سەنبى, 5 قاڭتار 2013 7:50
«ماسساق اسكەرىنىڭ قالىڭ قولى بيىك قورعاننىڭ اينالاسىن قورشاي ورنالاسقان. قورعاننىڭ ۇشار باسىندا قولىنا مەس ۇستاعان پاتشايىم تۇر. ءدال جانىنداعى «جانكەشتىلەر» جاساعىنىڭ قولباسى فارحاد ءۇپ-ۇلكەن مەستى ءبىر جاعىنان قولىمەن دەمەپ قويادى.
پاتشايىم مەستەن كيردىڭ كەسىلگەن باسىن الىپ شىقتى. باستى شاشىنان ۇستاپ, سالبىراتىپ ءسال تۇردى دا, پارسى پاتشاسىنىڭ كوزى جۇمىق جۇزىنە, ءىسىنىپ كەتكەن ەرنىنە ابدەن قاراپ الىپ, ىشىنەن كۇرسىن اتا كۇبىرلەي سويلەدى:
سەنبى, 5 قاڭتار 2013 7:50
«ماسساق اسكەرىنىڭ قالىڭ قولى بيىك قورعاننىڭ اينالاسىن قورشاي ورنالاسقان. قورعاننىڭ ۇشار باسىندا قولىنا مەس ۇستاعان پاتشايىم تۇر. ءدال جانىنداعى «جانكەشتىلەر» جاساعىنىڭ قولباسى فارحاد ءۇپ-ۇلكەن مەستى ءبىر جاعىنان قولىمەن دەمەپ قويادى.
پاتشايىم مەستەن كيردىڭ كەسىلگەن باسىن الىپ شىقتى. باستى شاشىنان ۇستاپ, سالبىراتىپ ءسال تۇردى دا, پارسى پاتشاسىنىڭ كوزى جۇمىق جۇزىنە, ءىسىنىپ كەتكەن ەرنىنە ابدەن قاراپ الىپ, ىشىنەن كۇرسىن اتا كۇبىرلەي سويلەدى:
– سەن قاھارلى دۇشپان ەدىڭ, سەن الەمنىڭ ءامىرشىسى بولاتىنسىڭ. تىرەسۋگە تۇرارلىق اتا جاۋىما مەن ەڭ قىمباتتىمدى – سۇيىكتىمنىڭ قانىن سىيعا تارتامىن.
توميريس كيردىڭ باسىن كوككە كوتەرىپ, فارحادتىڭ قولىنداعى مەستى الدى.
– ماسساقتار! پاتشايىمدارىڭ ايتقانىنان قايتپايدى! پارسى پاتشاسى, ىزدەپ كەلگەنىڭ قان ەدى عوي, ال ەندى ءىش كەنەزەڭ كەپكەنشە!
وسىنى ايتتى دا, توميريس كيردىڭ باسىن قانعا شۇپىلدەپ تۇرعان مەسكە ماتىرىپ جىبەردى».
بولات جانداربەكوۆتىڭ «توميريس» پوۆەسى وسىلاي اياقتالاتىن ەدى عوي. بۇل – جازۋشىنىڭ كوركەم قيالىنىڭ جەمىسى ەمەس. سوناۋ تاريح اتاسى گەرودوتتان باستاپ تالاي-تالاي اۆتور وسى وقيعانى ءدال وسىلايشا كەلتىرەدى. گەرودوتتىڭ «تاريحىن» تىڭداڭىز, 212-باپتا بىلاي دەيدى: «توميريس پاتشايىم: قانىشەر كير!.. سەن ەندى مەنىڭ اقىلىمدى تىڭدا. تۇتقىنعا تۇسكەن ۇلىمدى وزىمە قايىرىپ بەر دە, امان-ەسەنىڭدە اتا جۇرتىمنان تابانىڭدى جالتىرات, ماسساگەتتەردىڭ اسكەرىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن الداپ ارانداتقانىڭ دا جەتەدى. ەگەر دە سەن مەنىڭ بۇل ايتقانىمدى ىستەمەسەڭ, كۇن ءتاڭىرىنىڭ اتىنان انت ەتەمىن, قانشا قوماعاي بولساڭ دا, مەن سەنى قانعا تۇنشىقتىرامىن, – دەدى». ال 214-ءشى باپتا گەرودوت شايقاستىڭ قالاي وتكەنىن, پارسى اسكەرىنىڭ بارلىعى مايدان دالاسىندا جەر جاستانعانىن, كيردىڭ ءوزى دە سوندا قازا تاپقانىن جازادى».
2002 جىلعى 16 تامىزدا جاريالاعان « ۇلى كير» دەگەن ماقالامىزدىڭ القيسسا بولىگىندە وسىلاي دەلىنەتىن. ماقالانىڭ ءوزى: «اقىرى ايتقان سوڭ ءتوميريستىڭ كيردىڭ باسىن كەستىرىپ العانىن, قاندى مەسكە سالعانىن اڭىز دەپ سانايتىندار دا تابىلاتىنىن ايتا كەتەلىك. سونداعى العا توساتىندارى – كيردىڭ بەيىتى پەرسەپوليس جەرىندە تۇرعانى. ءيا, كيردىڭ دەنەسى سوندا جاتىر. ساق دالاسىنا ءساتسىز جورىقتان كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ كيردىڭ ۇلى كامبيس سىر بويىنا قايتا شاۋىپ, اقىرى اكەسىنىڭ بەيىتىن تاۋىپ, ءمايىتىن قازدىرىپ الىپ كەتكەن.
