ابىز

سارسەنبى, 3 ءساۋىر 2013 1:53

قازاقتىڭ ءبىرتۋار ارداگەر ازا­مات­تارىنىڭ ءبىرى راحاڭنىڭ, راحمانقۇل بەردىبايدىڭ ماڭگىلىك ساپارعا اتتانعانىنا دا ءبىر جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. كوزى ءتىرى بولعاندا, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا 85-كە تولاتىن مەرەيتويىن قازاقتىڭ زيالى قاۋىمى بۇكىل ەلىمەن بىرگە عۇلامانى ورتاعا الىپ, ۇلان-اسىر توي جاساپ اتاپ وتكەن بولار ەدى. دەسەك تە, «جازمىشتان وزمىش جوق» دەيتىن حالىق دانالىعى ويعا ورالادى.

ازاماتتىڭ شىن باعاسى ونىڭ اتقارعان قىزمەتىنە, نە بولماسا قالتاسىنىڭ قالىڭ­دىعىنا قاراي ەمەس, حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە قاراي باعالانادى. ونىڭ ۇستىنە ادامنىڭ كوزى تىرىسىندە پەندەشىلىكپەن, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ول تۋرالى ارتىق-كەم پىكىرلەر ايتىلىپ وزىنە لايىقتى باعاسىن الا الماۋى دا مۇمكىن. ەر ازاماتتىڭ شىن قادىرىن, باعاسىن ارامىزدان و دۇنيەگە كەتكەندە با­رىپ ءبىلىپ جاتاتىنىمىز دا سوندىقتان بولسا كەرەك.

سارسەنبى, 3 ءساۋىر 2013 1:53

قازاقتىڭ ءبىرتۋار ارداگەر ازا­مات­تارىنىڭ ءبىرى راحاڭنىڭ, راحمانقۇل بەردىبايدىڭ ماڭگىلىك ساپارعا اتتانعانىنا دا ءبىر جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. كوزى ءتىرى بولعاندا, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا 85-كە تولاتىن مەرەيتويىن قازاقتىڭ زيالى قاۋىمى بۇكىل ەلىمەن بىرگە عۇلامانى ورتاعا الىپ, ۇلان-اسىر توي جاساپ اتاپ وتكەن بولار ەدى. دەسەك تە, «جازمىشتان وزمىش جوق» دەيتىن حالىق دانالىعى ويعا ورالادى.

ازاماتتىڭ شىن باعاسى ونىڭ اتقارعان قىزمەتىنە, نە بولماسا قالتاسىنىڭ قالىڭ­دىعىنا قاراي ەمەس, حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە قاراي باعالانادى. ونىڭ ۇستىنە ادامنىڭ كوزى تىرىسىندە پەندەشىلىكپەن, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ول تۋرالى ارتىق-كەم پىكىرلەر ايتىلىپ وزىنە لايىقتى باعاسىن الا الماۋى دا مۇمكىن. ەر ازاماتتىڭ شىن قادىرىن, باعاسىن ارامىزدان و دۇنيەگە كەتكەندە با­رىپ ءبىلىپ جاتاتىنىمىز دا سوندىقتان بولسا كەرەك.

ۋاقىت – قاتال سىنشى. ۋاقىت سىنىنان ۇلتىنىڭ ادال ۇلدارى عانا سۇرىنبەي وتە الادى. مىنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتىپ, بۇكىل عۇمىرىن سول تۋعان حالقىنىڭ تاعدىرىمەن ۇشتاستىرا بىلگەن, ۇلتىنىڭ جوعىن جوقتاپ, بارىن بازارلاي بىلگەن ازاماتتىڭ ءبىرى – راحمانقۇل بەردىباي.قازاق ءۇشىن قازاقتىڭ بار جەرى – قاسيەتتى. دەسەك تە, تۇركىستاننىڭ ورنى بولەك. تەك قازاق قانا ەمەس, كۇللى تۇركى حالىقتارى بىرلىگىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان كيەلى قالا كونە تۇركىستان عاسىرلار بويى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسىنا اينالدى. تۇركىستاننىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلىس بولىپ, قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىندا اتقارعان تاريحي ءرولى ايرىقشا. بۇل توپىراقتان تۇركى الەمىنە, قازاق حالقىنا ادال قىزمەت ەتىپ, اتاق-داڭقى شار تاراپقا ءماشھۇر نەبىر ۇلىلار, قايراتكەرلەر شىققان. سولاردىڭ سوڭعى تۇياعى ءبىز اڭگىمە وزەگىنە اينالدىرعالى وتىرعان – راحمانقۇل بەردىباي.1927 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا ءتۇر­­­كىس­­تاننىڭ جانىنداعى كوكىش اۋى­لىن­دا شىر ەتىپ, دۇنيە ەسىگىن اشقان قا­زاق­تىڭ اتاق­تى ادەبيەتتانۋشى عالىمى, بەلگىلى تۇركىتانۋشى, فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ, تۇرىك ءتىل قۇرىلىمىنىڭ (تۇركيا), حالىقتىق (ەكولوگيالىق), حالىق­ارالىق ايتماتوۆ, رەسەيدىڭ حالىق­ارالىق پسيحولوگيا اكادەميالارىنىڭ اكا­دەميگى, «قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى» (1984), «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» (1990), قر ۇعا-نىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ (1990), ماحمۋد قاشقاري اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ (1998), «تۇركى الەمىنە سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» سىيلىعىنىڭ يەگەرى, «پاراسات» وردەنىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالعان راحمانقۇل بەردىبايدىڭ ەسىمى قازاقستانعا, ودان قالدى تۇركى الەمىنە كەڭىنەن تانىمال.قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا, ودان قالدى تۇركى الەمىن زەرتتەۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس بولىپ قوسىلعان 50-دەن اسا كىتاپ, 1500-دەي عىلىمي, عىلىمي-كوپشىلىك ماقالا ر.بەردىبايدى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ, قازىرگى تۇركىتانۋدىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ قاتارىنا قوستى. راحمانقۇلدىڭ عىلىمي ەڭ­بەكتەرى ەنتسي­كلو­پەديالىق قۇلاشىمەن, عى­لىمي تەرەڭدىگىمەن, قوعامنىڭ ءزارۋ پروب­لەمالارىن دەر كەزىندە كوتەرە بىلگەن ءومىر­شەڭ­دىگىمەن, جان-جاق­تىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.ۇلتتىق, تۇركىلىك مۇراتتارمەن سۋعا­رى­لىپ, جالپىادامزاتتىق يدەالدار بيىگىنە كوتەرىلگەن عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى وزىنە لايىقتى باعاسىن عىلىمي جۇرتشىلىق تاراپىنان الدەقاشان-اق الىپ قويعان. سولاردىڭ ءبىرى تۇرىك عالىمى شەريف اقتاش: «دەدە قورقىت, احمەت ياساۋي اماناتىن ارقالاعانداي بولىپ, تۇرىك دۇنيەسى بىرلىگى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ازاماتتار اراسىندا كورنەكتى عالىم راحمانقۇل بەردىبايدىڭ ءجونى بولەك. ءبىز راحمانقۇل بەردىبايدى سىندارلى عالىم, ۇلكەن تۇلعا تۇتىپ, ايرىقشا قادىرلەيمىز. قىزىل يمپەريانىڭ كەزىندە دە تۇرىكتىك يدەيالاردىڭ قوزعاۋشىسىنا اينالعان ول بۇگىندە دە تۇرىك بىرلىگى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋدە… قازاق جەرىندەگى كەشەلى-بۇگىنگى فولكلور مەن حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن باس­تاپ, ۇلى تۇركىستاندا قالىپتاسقان مادەنيەت پەن تالعام بىرلىگىنىڭ جەمىسىنە قول جەتكىزگەن راحمانقۇل بەردىباي تۇرىك بىرلىگىنىڭ ۇنىنە اينالعان اسقاق تۇلعا. راحمانقۇل بەردىباي – بۇگىنگى دەدە قورقىتىمىز» دەپ جازىپتى.اقىن تەمىرحان مەدەتبەك:«ءاربىر ءسوزى ەرتەگى,كونە دانا وعىزداي.كوكىرەگى شەر تولى,قارا شاناق قوبىزداي…ويعا تولى ءار كۇنى-اي,بويىندا بار تەكتىلىك.راحمانقۇل بەردىباي,كوك ءبورىلى كوك تۇرىك» –دەگەن جىر جولدارىن توگىپتى.«اقىن بولۋ مىندەت ەمەس, ازامات بولۋ مىندەت». راحمانقۇل دا عالىم رەتىندە تانىلماستان بۇرىن-اق ۇلتجاندى ازامات رەتىندە كوزگە ءتۇستى. عىلىمعا كوسەمسوز ارقىلى كەلگەن ر.بەردىباي ازاماتتىق پۋبليتسيستيكانىڭ تاماشا ۇلگىلەرىن كورسەتتى. ۇلت بولاشاعى ءۇشىن كۇرەستىڭ قانداي قاتال زاماندار بولماسىن, ەشۋاقىتتا توقتامايتىندىعىن, بۇل رەتتە ومىرشەڭ ويلاردى ەلگە جەتكىزۋدە ءباسپاسوزدىڭ مول مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانا ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىن دالەلدەپ بەردى.ول ءوزىنىڭ جازعان العاشقى ماقالالارىنان باستاپ-اق قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى ونىڭ ءتىلىنىڭ تاعدىرىمەن تىكەلەي بايلانىس­تى ەكەنىن اشىنا كوتەردى. راحاڭا قۇلاق سالايىق: «قازىرگى قازاق ءتىلى – ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلى ويشىلدارىن ءوز تىلىندە سويلەتە بىلگەن باي ءتىل بولىپ سانالادى. ول بۇدان بىلاي دا كوركەيە, جاندانا بەرمەك. قازاق تىلىندە دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت قازىناسىنا قوسارلىق تاماشا كوركەم شىعارمالار جاسالدى.