«قۇلپىتاس قارايمىز» دەگەن سوڭ ادەتتەگىدەي تاس بەتىندەگى مۇكتى قىرىپ تازالايتىن تەمىر سىمدى ششەتكانى, بور, پىشاق, ت.ب. اساي-مۇسەيدى الا شىقتىق. ايبولاتتىڭ كۇرەگىن ىلە كەتتىك. نەگىزى بۇل ساپاردى ۇيىمداستىرعان – بقمۋ-دىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى, جاعىراپيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قاجىمۇرات احمەدەنوۆ ەكەن. وتە زيالى, ءوز سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى, بوكەيلىك قاجىمۇرات ماقسۇت ۇلىن بىرەر جىل بۇرىن ايبولات تانىستىرعان بولاتىن. سونىمەن, جوعارىداعى تورتەۋمىز, جاس عالىم ءۋاليحان, اۋدارماشى ۆلاديسلاۆ دەگەن جىگىت بار, تارتىپ كەتتىك.
قالادان ۇزاپ, جاڭا كوپىرمەن جايىقتىڭ سول جاعىنا, بۇقار بەتكە شىقتىق. تەرەكتى اۋدانىنا قاراستى ءجاڭاومىر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تاريحي اتاۋى – ءمامبەتباي, سوۆەتتىك نىسپىسى – سوتسياليزم بولعان شاعىن اۋىلى وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە, تىكە تارتسا 15-20 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان ەكەن. كۇرەجولدان وڭعا بۇرىلىپ, قالىڭ توعايدى ارالاپ, ەگىس القابىن جاعالاپ, قارا جولمەن قۇيعىتىپ كەلەمىز. كەشىكپەي ساي-سالا باستالىپ, سۋى مول كولگە اينالدى. قالتارىستاردا ءالى ەرىمەگەن قار كورىنەدى.
– انە, قۇلپىتاستاردى كورىپ تۇرمىن, – دەدى جان-لۋكا ورىس ءتىلىندە. كوزى قىراعى ەكەن, كۇن استى قاراۋىتىپ تۇرسا دا جوعارى جاعى ۇشكىرلەنىپ, ەرەكشە جاسالعان قۇلپىتاستى ءبىر شاقىرىمداي جەردەن بايقاپتى. اۋماعى كەمىندە 0,5 گەكتارداي بولاتىن اجەپتاۋىر ۇلكەن, كەزىندە تەرەڭ ورمەن قورشالعان كونە قورىمدا ون شاقتى قۇلپىتاس تىكەسىنەن تۇر. سىنىپ تۇسكەن نەمەسە تۇبىمەن قوپارىلىپ قۇلاعان قۇلپىتاستار دا بايقالادى. جوعارعى جاعى دۋلىعانىڭ باسىنداي ۇشكىر بىتكەن, بيىكتىگى 2 مەتردەي قۇلپىتاس كەلگەن جاننىڭ نازارىن بىردەن وزىنە تارتادى ەكەن. قۇبىلا بەتتە تۇرىپ قۇران سۇرەلەرىن وقىپ, ساۋابىن مارقۇمدارعا باعىشتاعان سوڭ, بىردەن ەرەكشە قۇلپىتاسقا تارتتىق.تومەنگى بولىگى ءتورت قىرلى قاشالعان ەسكەرتكىشتىڭ كۇنباتىس بەتىنە ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇستىنە شىرشا ءتارىزدى ورنالاستىرعان ۇشبۇرىشتارعا مارقۇم تۋرالى مالىمەتتەر جازىلعان. قۇلپىتاستى قىزعىلت سارى مۇك باسىپتى. مۇكتى قىرناپ, تازالاپ, ءماتىنىن وقۋ ءۇشىن سومكەمنەن ششەتكامدى شىعارا بەرگەنىمدە, جان-لۋكانىڭ جان داۋسى شىقتى:
– نە ىستەگەلى جاتىرسىز؟! ءتيىسپەڭىزشى! بۇل دەگەن – ءسىزدىڭ تاريحىڭىز عوي! تەمىر ششەتكامەن ىسقىلاعاندا نەشە عاسىر تۇرعان ەسكەرتكىش ءب ۇلىنىپ قالادى عوي!