ەندى ءسوز سوڭىندا تاريحشىلارىمىز ك.امانجولوۆ پەن ك.راحمەتوۆتى تىڭدايىق. ولار «تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى» اتتى كىتابىنىڭ 1-تومىندا (15-بەت) بىلاي دەيدى: «وسىدان ءبىرنەشە جىل بۇرىن ارحەولوگتار پاسارگادتاعى كيردىڭ قابىرىن اشۋعا ۇيعارادى – توميريس حانىم جونىندەگى اڭىزدىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزگىسى كەلەدى. راسىندا دا پاتشانىڭ باسى جوق بولىپ شىعادى»…» دەپ اياقتالاتىن.
گەرودوتتىڭ: «وسى ۇلان-عايىر دالانىڭ بارلىعىنا جۋىعىن الگى كير پاتشا سوعىس اشپاق بولعان ماسساگەتتەر يەمدەنەدى. كيردىڭ بۇل جورىققا اتتانۋىنا كوپتەگەن سەبەپ اسەر ەتتى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىسى – ءوزىن تۋمىسىندا «قاسيەتتى اداممىن, ناعاشىمنىڭ تۇسىندەگى ايان بەرگەن ءامىرشى – مەنمىن, دۇنيەنى بيلەۋىم كەرەك» دەگەن استامشىل پيعىلى; ەكىنشى سەبەپ – بارلىق سوعىستاردا جەڭىپ كەلە جاتقان اقجولتايلىعى ەدى. ويتكەنى كيردىڭ كوزىنىڭ قيىعى تۇسكەن حالىقتىڭ ءبىر دە بىرەۋى وعان قارسى تۇرا الماي, تىزە بۇككەن ەدى» دەگەن سوزدەرى – ءبىز ءالى بايىبىنا بارىپ بولماعان, ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزگە ءالى تولىق قونباعان, ۇلى دالا تاريحىنان ءالى ويىپ ورىن الماعان سوزدەر. كىم كورىنگەن كوزگە شۇقىپ, كەمسىتە بەرەتىن كەشەگى كەر كەزەڭدە ءبىر تاريحشى عالىمسىماق ەرمۇقان بەكماحانوۆ اعامىزعا قازاق تاريحىندا كيردى جەر جاستاندىرعاندى جازاتىن ءبىر بەت قانا بار عوي دەپ مۇقاتپاق بولعاندا ول كىسى جاي عانا جىميىپ قويىپ: «دا, نو نا ەتوي ەدينستۆەننوي سترانيتسە سكيفسكوي يستوري ۋمەستيلوس ۆسە چەلوۆەچەستۆو» دەپ جالعىز سويلەممەن انا كىسىنىڭ اۋزىنا قۇم قۇيعان ەكەن.
ول وقيعا – الەم تاريحىن وزگەرتكەن وقيعا. سول وقيعا – قازاق دالاسىندا بولعان وقيعا.
ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىنعى ماقالامىزدا الەمگە ايگىلى ءامىرشى, ۇلى قولباسشى كيردىڭ سوڭعى شايقاسى قازاق دالاسىنىڭ قاي جەرىندە وتكەنى جونىندەگى ءارتۇرلى بولجامداردى ورتاعا سالىپ, ول ورىندى انىقتاۋعا بولارىنا ۇمىتتەنىپ, «ونداي كۇن تۋىپ جاتسا, سول جەرگە بەلگى ورناتىلسا مۇنىڭ ءوزى تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدىگىن تانىتىپ, كەلەشەك ۇرپاقتاردى وتانشىلدىققا ۇندەپ تۇراتىن ەلەۋلى ەسكەرتكىش بولار ەدى دەپ تە قيالداپ كەتەسىڭ وسىندايدا», دەپ جازعان ەكەنبىز. سول قيالدى ەندى ناقتى ماقسات ەتۋدىڭ دە ارتىقتىعى جوق سياقتى كورىنەدى. ەلدىگىمىزدىڭ بۇگىنگى بيىگى دە ۇلتتىق سانانىڭ قازىرگى دارەجەسى دە, عالىمنىڭ مۇمكىندىگى دە بىزگە سولاي ايتقىزا الاتىنداي.