الايدا, ءبىزدىڭ ارامىزدان وسى شىندىقتى ەسكەرمەيتىن جولداستار دا تابىلادى. وندايلاردىڭ زيانى دا از بولىپ جۇرگەن جوق… كوممۋنيزم تۇسىندا ءبىر ءتىل ەكىنشى ءتىلدى جەڭەدى دەگەن تۇجىرىمدى كەيبىر جولداستار قازىرگى ومىرگە قولداناتىن اكسيوما سانايتىن كورىنەدى. مۇنى ناعىز زياندى كوزقاراس دەپ اتاماسقا بولمايدى… مۇنىڭ اقىرى نەگە سوعاتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ كەلەدى. بىزدە قازاق تىلىندە جازا بىلەتىن ينجەنەر, اگرونوم, زووتەحنيك, فيزيك دەگەندى ىلۋدە ءبىر كەزدەستىرۋگە بولادى. مۇنىڭ ءوزى كوپ جاعدايدا كىسى كۇلەرلىك جايعا دۋشار ەتەدى. قازاق ينتەلليگەنتى انا ءتىلىن بىلمەيدى! ەڭ قىنجىلارلىعى سول – بۇل ماسەلەنى كەيبىر جولداستار ابدەن تابيعي, زاڭدى كورىنىس دەپ سانايدى. ول ول ما؟ حالقىمىزدىڭ ماقتانىشى بولىپ سانالارلىق پروفەسسور, عىلىم كانديداتتارىنىڭ دەنى قازاقشا كىتاپ تۇگىل, كىشكەنە ماقالا دا جازا المايدى. «سامارقاندا ءبىر قىزىم بار, بۇدان ءھام سوراقى» دەگەن ەكەن بىرەۋ. ءبىزدىڭ باسشى قىزمەتتە وتىرعان قازاق جولداستاردىڭ ءبىرازى دا قازاقشا ساۋاتتىمىز دەپ ماقتانا الماسا كەرەك» (ر.بەردىباەۆ. ەڭ ۇلكەن مادەني بايلىق. «قازاق ادەبيەتى», 22.IV.1956).وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ايتىلعان بۇل پىكىرلەر قازىرگە دەيىن ءوزىنىڭ ماڭىزىن جوعالتقان جوق. قازاق ۇلتى ءۇشىن وتكىر دە وزەكتى ماسەلەنى قوزعاعان بۇل ماقالا كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەدە ۇزاق جىلدار بويعى قۋعىنداۋلاردان ەسەڭگىرەپ قالعان قازاق قاۋىمىن ءدۇر سىلكىندىرگەندەي بولدى. بويىندا قانى بار قازاقتاردىڭ ۇلتتىق نامىسى ويانىپ, رۋحانيات ايدىنىندا نايزاعايداي جارق ەتىپ, اتوي سالىپ, جۇرتشىلىقتىڭ جۇرەگىن ءدىر ەتكىزىپ, ساۋلە شاشقان ماقالاعا ءۇن قوستى. وسى باسىلىم بەتىندە ر.بەردىبايدى قولداعان قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرسىپىرا ماقالالارى جارىق كورىپ, كوپتەن تۇنشىعىپ, جابىق جاتقان تاقىرىپتارعا قوزعاۋ سالدى.راحاڭنىڭ وسى كەزدە وسى باعىتتا جاز­عان تاعى ءبىر ماقالاسى – «قازاق ادەبيەتى تاري­حىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى» («ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو», 1956, №12; «كوكشەتاۋ پراۆداسى», 04.01.1957). اۆتور مۇندا قازاق ادەبيەتىنىڭ وزبىر ساياساتتىڭ كەسىرىنەن قوزعالماي جاتقان باي مۇراسىن يگەرۋگە شاقىردى. بۇل كەزدەردە قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن XVIII عاسىردان, ياعني بۇقار جىراۋدان باستاپ جۇرگەن. وعان دەيىن قازاق حالقىندا ادەبيەت بولعان جوق, بولسا, ول اۋىز ادەبيەتى عانا دەپ كەلگەن بولاتىن. سول كەزدە ۇستەمدىك قۇرعان ماركسيزم-لەنينيزم ءىلىمى بويىنشا, فولكلور ادەبي دامۋدىڭ تومەنگى ساتىسى, ال شىن مانىندەگى ادەبيەت جازبا ادەبيەت دەپ ەسەپتەلەتىن. ارينە, بىرىڭعاي سوتسياليستىك مادەنيەت جاساۋ مىندەتى (مۇنى ۇلت مادەنيەتتەرىن ورىستاندىرۋ دەپ ءتۇسىنىڭىز) العا نەگىزگى ماقسات رەتىندە قويىلىپ جاتقاندا, ۇلتتىق مادەنيەت ماسەلەلەرىن كوتەرۋ جوعارىداعى بيلىك باسىنداعىلارعا ۇنامادى.كوپ ۇزاماي-اق, وسى ماسەلەنى باتىل كوتەرگەن «قازاق ادەبيەتىنىڭ», ر.بەردىباي باستاعان اۆتورلاردىڭ ماسەلەسى 1956 جىلدىڭ قازان ايىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو ماجىلىسىندە قارالدى. وندا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ رەداكتورى س.ماۋلەنوۆ, ونىڭ ورىنباسارى ج.مولداعاليەۆ, جاۋاپتى حاتشىسى ت.ءابدىراحمانوۆ قىزمەتىنەن بوساتىلدى. ر.