– تازالاماساق, ءماتىنى وقىلمايدى عوي.
– سوندا دا تيىسپەڭىزشى! پوجالۋيستا! – شەتەلدىكتىڭ جالىنىشتى داۋسىنان سوڭ ءوزىمىز ىڭعايسىزدانىپ, ششەتكامىزدى سومكەگە قايتا جاسىردىق. مۇك باسقان كونە ەسكەرتكىشتى سيپالاپ, اينالدىرا قاراپ, نەگىزگى مالىمەتتەردى وقىعانداي بولدىق. «كەردەرى رۋى جاباعى تايپاسى... جانتورە بالاسى قابىل وپات بولدى 25 جاسىندا 1872 جىلى...».
قالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ كوبى كەردەرى رۋىنىڭ كوتەرمەن تايپاسىنا, سونىڭ ىشىندە شوت ايماعىنا جاتاتىنىن بايقادىق. ەسكەرتكىشتىڭ تومەنگى جاعىنا قاشالعان كەردەرى رۋىنىڭ ءشومىش تاڭباسى كوزگە وتتاي باسىلادى. 1835 جىلى 30 جاسىندا قايتىس بولعان ورمان بالاسى مۇقاش, 1851 جىلى 21 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن ماليكا تىنالىقىزى, 1853 جىلى 22 جاسىندا باقيلىق بولعان عابدوللا ۇلى عابدۋل-ۋاحيد, 1893 جىلى 86 جاسىندا مارقۇم بولعان شومبىق ۇلى جيەنباي, 1878 جىلى 92 جاسىندا دۇنيە سالعان كوركەم ەلەمەسقىزى, 1850 جىلى 73 جاسىندا قايتقان باكىش تاتىرباي ۇلى... بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر-ءبىر ادام, ءبىر-ءبىر تاعدىر عوي. بايتولەك قاجىنىڭ بالاسى عابد... 1890 جىلى 24 جاسىندا مارقۇم بولىپتى. تاستەمىر توبەت ۇلىنا قويىلعان قۇلپىتاستىڭ تومەنگى جاعى سىنىپ, جوعالىپتى.
ورال قالاسىنا جاقىن ماڭدا, جايىق بويىن ەجەلدەن كەردەرى, تاما, تابىن سەكىلدى جەتىرۋ ءبىرلەستىگىنە كىرەتىن رۋلار جايلاعانىن بىلەتىنبىز. سونىڭ ىشىندە كەردەرىنىڭ كوتەرمەن تايپاسى – ايگىلى ابۋباكىر كەردەرىنىڭ اعايىندارى بولىپ كەلەدى. اقىننىڭ وسى وڭىردە تۋعانى تاريحتان ءمالىم.
كونە قورىمدا كوپتەن ادام جەرلەنبەگەنى بايقالادى. ءبىزدىڭ كوزىمىزگە تۇسكەن ەڭ «جاڭا» قۇلپىتاس 1903 جىلدى كورسەتىپ تۇردى. جان-لۋكا بونورا سىنعان, جەرگە قۇلاعان ەسكەرتكىشتىڭ كوپتىگىنە تاڭعالىپ, «بۇلاردى بىرەۋلەر ادەيى قيراتقان جوق پا ەكەن؟!» دەگەن كۇدىگىن ايتتى. ءوزى جەردە جاتقان تاس سىنىقتارىن قولىنا الىپ, ءبىز اۋەلى كورگەن ەسكەرتكىشتەن ادەيى سىندىرىلعانىن كورسەتتى. شىنىندا دا قۇلپىتاستىڭ ءتورت بۇرىشىنان قاشاپ كوتەرىلگەن ءتورت مۇيىزشەنىڭ تورتەۋى دە سىنىپ, جەردە جاتىر ەكەن. يتاليان ارحەولوگى ورنىنا قويعاندا, ۇيلەسە كەتتى.