بۇگىننەن باستاپ وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلاتىن «قوندىگەر-قاڭلى» اتتى كولەمدى زەرتتەۋدىڭ اۆتورى – كورنەكتى قالامگەر, تانىمال زياتكەر تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ وسى ەڭبەگى ەل نازارىن اۋداراتىنىنا بەك سەنىمدىمىز. تالاسبەك پىكىرلەرىمەن تالاسۋعا بولمايدى دەمەيمىز, بىراق تالاسبەكتىڭ ماقالاداعى عىلىمي تەگەۋرىندى ءتۇيىنى, بەرىك وي قيسىنى يران-تۇران قاتىناسى دەگەن اسا اۋقىمدى تاقىرىپتاعى زەرتتەۋلەرگە قوسىلعان سونى ءسوز سانالارى كۇمانسىز دەيمىز. سوندىقتان دا ونى ءبىرازدان بەرى «سارى مايداي ساقتاپ», گازەتىمىزدىڭ تارالىمى 200 مىڭدىق مەجەدەن اسقان تۇستا, نەعۇرلىم كوبىرەك ادام وقىسىن دەپ ادەيى جىل باسىنداعى العاشقى نومىرلەرگە جاريالاپ وتىرمىز. جالپى, ورايى كەلىپ تۇرعانىن پايدالانىپ, ەلدىڭ ءسوزىن ۇستاعان, ەل ءۇشىن قالام ۇشتاعان بارشا اعايىنعا, ءوز ويىن ورتاعا سالعىسى كەلگەن وقىرماننىڭ بارىنە باس گازەت بەتىندە ماقالا جاريالاۋدىڭ, سۇحبات بەرۋدىڭ, وي-تولعاۋدىڭ, پىكىر قوسۋدىڭ ءباسى بۇرىنعىدان دا بيىكتەگەنىن – حالىققا ارناعان ءسوزىنىڭ ەندى ەكى ءجۇز مىڭ ادامعا جەتەتىنىن ەسكە سالا كەتكىمىز دە بار.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
وتكەن ءومىردىڭ ءبىر وقيعاسى ەدى. 1968 جىلى رەسەيدەن ورىس تىلىندە شىعاتىن «پيونەر» جۋرنالى جازۋشى ل.ۆورونكوۆانىڭ «وت ءومىردىڭ ءىزى» («سلەد وگنەننوي جيزني») اتتى بالالارعا ارنالعان رومانىن جاريالاي باستادى. جۋرنالدىڭ ءار سانىن اسىعا كۇتەتىنبىز. الەمدى جاۋلاپ, ۇلان-عايىر مەملەكەت قۇرعان, اقىرىندا سكيفتەردى باعىندىرام دەپ كەلىپ ۇلى دالادا توميريس حانشانىڭ قولىنان قازا تاپقان پارسىنىڭ پاتشاسى كيردىڭ ءومىرى جايىنداعى ەسىمىز كەتە وقىعان بۇل قىزعىلىقتى رومان, شىندىعىندا تاريحتىڭ اكەسى بولىپ سانالاتىن گەرودوتتىڭ كىتابىنان الىنعان كوپ حيكايانىڭ ءبىرى عانا ەكەنىن ءبىز كەيىن, ەسەيگەندە بىلدىك. بالا ەدىك. تۋعانىنان ولگەنىنە دەيىنگى ومىرىنە كۋا بولعان ءبىز ءۇشىن كير پاتشا (ەسكى پارسى تىلىندە قۇرىش پاتشا) الەمدەگى ەڭ ۇلى تۇلعا بولاتىن. شاڭ جۋىتپايتىنبىز. ونىڭ جاۋى – بىزگە جاۋ, ونىڭ دوسى – بىزگە دوس, ىستەگەنىنىڭ بارلىعى دۇرىس بولاتىن. اقىرىندا ەسەيىپ ەرجەتە باستاپ, ءتۇرلى عىلىمدارمەن, تاريحپەن اينالىسىپ وڭ مەن سولىمىزدى تاني باستاعاندا سوناۋ ىقىلىم الىستا قالعان بالالىق شاقتان الىپ شىققان ەڭ اسقاق يدەالدار ءبىر-اق كۇندە كۇيرەگەن ەدى. جابايى جاۋ سانالعان سكيفتەر – ءوزىمىزدىڭ كونە بابالارىمىز ەكەنىنە, ال بالا جاسىمنان ەرلىگىنە, مەملەكەتتىك, ەلدىك ىستەرىنە ءسۇيسىنىپ كەلگەن كير پاتشا ءبىزدىڭ وتانىمىزدى, كىندىك قانىمىز تامعان قاسيەتتى توپىراعىمىزدى جاۋلاۋعا كەلگەن, ەشقانداي اياۋشىلىقتى بىلمەيتىن, بىتىسپەيتىن دۇشپان بولعانىنا كوزىم جەتكەن كۇنى مەنى ءبىر ۇرەي بيلەدى. جو-جوق, بۇل ارۋاقتاردىڭ الدىنداعى ۇرەي ەمەس ەدى. توتاليتارلىق سيستەمادا تۋىپ, «سانانىڭ تەپكىسىندە», ءبىر شىندىعى جوق وتىرىك تاريح اتموسفەراسىندا وسكەن سوۆەتتىك بالالارعا الدەبىر كىنا قويۋ, ايىپتاۋدىڭ ءوزى – ابەستىك. مەن «سوۆەتتىك تاريح» دەپ اتالاتىن عىلىمنىڭ قالىپتاستىرعان جالعان عالامىنىڭ ماسشتابىنان شوشىندىم. سىرتقى ءتۇرى شىن تاريحقا ۇقسايتىن, اتى شىققان اۆتوريتەتتەرگە سىلتەمەلەرى بار ۇلان-عايىر جالعان حيكايا. تۇتاستاي حيكاياعا ەمەس, ونىڭ كەيبىر تۇستارىنا عانا كۇمان كەلتىرىپ كورىڭىز, سودان سوڭ نە بولاتىنىن كورەسىز. بەرىسى – قوعام تاراپىنان, عىلىمي اۋلەت, ارىپتەستەر تاراپىنان ايىپتالىپ, اتاق-ابىرويدان ايىرىلىپ جۇمىستان قۋىلاسىز. ارىسى – اباقتى مەن ءبىر ءتۇيىر قورعاسىن. بۇگىنگى قازاق ءبىزدىڭ بۇل ايتقانىمىزعا سەنبەۋى مۇمكىن. بىراق سوۆەت زامانىندا تاريح عىلىمىنىڭ سيقى وسىنداي بولاتىن. باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس, سەبەبى تاريح – يدەولوگيانىڭ ەڭ باستى قۇرالى. ادامداردىڭ بارلىعى بىردەي ويلايتىن, بىردەي ءتۇيسىنىپ-سەزىنەتىن كوممۋنيستىك قوعام قۇرۋ ءۇشىن, ادام ساناسىندا بيتتەي الالىق بولماۋ كەرەك. سول ءۇشىن حالىقتاردى ءوزىنىڭ تابيعي مەنتاليتەتىنەن, ۇلتتىق ساناسىنان ايىرادى, سول ءۇشىن اقىلدى, ءبىلىمدى, ءجون بىلەتىن ادامداردى جويادى. ورىستىڭ ءبىر فيلوسوفىنىڭ ايتقانى بار, «سوۆەت وداعىندا تاريح عىلىمى جوق. ءبىزدىڭ تاريح دەپ جۇرگەنىمىز – وتكەن زامانعا ساۋلەسىن تۇسىرگەن, وتكەن زامانعا توڭكەرىلگەن بۇگىنگى ساياسات» («ۆ سوۆەتسكوم سويۋزە نەت يستوريچەسكوي ناۋكي. ناشا يستوريا – ەتو ناشا پوليتيكا وپروكينۋتايا ۆ پروشلوە») دەپ. انىق ءسوز ساپتاسى ەسىمدە جوق, بىراق ماعىناسى تۋرا وسىنداي.