بەردىبايدىڭ «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى» اتتى ماقالاسىن جاريالاعانى ءۇشىن «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ رەداكتورىنا قاتاڭ سوگىس بەرىلدى, ال وسى ماقالانى كوشىرىپ باسقان «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنىڭ رەداكتورى ءو.وسپانوۆ قىزمەتىنەن بوساتىلدى.وسىنشاما ادامنىڭ جازالانۋىنا سەبەپكەر بولعان ر.بەردىباي دا وزىنە لايىقتى «سىباعاسىن» الدى; ول سول كەز ءۇشىن اسا اۋىر جازا – پارتيا قاتارىنان شىعارىلىپ, ساياسي جاعىنان سەنىمسىز بولعاندىقتان دا باسپاسوزدە جۇمىس ىستەۋگە بولمايدى دەپ, قىزمەتىنەن بوساتىلدى.وسى كەزدە ر.بەردىبايدىڭ «ۇلتشىلدىق جات پيعىلدارىن» «تالقانداۋعا» ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى «قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن كوركەيتە بەرەيىك» («سوتسياليستىك قازاقستان», 29.01.1957), «ءبىر زياندى ماقالا» («سوتسيا­ليس­تىك قازاقستان», 05.02.1957) اتتى ماتەريالدار جاريالاپ, راحمانقۇلدىڭ ماقالالارى ساياسي, پارتيالىق تۇرعىدان زياندى, حالىققا جات دەپ باعالاندى. «ەڭ جامانى سول ر.بەردىباەۆ ءوزىنىڭ عىلىمي نەگىزسىز, ساياسي قاتە, ءبىزدىڭ يدەولوگيامىزعا جات بۇل پىكىرلەرىن تاعى دا كوپشىلىكتىڭ پىكىرى دەپ ۇسىنعان… ياعني, ول ادەبيەتتىڭ يدەيالىلىعىن جوققا شىعارىپ, ونىڭ ساياساتتان تىس بولۋىن ۋاعىزدايدى. كوركەم ادەبيەتتىڭ يدەيالىلىعى دەگەندى ول قۇبىجىق ەتىپ كورسەتپەك بولادى. ر.بەردىباەۆ وتكەن زاماننان قالعان مۇرانى ءادىل زەرتتەپ باعالاۋدىڭ ورنىنا ونىڭ ءبارىن ادەبيەتتىڭ «التىن قورىنا» قوسۋدى ۇسىنادى. ول زاماندا ۇستەم تاپ تۋدىرعان, سولاردىڭ مۇددەسىن جىرلاعان ادەبيەت تە بولعانىن ر.بەردىباەۆ بىلمەي مە؟ ەندەشە, ءار شىعارماعا ماركستىك-لەنيندىك ءىلىم تۇرعىسىنان باعا بەرۋگە ول نەگە قارسى؟» («سوتسياليستىك قازاقستان», 05.02.1957) دەپ, «كەمشىلىكتەرىن» سانامالادى.بۇدان «قازاق ادەبيەتى» گازەتى دە قالىسپادى. وندا جاريالانعان «ءادىل سىن, العى مىندەتتەر» (01.02.1957) جانە «ۇشقارى پىكىرلەر, ەلەۋلى قاتەلەر» (08.02.1957) اتتى ماقالالاردا ر.بەردىبايدىڭ ۇلتشىلدىق باعىتتاعى پىكىرلەرىن يدەيالىق جاعىنان تالقانداۋعا ەداۋىر كوڭىل ءبولىندى. ءسويتىپ, ر.بەردىبايدىڭ «ساياسي قاتە» پىكىرلەرى وزىنە لايىقتى باعاسىن الىپ, ساياسي تۇرعىدان بارىنشا ايىپتالدى.ءومىرىنىڭ وسى ءبىر اسا قيىن كەزدەرى تۋرالى ر. بەردىباي كەيىننەن بىلاي دەپ جازادى: «مەن قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ اسا دىلگىر ماسەلەلەرىن كوتەرگەنىم ءۇشىن ەلۋىنشى جىلدارى ءبىرىنشى ۇلتشىل اتانىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىنا ىلىككەنىمدى, «پراۆدا» گازەتىنىڭ بەتىندە سىنعا ۇشىراعانىمدى, جۇمىستان, پارتيادان شىعارىلعانىمدى, ماقالالارىم مەن كىتاپتارىمدى باستىرا الماي, كوپ سارساڭعا تۇسكەنىمدى, قاي كۇنى يتجەككەنگە ايدالىپ كەتەر ەكەنمىن دەپ جۇرگەن سەرگەلدەڭ كۇندەرىمدى ماقتانىش ءۇشىن عانا ەسكە تۇسىرمەيمىن. بۇل – مەنىڭ ومىربايانىمداعى بەلگىلى بەلەستەر. قازىرگى كۇنگە دەيىن مەن وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن كوتەرگەن تاقىرىبىمدى – ۇلت مۇراتىن جالعاستىرىپ كەلەمىن» («تۇران», 2001, №1).قازاق ادەبيەتىندە جارتى عاسىردان استام ەڭبەك ەتكەن ر.بەردىباي قانشالىقتى قيىندىقتارعا قاراماستان وسى العان بەتىنەن, ياعني ۇلتقا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ باعىتىنان ءبىر دە ءبىر رەت تايعان ەمەس. راحمانقۇلدىڭ ەلۋ جىلدىق شىعارماشىلىق جولى – ۇلتقا ادەبيەت, مادەنيەت, عىلىم ارقىلى قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن كورىنىسى.ۇلتتىق رۋح, سول رۋحتى ۇلىقتاۋ ونىڭ بۇكىل ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزگى سارىنىن قۇرايدى. راحاڭنىڭ ءاربىر ماقالاسىنان, زەرتتەۋلەرىنەن, مونوگرافيالىق ەڭبەكتەرىنەن, ءتىپتى قاراپايىم تىرشىلىكتە سويلەگەن سوزدەرىنەن ۇلتىم دەپ سوققان ۇلى جۇرەكتىڭ ءلۇپىلى سەزىلىپ تۇراتىن. ر.بەردىبايدىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ بۇكىل ءون بويىنان ۇلتىنىڭ ەرتەڭىنە دەگەن قام, الاڭداۋشىلىق بايقالادى. راحاڭ ايتقان ويلار ۇلتتىق يدەيالاردى جاڭا زامانعا وراي جاڭعىرتىپ, جەتىلدىرىپ, تولىقتىرىپ جاتادى. ەگەر قازىر ءبىز قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى بار دەيتىن بولساق, ر.بەردىباي سونى جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى دەر ەدىك.ر.بەردىباي بىلاي دەپ جازادى: «قازاعىم دا, راحاتىم دا, قاسىرەتىم دە – قازاق, قازاقتىڭ تاريحى, باي مۇراسى. تاياق جەيىن, مەيلى ۇلەسىمنەن قۇر قالايىن, قازاق ءۇشىن ىستەگەن ارەكەتىمنىڭ ءبارى قۋانىش» («ەل بولامىز دەسەك…», ا., 2000, 122 بەت).ر.بەردىبايدىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقتىڭ باسىنا ءتونىپ تۇرعان ءۇش ءتۇرلى قاۋىپ بار. ولار: جەر, ءتىل, ءدىن. وسى ماسەلەلەردى دۇرىس شەشسەك قانا تۇعىرلى ەل بولىپ قالامىز; بۇلاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىكتە, قوعامدىق ءومىردىڭ ءتۇرلى سالالارىندا دۇرىس شەشىلمەۋى ەلدىڭ بولاشاعىن ب ۇلىڭعىر ەتەدى.راحاڭ ەڭ الدىمەن, جەردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالادى. ويتكەنى, ءاربىر ادام انا سۇتىمەن ەر جەتەتىن بولسا, ءاربىر حالىق جەر-انانىڭ اياسىندا ءومىر ءسۇرىپ, تىرشىلىك جاساي الادى. جەرى جوق حالىقتىڭ ءوسىپ-ونەتىن جاعدايى جوق; سوندىقتان دا ونىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭ­عىر. جەر بەتىندەگى سوعىستىڭ بارلىعى دەرلىك, بىرەۋدىڭ جەرىن, ونىڭ قويناۋىنداعى بايلىقتى باسىپ الۋ ءۇشىن جاسالىنعان.ر.بەردىباي ادەبيەتشى عالىم بولعان­دىقتان دا ءتىل, مادەنيەت, ءدىن ماسەلەلەرىنە كوبىرەك كوڭىل بولەدى. ول «قازاق ەلى ەڭسەلى ەل بولۋى ءۇشىن «قازاق ءتىلىنىڭ رەسپۋبليكادا بىردەن-ءبىر مەملەكەتتىك, رەسمي جانە ۇلتارالىق ءتىل ەكەنىن تۇجىرىمدايتىن اتا زاڭ بابى قابىلدانۋى» («ءداستۇر قۋاتى», 2005, 24-بەت) كەرەك دەپ بىلەدى.ول «دۇنيەدەگى باعا جەتپەس اسىلىمىز, ماڭگىلىك قازىنامىز – انا ءتىلىمىز رەسمي تۇردە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن العانمەن, قادىر بىلمەس قاسكۇنەم دۇشپاندار مەن ءوز ىشىمىزدەن شىققان اتى قازاق, زاتى ءدۇبارالاردىڭ, نامىسسىز مانساپقورلاردىڭ كەسىرىنەن جىلدار بويى قاقپاقىلعا ءتۇسىپ كەلەدى» («ەل بولامىز دەسەك» ا., 2000, 81-بەت) دەپ, رەنىش بىلدىرەدى. قازاق ءتىلىنىڭ قاس دۇشپاندارى رەتىندە ماڭگۇرتتەر مەن كوزقامانداردى اتاپ كورسەتەدى. ۇلتجاندى ازاماتتىڭ قازىر «ۇلتشىلدىق دەگەندى بىزگە قۇبىجىق ەتىپ كورسەتىپ كەلگەندەردىڭ جات پيعىلىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. ۇلتشىلدىق دەگەن – ءوز حالقىن قۇرمەتتەۋ, ءسۇيۋ» («ەل بولامىز دەسەك…», ا., 2000, 47-بەت) دەگەنىن ءاربىر قازاق ەستە ۇستاعانى ءجون.ر.بەردىباي قازاق ەلىنىڭ بولاشاعىن تەرەڭىنەن ويلايدى. ول قازاقستاننىڭ الەمدىك وركەنيەتتە وزىنە لايىقتى ورنىن الۋ ءۇشىن تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگىن شارت سانايدى. راحمانقۇل تاعى بىردە مەن «قانداي ماسەلەگە قالام تارتسام دا ەڭ الدىمەن, حالقىمنىڭ مۇرات-مۇددەسىن العى كەزەككە شىعارعىم كەلدى. مەنىڭ كىتاپتارىم مەن ماقالالارىمنىڭ نەگىزگى ءبىر-اق تاقىرىبى بار. ول – حالقىمنىڭ تاريحى, تاعدىرى, بۇرىنعى ءحالى, قازىرگى جاعدايى جانە كەلەشەگى حاقىندا تولعانىس» («ءداستۇر قۋاتى», ا., 2005,57-بەت) دەپ, ىشكى سىرىن سىرتقا شىعارىپتى. شىندىعىندا دا ر.بەردىبايدىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى حالقىنا قىزمەت ەتۋگە ارنالىپتى. وسىلايشا ول حالقىنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداپ, كۇڭىرەنگەن حح عاسىردىڭ قورقىت اتاسى اتاندى.