بۇل جەردىڭ اتاۋىن, تاريحىن ارامىزدا ەشكىم بىلمەيدى ەكەن. قانداي دا ءبىر دەرەك سۇراۋ ءۇشىن ءبىر-ەكى شاقىرىم العا ءجۇرىپ, شاعىن اۋىلعا تاپ بولدىق. بۇل تەرەكتى اۋدانى ءجاڭاومىر اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى سوتسياليزم اۋىلى ەكەن. كەزىندە ميلليونەر شاعان كەڭشارىنىڭ №3 بولىمشەسى بولىپتى. سۇراستىرا ءجۇرىپ 81 جاستاعى مىڭجاسار بايتاقوۆ دەگەن اقساقالدى تاۋىپ الدىق.
– ءيا, وسى ءوڭىر, جايىقتىڭ جاعاسى نەگىزىنەن كەردەرى رۋى جايلاعان جەر عوي. مۇندا كەردەرىنىڭ قۇلتاي, جاباعى, ساتىم, قۇتسيىق, كوتەرمەن تايپالارى كوپ تۇرادى. بۇل اۋىلدىڭ كونە اتاۋى – مامبەتباي. ءبىر كەزدەرى الديار اۋىل سوۆەتى دەپ تە اتالعان. ال ءسىزدەر كورگەن كونە قورىمدى حالىق جانىنداعى كولدىڭ اتاۋىمەن شۇڭقىركول دەپ اتايتىن. ول كولدى اتاقتى ەسەنگەلدى بايدىڭ كوپ جىلقىسى ۇيەزدەپ تۇرعان جەرىنەن پايدا بولعان دەپ اڭىز قىلاتىن. جالپى وسى ماڭدا اراب جازۋلى كونە قۇلپىتاستار وتە كوپ. قيوتكەل, بورعۇماش, پوگروم, توقسانباي, كوكمەشىت دەگەن جەرلەردىڭ بارىندە دە زيرات بار. ۋاقىتىڭىز بولسا, ارالاپ كورسەتۋگە دايىنمىن, – دەيدى مىڭجاسار اقساقال.ءبىر قىزىعى, ءدال وسى اۋىلدىڭ ىشىندە كەڭەس وكىمەتى كەلمەستەن بۇرىن مەشىت بولىپتى. ءبىر تاقۋا كىسى ومىردەن وتەردە «قابىرىمدە بەس مەزگىل قاسيەتتى قۇران داۋسىن ەستىپ جاتايىن» دەپ, ءوزىن وسى مەشىت قابىرعاسىنا جەرلەۋدى وسيەت ەتكەن ەكەن. بۇگىندە مەشىت تە, قابىر ورنى دا جەرمەن بىردەي تەگىستەلىپ كەتىپتى.
ءيا, ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە تۇرعان ايماقتان وتارشىلدىقتىڭ ءىزى انىق بايقالادى. جەر-سۋ اتاۋلارى وزگەرتىلىپ, اتا تاريح اياۋسىز جويىلدى. تۋعان جەرىمىزدىڭ تاريحىن تىرنەكتەپ جيناماساق, دايىن دەرەك, ءازىر اقپارات ەش جەردە جوق.
«قازىنام بار, قيساپسىز شەكتەلەدى, ...الام دەسەڭ, الدىمەنزەرتتە مەنى!»
دەپ مۇقاعالي ماقاتاەۆ جىرلاعانداي, ىزدەگەن جانعا ۇلى دالامىزدىڭ بەرەتىن قازىناسى كوپ-اق. بۇعان ورال قالاسىنان التى قادام ۇزاپ شىققاندا-اق كورگەن-بىلگەنىمىز دالەل...
باتىس قازاقستان وبلىسى