ارينە, تاريحي دەرەكتە كۇنا جوق. ەگەر ول ادال تاريحشى كەلتىرگەن شىن دەرەك بولسا. تاريحي جادىگەردە كۇنا جوق. ەگەر ول, الدەبىر ءامىرشىنىڭ, الدەبىر بيلەۋشى اۋلەتتىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ جازىلعان ەمەس, تەك قانا شىندىقتى تايانىش ەتكەن جادىگەر بولسا. تاريحتى بۇرمالايتىن, جالعان سويلەيتىن تاريحشى قازىر دە بار, بۇرىن دا بولعان. ءوزى كۋا بولعاندى ادال جازعان, بۇرىنعى تاريحتى اقيقات ەلەگىنەن وتكىزىپ قولدان كەلگەنشە شىندىقتى قالىپتاۋعا تىرىسقان ارلى, جاۋاپكەرشىلىكتى تاريحشى قازىر دە بار, بۇرىن دا بولعان. دەمەك, وتكەننىڭ ءبارى شىندىق ەمەس ەكەن. بارلىق ۋاقىتتاعىداي, ءدان مەنەن توپاننىڭ ارالاس بولاتىندىعىنداي اقيقات پەن جالعان ۇنەمى قاتار جۇرەدى ەكەن.
ەندى, قۇرمەتتى وقىرمان, وسى قاعيدالاردى ويعا الا وتىرىپ, ءوزىم بۇكىل سانالى ومىرىمدە زەردەلەۋمەن وتكەن, الەمدىك عىلىمدا كير مەنەن ءتوميريستىڭ سوعىسى دەپ تاڭبالاناتىن, ال بىزشە, وسىدان ەكى جارىم مىڭ جىلداي بۇرىن ساحارادا بولىپ وتكەن ۇلى قانتوگىستى, ءبىزدىڭ قاسيەتتى تۇمار اجەمىزدىڭ قۇرىش پاتشا باستاعان كونە پارسىنىڭ باتىسقا, ءتۇن تۇبىنە جاساعان ۇلى جاۋگەرشىلىگىن توقتاتقان, وسىلايشا ماجۇسيلىكتە, جابايىلىقتا جاتقان ەۋروپا جۇرتشىلىعىن, قانشاما حالىقتى ءوز ەركىنەن, ءوز ارەكەتىنەن تىس قۇلدىقتان قۇتقارعان ۇلى كۇرەسىن شاما-شارقىمشا بايان ەتىپ بەرەيىن.
«جيەن ەل بولماس»
القيسسا, ەرتە-ەرتە زاماندا ميديا دەگەن ەلدە استياگ دەگەن پاتشا جاساپتى. ميديانىڭ استاناسى ەكباتان, الدەنەشە شاقىرىم بيىك دۋالمەن قورشالعان, دۋالدىڭ سىرتىن اينالدىرا قازىپ سۋ تولتىرعان تەرەڭ ورى بار, قامبالارىندا نەشە جىل جەسە تاۋسىلماس استىعى, قۇدىقتارى مەن كارىزدەرىندە نەشە جىل ىشسە تاۋسىلماس سۋى بار, الىنباس بەرىك قامال ەكەن.
قازىرگى تاريحقا سۇيەنسەك ورتا عاسىرلاردا ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ اراسى ماۋرەنناحر دەپ اتالعان ەكەن. پارسى مەن تۇرىكتىڭ ورتاق لەكسيكاسىندا «نەحير» – «وزەن» دەگەندى, ال «ماۋرەن» – «ەكى ارالىق» دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني, ماۋرەنناحر – ەكى وزەننىڭ اراسىنداعى جەردىڭ اتى. بىراق, ەرتە زاماندا مەسوپوتامياداعى تيگر جانە ەۆفرات وزەندەرىنىڭ اراسى دا ماۋرەنناحر دەپ اتالعان. كەيىننەن بۇل بۇكىل عاجام ولكەسىنىڭ ەكىنشى اتىنا اينالىپتى. مىنە, ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان ەكباتان شاھارى وسى ابات ءوڭىردىڭ قولقا-جۇرەگىنە ورنالاسقان ەكەن. استياگتىڭ بالا كەزىندە بۇل ولكەنى كوشپەندى سكيفتەر جاۋلاپتى. سول كەزدەگى وتىرىقشى ەلدەردىڭ تاريحناماسىنداعى رەسمي ءداستۇر-سالت بويىنشا, كوشپەندىلەر ىقتى-جاردى تىڭدامايتىن جىرتقىش, سىرت كەلبەتى ادام دەمەسەڭ تابيعات قۇبىلىستارىنا ۇقساس مىلقاۋ كۇش بەينەسىندە كورىنەدى. استياگتىڭ اكەسى قياقسار پاتشا, ەلگە اۋىر سالماق بولعان كوشپەندىلەردەن قۇتىلۋدىڭ امالىن ويلايدى.