ر.بەردىبايدىڭ عىلىمي-شى­عار­ماشىلىق جولى سان قىرلى. راحمانقۇلدىڭ ادەبيەتتەگى العاشقى اياق الىسى ولەڭ جازۋدان باستالعان. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە قىزمەت اتقارعان جىلدار (1954-1959) قالامگەر ءۇشىن ۇلكەن ادەبيەت مەكتەبىنە اينالدى. سىن ءبولىمىن باسقارا ءجۇرىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تالاي-تالاي كەلەلى ماسەلەلەرىن شەشۋگە ات سالىس­تى; جازۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرلارىن مەڭگەرە ءتۇستى. ر.بەردىبايدىڭ سىنعا ارالاسا باستاعان العاشقى جىلدارداعى ادەبي باعىتىن ونىڭ «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى» («ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو», 1956, N-12; «كوكشەتاۋ پراۆداسى», 1954, 4 قاڭتار) اتتى پروبلەمالىق ماقالاسى ايقىن كورسەتەدى.مۇندا قازاق ادەبيەتىنىڭ وتكەندەگى مۇرالارىن يگەرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, وعان يدەولوگيالىق تۇرعىدان بىرجاقتى باعا بەرۋشىلىكتى سىنايدى. بۇل كەزدىڭ «ستاليندىك ۇلت ساياساتىنىڭ» بارىنشا «سالتانات قۇرىپ», كەرەعار پىكىرلەردىڭ ايتىلۋىنا جول بەرىلمەيتىن, ال شىعىپ كەتكەننىڭ وزىندە دە وعان ءتيىستى قاتال شارالار قولدانىلاتىن قۋعىن-سۇرگىن زامانىنىڭ سوڭعى تولقىندارىنىڭ ۋاقىتى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ماقالاعا كوز جىبەرسەك, سىنشىنىڭ سول قيلى كەزەڭنىڭ وزىندە-اق ۇلتتىق ادەبيەتىمىز جايلى ەش قايمىقپاي, باتىل ايتقان پىكىرلەرىنەن ازاماتتىق ۇلگىسىن كورەمىز: «ءبىر دە ءبىر ازامات ءوز حالقىنىڭ مادەني مۇراسىنا ەنجار قاراي المايدى. اسىرەسە, جازىلىپ قالعان تاريحي دەرەكتەرى كوپ ەمەس قازاق حالقىنىڭ جاعدايىندا ادەبي شىعارمالاردىڭ تانىتقىشتىق ءرولى اسا زور… كوپتەگەن زەرتتەۋلەر مەن ماقالالاردا كوركەم ادەبيەتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەدى. عىلىمي دالەلدىڭ ورنىنا جالعان ساياساتشىلدىق دوگما ۇستەم بولىپ كەلدى. شىعارمالاردىڭ رۋحى ەسكەرىلمەي, جەكەلەگەن فاكتىلەر عانا ەسەپكە الىندى… كوركەم شىعارمادان «يدەيالىلىق» دەگەندى ءبولىپ الىپ, جەكە دارا قاراۋشىلىق پايدا بولدى. ەستە جوق ەسكى زامان تۋعان شىعارماعا دا قازىرگى كۇننىڭ تالابى تۇرعىسىنان قارادىق. كوركەم شىعارمادا باي, مولدانىڭ اتى اتالسا, ناعىز بيساياساتتىق بولىپ كورىنەدى. مىنە, وسىنداي كوزقاراستىڭ ناتيجەسىندە «قامبار باتىر» مەن «قوزى كورپەشتەن» باسقا جىردىڭ ءبارى دە قۇبىجىق بولىپ كورىنەدى. جىلدار بويى نەبىر حالىقتىق شىعارمالار جارىق كورمەي كەتتى… جىردا نەمەسە جەكە شىعارمادا ورىس پاتشالارىنا قارسى ىلۋدە ءبىر ءسوز ايتىلسا, ول شىعارما حالىقتار دوستىعىنا زيان دەپ تابىلدى. مىنە, وسىنداي جالعان كونتسەپتسيا وسى كۇنگە دەيىن جويىلىپ بىتكەن جوق. بۇل ادەبيەت زەرتتەۋىنىڭ تىم تابانداپ قالۋىنا سەبەپ بولعان جايلار. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, ادەبيەت تاريحىن قايتا قاراۋ ماسەلەسى قازىرگى مادەني ومىرىمىزدە اسا زور ماڭىزى بولماق…».«قازاق ادەبيەتى» گازەتىندەگى جىلدار راحاڭنىڭ قالامىن ۇشتاعان, ادەبي-مادەني-الەۋمەتتىك ومىرگە ەركىن ارالاسقان, ادەبيەت مايدانىنا وزىندىك مىنەزىمەن توپ جارا كىرىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ شەشىلمەي جاتقان كۇرمەۋلى ماسەلەلەرىن باتىل كوتەرىپ, بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار, پارتيا باقىلاپ تۇر-اۋ دەپ, ەشكىمنەن قايمىقپاي ومىرشەڭ پىكىرلەر ايتا العان, جۋرناليستيكادان باستالعان جولدىڭ سىنشىلىققا ۇلاسىپ, جاۋىنگەر سىنشى رەتىندە تانىلعان شىڭدالۋ مەكتەبى بولدى.ر.