترالياعا بەرىلىپتى. مۇنان كەيىن سكانديناۆيالىقتار تۇر. ال اقش پەن گەرمانيا 16-شى ورىندى بولىسكەن ەكەن. گرەكتەر بولسا, جاقسى ءومىر سۇرەتىندەر اراسىنا ەنبەي قالعان. ساراپشىلار بۇل ەلدىڭ جارقىن بولاشاقتى كورە الاتىندىقتارىنىڭ وزىنە كۇمان كەلتىرگەن سەكىلدى.
بىراق سوعان قاراماستان, قيىندىقپەن كۇرەستەگى گرەك حالقىنىڭ كورسەتىپ وتىرعان قازىرگى كەيبىر ارەكەتتەرىنە سۇيسىنىسپەن قاراۋعا بولادى. ماسەلەن, ەلدىڭ لاريس قالاسىنداعى «ۆۋكەفالوس» فۋتبول كومانداسىنىڭ باسىنا داعدارىس قيىندىعىنا بايلانىستى تاراپ كەتۋ قاۋپى تونگەن تۇستا بۇل كومانداعا دەمەۋشىلىك كومەك كورسەتىپ وتىرۋدى مۇنداعى «سۋلا» جەزوكشەلەر ءۇيى ءوز مىندەتىنە العان كورىنەدى. بۇل كوماندا جۋىقتا عانا «يراكليس» اتتى كوماندامەن كەزدەسىپ, وكىنىشكە وراي, جەڭىلىسكە ۇشىرادى. ال يراكليستى ول ورنالاسقان قالانىڭ مەيرامحاناسى قارجىلاندىرىپ وتىر ەكەن.
ءسويتىپ, گرەكتەر قيىندىق باسقا تۇسكەن كەزدە ءبىر-بىرىنە تۇسىنىستىكپەن قول سوزا باستادى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, مۇنداي قوعامدىق بەلسەندىلىكتىڭ ماڭىزى زور. وسى جاعداي جاپپاي ءۇردىس الاتىن بولسا, گرەكيا دا بىرتە-بىرتە داعدارىس قاتەرىن ارتقا تاستايتىن بولادى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».