وسىلايشا كۇندەردىڭ كۇنىندە سكيفتەردى مول داستارقان جاساپ قوناققا شاقىرادى. قوناقتار تۇتاستاي قاقتالعان سيىر مەن قويدىڭ ەتىن وپىرىپ جەپ, شاراپتى ساباسىمەن توڭكەرىپ, اقىرىندا ماس بولىپ, ءار جەرگە قىلجيىپ ۇيىقتاپ قالادى. وسى كەزدە قياقساردىڭ دايىنداپ قويعان اسكەرلەرى كەلىپ ءولى ۇيقىدا جاتقان سكيفتەردى قىرىپ سالادى. راس-وتىرىگىن كىم بىلگەن, بىراق ەسكى جادىگەرلەر وسىلاي بايان ەتەدى.
اكەسىنىڭ تاعىن يەمدەنگەن استياگ ءبىر كۇنى ءتۇس كورەدى. قايتالاۋعا ۇرىنىپ جاتپاۋ ءۇشىن, بۇدان ارعى اڭگىمەنىڭ ءسال جالعاسىن وسى گازەتتە جاريالانعان « ۇلى كير» دەگەن ماقالادان (2002, 16 تامىز) وقيىق.
«ميديا پاتشاسى استياگ جيەن نەمەرەسى (ايتقانداي, كەي كىتاپتاردا استياگتى كيردىڭ اتاسى دەپ جازادى, بۇل ورىسشادا اتانى دا, ناعاشى اتانى دا «دەد» دەي بەرەتىننەن شىققان شاتاستىرۋ) كير دۇنيەگە كەلگەن كەزدە ءتۇس كورىپتى, تۇسىندە جامان ءىس كورىپتى دەيدى. تۇسىندە جيەنى وسە كەلە وزىنە اۋىز سالىپ, اتاسىن تاقتان تايدىرىپ تاستاعان ەكەن. شوشىپ ويانعان استياگ جاڭا تۋعان قىزىلشاقانىڭ كوزىن دەرەۋ قۇرتۋعا پارمەن ەتەدى. ايتسە دە الگى تاپسىرمانى العان گارپاگ دەگەن ءۋازىرى بالانى ولتىرتپەيدى. وقيعا بىلاي بولعان. ءدال سول تۇستا گارپاگقا ءبىر باقتاشى كەلە قالىپتى. گارپاگ بالانى سونىڭ قولىنا بەرىپ, مۇنى تاۋعا الىپ بار دا ءولتىرىپ تاستا, ارتىڭنان ادام جىبەرىپ تەكسەرتەمىن, ءولى بالانى سوعان كورسەتەتىن بولاسىڭ دەيدى. باقتاشى تاۋداعى ۇيىنە كەلسە سونىڭ الدىندا عانا ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعان ايەلى بوسانىپ, بالاسى ىشتەن ءولى تۋعان ەكەن. ايەل كۇيەۋىنەن ءولى شارانانى ءۋازىردىڭ ادامىنا كورسەتەيىك تە, مىنا بالانى ءوزىمىز الىپ قالايىق دەپ ءوتىنىپ سۇرايدى. اقىرى سولاي ەتەدى دە. جىبەرگەن ادامى ءولى بالانى كورگەنىن ايتىپ كەلگەن سوڭ ءۋازىر پاتشاعا ايتقانىڭىزدى ىستەدىم دەيدى. ۋاقىت وتە كەلە ءتۇس جورۋشىلار پاتشاعا ول ءتۇسىڭىزدى كەرى جورىعان ءجون ەدى, اتىڭىزدى شىعاراتىن سول نەمەرەڭىز بولار ەدى دەپ تۇسىندىرەدى. قاتتى قاپالانعان پاتشاعا گارپاگ كەلىپ, بالانىڭ ولمەگەنىن, امان-ەسەن ءوسىپ جاتقانىن ايتادى».
وسىلايشا قۇرىش ەسىمدى بالا تۋماي جاتىپ الگىندەي وتكەلەكتەردەن ءوتىپ, تاعدىردىڭ قالاۋىمەن ءتىرى قالىپتى.
ءبىز وقىعان كىتاپتاردا مۇنان كەيىنگى وقيعالار بىلايشا بايان ەتىلەدى.
قۇرىش العىر, قاجىرلى بولىپ وسەدى. اكەسىنە ەرىپ پاتشانىڭ قويى مەن سيىرىن باعىپ ءجۇرىپ ات قۇلاعىندا وينايتىن شاباندوزعا اينالادى. بىردە بالالار پاتشا سايلاپ ويىن وينايدى. قۇرىشتى پاتشا قىلىپ تاعايىنداعان ەكەن, ول جارلىعىن ورىنداعىسى كەلمەگەن ءبىر بالانى قاتتى جازالاپتى. ول بايدىڭ بالاسى ەكەن, اكەسىنە جىلاپ بارىپتى. بىردەن-بىرگە كەتكەن داۋ-داماي اقىرىندا استياگ پاتشانىڭ الدىنا جەتىپتى. قۇرىشتى العاش كورگەندە, ونىڭ پاتشا تاعىندا وتىرعان وزىنەن اينىمايتىنىن كورىپ استياگ ايران-اسىر تاڭ قالعان دەسەدى. ميتريداتتى شاقىرتىپ الدىرىپ, «مىناداي بالا ساعان قايدان كەلدى» دەپ سۇراپتى. «ءوزىمنىڭ بالام» دەپتى ميتريدات. استياگ جەندەتتى شاقىرتىپ, مىنا قويشى شىنىن ايتسىن, ازاپتاڭدار دەيدى. اقىرىندا وتقا قىزدىرعان قانجارمەن جونىنان تاسپا تىلگەندە ميتريدات بارلىق شىندىقتى ايتىپتى.