بەردىبايدىڭ سىنشىلىق, عالىمدىق شىعارماشىلىعىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى دەگەندە, الدىمەن, ونىڭ دياپازونى كەڭ, جان-جاقتى ءبىلىمدار عالىم ەكەندىگى بىردەن كوزگە تۇسەدى. ول – مەيلى, بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدىڭ جاي-كۇيىن نەمەسە اۋىز ادەبيەتى مەن ادە­بيەت تاريحىنىڭ ءالى دە جەتە زەرتتەلىنبەي جاتقان وزەكتى وڭىرلەرىن بارلاسىن نەمەسە تۋىسقان حالىقتار ادەبيەتى جايلى وي ءبولىس­سىن, ادەبيەتتىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىن اڭگى­مەلەسىن, ادەبيەت اتتى التىن قازىنانىڭ تەرەڭ قىرتىستارىن قوپارىپ, سىر تارتا الاتىن تولعانىسقا تولى پايىمدى پىكىرلەرىن دالەل­دى دە سەنىمدى جەتكىزە بىلەتىن امبەباپ قالام­گەر.ونىڭ ادەبيەت سالاسىنداعى ەڭبەك­تەرى ىشتەي جىكتەگەندە, بىرنەشە باعىتتاردا كورىنەدى. ول ەڭ الدىمەن, پۋبليتسيست, ادەبيەت سىنشىسى, بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ تامىرشىسى رەتىندە تانىلدى. ەلۋىنشى, الپىسىنشى جىلداردىڭ ادەبي سىنىندا ر.بەردىباي قالام تارتپاعان تاقىرىپ جوق شىعار, ءسىرا. ول قازىرگى قازاق ادەبيەتىنەن باستاپ, ادەبيەتتىڭ تاريحىنا, فولكلورىنا, تۋىسقان حالىقتار, شەتەل ادەبيەتىنە ارناپ ونداعان ماقالالار جازىپ, سىن مايدانىنىڭ الدىڭعى شەبىندە ءجۇردى. جاڭا شىعىپ جاتقان كىتاپتاردان باستاپ, جەكەلەگەن قالامگەرلەرگە دەيىن سىنشىنىڭ سىن نازارىنا ىلىنبەگەندەرى نەكەن-ساياق قانا.ر.بەردىباي – قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى. قازاق كەڭەس ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋ ماسەلەلەرىنەن كانديداتتىق, قازاق رومانىنىڭ تەوريالىق پروبلەمالارىنان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعادى. «ادەبيەت جانە ءومىر» (1964), «وكتيابر جانە قازاق سوۆەت ادەبيەتى» (1966), «سوتسياليستىك رەاليزم تۋرالى» (1966), «رومان جانە زامان» (1967), «قازاق پروزاسىنداعى زامانداس تۇلعاسى» (1968), «قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋى» (1971), «ءداستۇر تاعىلىمى» (1973), «قازاق رومانى» (1975), «اڭىزدان رومانعا» (ورىس تىلىندە, 1976), «عاسىرلار تولعاۋى» (1977), «قازاق تاريحي رومانى» (1979), «بيىك پارىز» (1980), «زامانا سازى» (1985), «تاريحي رومان» (1997) سەكىلدى كىتاپتارىندا بۇگىنگى كەز ادەبيەتىنىڭ دامۋ, تەوريالىق, پراكتيكالىق مۇقتاجدىقتارى جايلى تولعامدى ويلار ايتىلادى. ءداۋىردىڭ جازۋشى شىعارماشىلىعىنا تيگىزەر اسەرى, سوتسياليستىك رەاليزم ءادىسىنىڭ كوركەم ادەبيەتتە كورىنىسى, سيۋجەت پەن حاراكتەر, زامانداس بەينەسى, جانر سيپاتتارى ناقتىلى قاراستىرىلعان.«قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋى» اتتى مونوگرافياسىندا وتىزىنشى جىلدارداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ پوەزيا, پروزا, دراماتۋرگيا, سىن مەن ادەبيەتتانۋ سالالارىندا تۋعان تاتىمدى تۋىندىلارى ديالەكتيكالىق دامۋ تۇرعىسىنان ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلىنگەن. «ادەبيەت جانە ءومىر», «قازاق پروزاسىنداعى زامانداس تۇلعاسى», «بيىك پارىز» سياقتى ەڭبەكتەرىندە بۇگىنگى ادەبي ءومىردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, جەكەلەگەن قايراتكەرلەرى, كوركەمدىك پروتسەستەردەگى جاڭالىقتار, كەيىپكەرلەر كەلبەتى, ت.ب. عىلىمي تۇرعىدان تالدانىلادى.ر.بەردىبايدىڭ زەرتتەۋلەرىندە م.اۋە­زوۆ­تىڭ شىعارماشىلىعى ەداۋىر ورىن الادى. ر.بەردىبايدى جازۋشى پروزاسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ جيىرماسىن­شى عاسىرداعى شىرقاۋ شىڭى سانالاتىن «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ ومىرشەڭدىك سىرلارى قىزىقتىرادى. قازاق رومانىنا ارنالعان ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزىن دە وسى «اباي جولى» ەپوپەياسى جايلى زەرتتەۋلەرى قۇرايدى. ۇلى جازۋشىنىڭ ءجۇز جىلدىعى قارساڭىندا بۇرىنعى ىزدە­نىس­تەرىنىڭ ناتيجەسى, قورىتىندىسى ىسپەتتەس «مۇحتار شىڭى» اتتى جاڭا كىتابى ومىرگە كەلدى. ەڭبەكتە م.