استياگ پاتشا جيەنىنىڭ قۇرمەتىنە توي جاسايدى, كۇندىزگى تويعا قۇرىشپەن جاستى بالالاردى شاقىرادى. باس ءۋازىردىڭ بالاسى دا شاقىرىلعان ەكەن, بالا ۇيدەن شىعاردا ءبىر جاماندىقتى سەزگەندەي اكەسىنە قيماي-قيماي قاراپتى. گارپاگ, ويىندا ەشتەڭە جوق, «بارا عوي, ق ۇلىنىم, قۇربى-قۇرداستارىڭمەن كوڭىل كوتەرىپ قايت» دەپ بالاسىن شىعارىپ سالادى. بىراق, ءۋازىردىڭ بالاسى تويدان قايتپاي قالادى. قوبالجىعان گارپاگ كەشكە تويعا ءوزى بارادى. استياگ ۋازىرىنە نەشە ءتۇرلى ءدامدى تاباق-تاباق قىلىپ تارتقىزادى. ەڭ سوڭىندا «مەن ساعان بۇرىن جەپ كورمەگەن ءبىر تاماعىڭدى تاتىرايىن» دەپ قولىمەن بەلگى بەرەدى. داياشى گارپاگتىڭ الدىنا بەتىن جىبەكپەن جاپقان ءبىر كەرسەندى اكەپ قويادى. «اشىپ, ءدام تات» دەيدى استياگ. ءۋازىر كەرسەندى اشىپ, ىشىندە مۇشەلەنىپ بۇزىلعان ءوز بالاسىنىڭ ەتىن, ەتتىڭ ۇستىندە تۇرعان باستى كورەدى.
«بۇل ءامىرىمدى ورىنداماعان, مەنى الداعان ۋازىرگە عانا ەمەس, ماعان ارامدىق ىستەگەندەردىڭ بارلىعىنا مەنىڭ جاسايتىن سىيىم» دەگەن ەكەن استياگ. گارپاگ قاجىرلى ەر ەكەن. پاتشاسىنىڭ ىستەگەن سۇمدىعىنان كوزى قاراۋىتىپ, بۇكىل دۇنيەسى توڭكەرىلسە دە, ىشىندەگىسىن بىلدىرمەي, ورنىنان تۇرىپ ءيىلىپتى دە «كەشىرە كورىڭىز, ءامىرشىم, بۇل ماعان لايىقتى جازا» دەپتى. دەپتى دە كەرسەندى الىپ سارايدان شىعىپ جۇرە بەرىپتى. بالاسىن ارۋلاپ قويعاننان كەيىن, گارپاگ ەندى ىشىنە قان قاتىپ, پاتشادان قالاي كەك الۋدى عانا ويلاعان ەكەن. بىراق, سىرتقى تۇرىندە ەش وزگەرىس جوق, كۇندە سارايعا كەلىپ, پاتشاعا ادال قۇل بولىپ, مىندەتىن قالتقىسىز اتقارىپ ءجۇرە بەرىپتى.
استياگ ساۋەگەيلەرىن شاقىرتىپ, بولعان جايدى بايان ەتىپتى. ساۋەگەيلەرى ايتىپتى, «ءسىزدىڭ جيەنىڭىز ويىن كەزىندە ويناپ بولسا دا پاتشا تاعىنا وتىردى, وسىمەن ارۋاقتاردان كەلگەن ايان ورىندالدى, ەندى قورىقپاي-اق قويىڭىز» دەپتى. استياگ كوڭىلى جايلانىپ, بالانى انشان ءۋالاياتىنا, اكەسى مەن شەشەسىنە اتتاندىرادى. ال ەندى ميتريدات پەن سپاكوننىڭ جايى نە بولىپتى؟ قۇرىش اتا-اناسىنىڭ قولىنا بارعاننان كەيىن, ءوزىن اجالدان الىپ قالعان, اسىراپ-جەتكىزگەن وسى ەكى ادامنىڭ تاعدىرى نە بولعانىن بىلمەك بولىپ, قولىنان كەلگەنشە تالاي رەت ىزدەۋ سالىپتى. بىراق, ولاردىڭ نە كۇيگە ۇشىراعانىن انىقتاي الماپتى. كەيىننەن ناعاشى اتاسىنىڭ استاناسىن الىپ, تاعىنا وتىرعاننان كەيىن عانا شىندىققا جەتىپتى. استياگ پاتشا كەيىن جيەنىنىڭ توڭىرەگىندە ءتۇرلى قاڭقۋ اڭگىمە وربىمەس ءۇشىن ميتريدات پەن سپاكونى سارايعا الدىرىپ ازاپتاپ ءولتىرىپتى. ال باقتاشىنىڭ كىشكەنتاي عانا قۇجىرا ءۇيى تىپ-تيپىل ورتەلىنىپتى.
قۇرىش ەسەيىپ ەرجەتەدى. مىنە, وسى كەزدە وعان ءبىر قۇپيا حات كەلەدى. حات يەسى باياعى ءۋازىر گارپاگ ەكەن. ول كەزدە دە ءۋالاياتتاردىڭ اراسىنداعى توراپ جولداردا كەدەن تۇرادى ەكەن, ارى-بەرى وتكەن ادامدى تەكسەرەتىن كۇزەتشىلەر بولادى ەكەن. گارپاگ كەۋدەدەگى باس كەتەتىن اسا قاتەرلى ىسكە بارعاندا, البەتتە, بارلىعىن ويلاستىرادى. حاتتى جابايى تاۋشان-قوياننىڭ ىشىنە تىگىپ جىبەرىپتى. گارپاگتىڭ حاتىن جەتكىزەتىن ادام اڭشىلار سياقتى كيىنىپ, كەدەننەن وسىلاي وتكەن ەكەن. كەدەنشىلەر ويىندا ەشتەڭە جوق, بەلىنە بىرنەشە قوياندى اسىپ العان ادامدى انشان ءۋالاياتىنا قاراي وتكىزىپ جىبەرەدى. مىنە, ميديانىڭ كۇيرەۋىنە, استياگتىڭ تاقتان ايىرىلۋىنا, قۇرىشتىڭ بيلىككە قول جەتكىزىپ, قازىرگى ءۇندىستاننان باستاپ بالكان تۇبەگىنە دەيىنگى جەردى جاۋلاپ, ۇلى پارسى يمپەرياسىن قۇرۋىنا, وسىلايشا ادامزات تاريحىن مۇلدەم باسقا ارناعا بۇرعان ەرەكشە وقيعالار تىزبەگىنە سەبەپ بولعان ءبىر جاپىراق قاعاز ءوزىنىڭ ادرەساتىنا وسىلاي جەتكىزىلگەن ەكەن.
ەندى حاتتاعى ءمان-جايعا كەلەيىك. بۇل كەزدە استياگتىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتتاعى قاتەلەرىنەن الەۋمەتتىڭ احۋالى شيەلەنىسىپ, ۋشىعىپ كەتكەن. سارايدا, پاتشانىڭ جانىندا وتىرىپ مەملەكەتتەگى احۋالدى قالت جىبەرمەي قاداعالاعان باس ءۋازىر گارپاگ, استياگتىڭ بىرنەشە وسال جەرىن جازباي تانىعان. ەڭ اۋەلى پاتشاعا ميديانىڭ اقسۇيەك اۋلەتى, بيلىك جۇيەسىن ۇستاپ وتىرعان اريستوكراتيا مەن شەنەۋنىكتەر قارسى. سودان سوڭ بۇكىل ءدىن مەن مەملەكەتتەگى بارلىق ءدىني راسىمدەردى اتقارىپ وتىرعاندار قارسى. ەڭ سوڭىندا اسكەرباسىلاردىڭ دەنى پاتشانىڭ وراسان قاتالدىقتارىنان جۇرەگى شايلىعىپ, تەك باستارىن قوسىپ بۇلعاققا باستايتىن ادامدى كۇتىپ وتىر. وسىلاردىڭ بارلىعىن ەسەپتەپ كەلگەن گارپاگ قيمىلدايتىن كەز جەتتى دەپ شەشەدى. ارينە, ساراي ءومىرىنىڭ قىر-سىرىنا جەتىك تاجىريبەلى, اككى ءۋازىر ۇلكەن ساقتىقپەن قيمىلداعان. وزىنە كەرەك ادامداردى الدەنەشە تەكسەرىستەن وتكىزگەن. اقىرىندا ءىستىڭ ءساتى بىلىنگەندە قاپىسىز قيمىلداعان. البەتتە, اياعى الماعايىپ بۇنداي بۇلعاقتى باستاۋ ءۇشىن پاتشانىڭ ءوزى جانە جانىنداعى ادال اقىلشىلارى سەنەتىندەي ۇلكەن ءبىر وقيعا سەبەپ كەرەك. كارىنى دە, جاستى دا, ءتىپتى, دۇنيە ەسىگىن جاڭا اشقان نارەستەنى دە قولى قالتىراماي ولتىرەتىن, ادامنىڭ قادىرىن بىلمەيتىن تەكسىز پاتشادان كەك الۋدى كوزدەگەن باس ءۋازىر, ويلاپ وتىرىپ اقىرىندا باياعى ءوزى ولىمگە قيماي قويا بەرگەن قۇرىشتى ەسىنە تۇسىرەدى. انشان ءۋالاياتىندا, ءۋالي دەگەن اتى عانا, ەل قاتارلى قوڭىرتوبەل تىرشىلىك كەشىپ جاتقان كامبيزدىڭ ۇلى, بولاشاق ۇلى پاتشا قۇرىشقا كەمەڭگەر ءۋازىر گارپاگ ءوزىنىڭ حاتىن وسىنداي جاعدايدا جولداعان ەكەن.
تاعدىرلى حاتتىڭ تاعدىرى
گارپاگ ءوزىنىڭ حاتىندا ميديانىڭ ىشكى-سىرتقى احۋالىن قىسقاشا ايتىپ بەرەدى, بيلەۋشى اۋلەتتىڭ, اسكەرباسىلاردىڭ پاتشاعا قارسى ەكەنىن بىلدىرەدى. وزدەرىنىڭ استياگقا اشىقتان-اشىق قارسى شىعا المايتىندىقتارىن, بۇل ۇلى ءىستى باستاۋ ءۇشىن الدەبىر سىرتقى سەبەپ كەرەك ەكەنىن ايتادى. ءسوز سوڭىندا قۇرىشقا, انشان ءۋالاياتىنىڭ حالقىن كوتەرىلىسكە باستاساڭ دەگەن اشىق ۇسىنىس جاسايدى.
كەيىنگى زەرتتەۋشىلەر (مەن بۇل جەردە ءبىزدىڭ زاماننىڭ عالىمدارىن ايتىپ وتىرمىن) وسى تاڭعاجايىپ وقيعانى كوپ زەردەلەگەن. ەل ىشىندە بۇلعاق ۇيىمداستىرۋدىڭ, مەملەكەتتى قۇلاتۋدىڭ تەحنولوگيالارى بارلىق ۋاقىتتا بىردەي, ءبىر-بىرىنە ۇقساس بولىپ كەلەدى. (الىسقا بارماي-اق, بىزبەن قانداس سانالاتىن وسمان تۇرىكتەرىنىڭ تاريحىنا جۇگىنەيىك. بىرنەشە لەك بولىپ ازيادان قونىس اۋدارعان سەلجۇك تايپالارى قازىرگى تۇركيانىڭ يراكپەن شەكارالاس ءبىر شاعىن ايماعىن ۆيزانتيانىڭ يمپەراتورىنان سۇراپ الادى. ەسەن بۇعا باستاپ بارعان جاۋىنگەر ەل سانى كوبەيىپ جەرگە سىيماي بارا جاتقاندا, ىزدەگەنگە سۇراعان دەگەندەي, گرەكتىڭ جەرگىلىكتى شارۋالارى يمپەراتوردىڭ ۇستىنەن ارىز ايتىپ تۇرىكتەرگە كەلە باستايدى. اقىلعا سىيمايتىن سالىق جۇيەسى ۆيزانتيانىڭ تۇبىنە جەتتى دەپ جازادى عالىمدار. گرەكتىڭ شارۋالارىنا جانى اشىپ, سالىق جيناۋعا كەلگەن سالىقشىلارمەن ءىلىنىسكەن جانجال اقىرىندا تۇرىك-گرەك سوعىستارىنىڭ سەبەبىنە اينالىپ, ۆيزانتيا, يمپەراتوردىڭ ۇستەمدىگىنەن قۇتىلىپ, كونە وركەنيەتتەر بەسىگىندە بۇگىنگى تۇركيا پايدا بولعان).
كامەلەتكە جەتىپ قالعان, شەشەسى مەن اكەسىنىڭ شىم-شىمداپ ايتقان اڭگىمەسىنەن ءوزىنىڭ بيىك نەسىبەسى, ۇلى بولاشاعىنان تولىقتاي حاباردار قۇرىش كوپ ويلانىپتى. ءوزىن اڭدىعان جاۋ كوپ, ال ەڭ ۇلكەن جاۋ – ناعاشى اتاسى استياگ بۇنىڭ ءار قادامىن قاداعالاپ وتىر. العاشىندا ءۇشبۋ حاتتى استياگتىڭ ارانداتۋى ما دەپ تە ويلايدى, بىراق ول ويىنان اينيدى. سونىمەن بولاشاق جارتى دۇنيەنىڭ ءامىرشىسى تاۋەكەلگە بارادى.
اۋەلى انشاننىڭ شارۋالارىن جيناپ الىپ ءبىر كۇن بەل جازدىرماي اۋىر ەڭبەككە سالىپتى. ەرتەڭىنە اكەسىنىڭ ازىن-اۋلاق داۋلەتىن شاشىپ, ەگىن دالاسىنا داستارقان جاساتىپ, جۇرتتى كاۋاپقا تويعىزىپ, شاراپ ىشكىزىپ ءماز-مەرەكە قىلىپتى. ءۇشىنشى كۇنى جۇرتتى جيناپ, «ال, كانە, ايتىڭدارشى, قارا تەرگە مالشىنىپ ەڭبەك ەتكەن جاقسى ما, الدە ءىشكەن ماس, جەگەن توق, ءومىردى مەرەكەمەن وتكىزگەن جاقسى ما» دەپ سۇرايدى. ارينە, جۇرت ءىشىپ-جەپ, كوڭىل كوتەرگەندى قالايدى. ەندەشە, قاشانعى ميديانىڭ, ونىڭ تويىمسىز ءامىرشىسى استياگتىڭ ق ۇلى بولىپ جۇرە بەرەسىڭدەر. مەن سەندەردى ەركىندىككە, تاۋەلسىز ومىرگە شاقىرامىن. ەرىڭدەر مەنىڭ سوڭىما. مەنىمەن بىرگە بولىڭدار, بىرگە ولىڭدەر. نە ەركىن ەل بولايىق, نە بۇيتكەن تىرشىلىكتىڭ كەرەگى جوق, بارلىعىمىز جەر جاستانايىق» دەيدى. دەنى ءوزىنىڭ ءجاسوسپىرىم زامانداستارى, قولدارىندا كەمەل قارۋى دا جوق بىرنەشە مىڭ ادام وسىلايشا قاتەرلى, جانكەشتى جولعا ءتۇسىپتى.
تالاسبەك اسەمقۇلوۆ.
___________________
سۋرەتتە: «ساقتار پاتشايىمى».
سۋرەتتى سالعان ا.دۇزەلحانوۆ.
(جالعاسى كەلەسى نومىردە).