اۋەزوۆتىڭ قالامىنان شىققان «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى تەك «مۇحتار شىڭى» عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازاق ادەبيەتىنىڭ دە شىرقاۋ شىڭى تۇرعىسىنان جان-جاقتى زەرتتەلىنەدى.جالپى, ر.بەردىباي فولكلورلىق, ادەبي مۇراعا قاتىستى ەڭبەكتەرىندە ادەبيەت اتتى مۇحيتتا ەركىن ءجۇزىپ, تەرەڭىنە ەركىن بارا الاتىن ايرىقشا قابىلەتتىلىك تانىتادى. ول اۋىز ادەبيەتىنىڭ تاريحيلىق, حالىقتىق, كوركەمدىك قاتپارلارىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراپ, ولاردى يگەرۋ, بۇگىنگى ەگەمەندى ەلدىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالدىرۋ ماقساتىندا قىرۋار يگىلىكتى ىستەر اتقاردى.راحمانقۇل بەردىباي ارقايسىسى ەكى كىتاپتان تۇراتىن ءۇش تومدىق «قازاق ادە­بيەتى تاريحىنىڭ» ءۇشىنشى تومىن جازۋعا اتسالىستى; جاۋاپتى رەداكتورى بول­دى. ماسكەۋدە شىققان «كوپ ۇلتتى سوۆەت ادەبيەتىنىڭ تاريحى», ون ەكى تومدىق «قا­زاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ», ءتورت تومدىق «قازاق سسر. قىسقاشا ەنتسي­كلو­پە­دياسىنىڭ» اۆتورلارىنىڭ ءبىرى.ر.بەردىباي سوڭعى جىلداردا تۋىسقان حالىقتار ادەبيەتى جايلى قالام تەربەپ, بىرنەشە كىتاپتار جازدى. ونى, اسىرەسە, قازاق جانە كورشىلەس حالىقتار ادەبيەتتەرىنىڭ بايلانىستارى, ورتاق ءتۇپ-تامىرلارى قىزىقتىرعان. «گۇلستاننىڭ بۇلبۇلدارى» (1970), «دوستىق كەمەسىندە» (1976), «بايقالدان بالقانعا دەيىن» (1996) سياقتى كىتاپتارىندا ءتۇبى ءبىر تۋىسقان حالىقتاردىڭ ادەبيەتتەرى جايلى قۇنارلى ويلار بارشىلىق.ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا حالىق ەپوسىن زەرتتەۋمەن دەندەي اينالىسقان عالىم ولاردىڭ ءتۇپ-تامىرى بۇكىل تۇركى حالىقتارىنا ورتاق رۋحاني كوزدەردە جاتقانىنا نازار اۋدارىپ, وسى باعىتتا ايتارلىقتاي تەر توكتى. كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىر-بىرىنەن ادەيى وقشاۋلاندىرىلعان باۋىرلاس حالىقتاردىڭ تۋىسقان ادەبيەتتەرىن جۇرتشىلىققا جەتكىزۋدە, ءسويتىپ, ادەبيەت ارقىلى حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى, تۋىسقاندىقتى ناسيحاتتاۋدا قىرۋار جۇ­مىس­تار اتقاردى.ادەبي بايلانىستار پروبلەماسىن كوتەرگەن قاي ماقالاسىن قاراساڭىز, ولاردا ادەبيەتتەردىڭ ءبىر-بىرىنە يگى اسەرى, ءوزارا ۇقساستىقتارى, ورتاق سارىندارى ال­دىڭعى پلانعا شىعارىلىپ, حالىقتار ارا­سىنداعى دوستىق يدەياسى ۋاعىزدالىپ وتى­رادى. بۇلاردىڭ ءبىرازى جول ساپارلاردا, ءتۇرلى ادەبي وقيعالارعا بايلانىس­تى تۋىنداعاندىقتان دا بولۋ كەرەك, پۋب­ليتسيستيكالىق سيپاتى باسىم. سولاي بولا تۇرا اۆتور ءوزىنىڭ كورگەنىن قىزىقتاي بەر­مەي­دى, ادەبيەتشى رەتىندە سول ەلدىڭ ادە­بيە­تىن ايرىقشا نازاردا ۇستاپ, ويلى كوز ءجى­بە­رە­دى; ولاردان قازاق ادەبيەتىنە قاتىستى ۇق­ساستىقتار, ۇيرەنەرلىك تاعىلىمدار ىزدەيدى.«بايقالدان بالقانعا دەيىن» (1996) – عالىمنىڭ بۇل سالاداعى سوڭعى ەڭبەگى. ۇلتجاندى ازامات بۇل كىتابىندا جاڭاشا – تۇركىشىل قىرىنان كورىنگەن. ەڭبەكتىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – تۇركى الەمى, تۇركى بىرلىگى, تۇركى حالىقتارىنىڭ تاعدىر-تالايى, تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ادەبي مۇرالارى, تۇركى حالىقتارىن بىرىكتىرۋدىڭ باستى مۇراتتارى.اۆتوردىڭ نەگىزگى ويلارى «ءۇش بىرلىكتە» ايقىن كورىنگەن, قازاق حالقىنىڭ ەگەمەن ەلدىگى بەكىپ, ۇلتتىق داڭعىل جولدا دامۋى ءۇشىن ءۇش ءتۇرلى شارت قاجەت. ولار: قازاق حالقىنىڭ ىشكى بۇتىندىگى, تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگى, دىنگە ارقا سۇيەۋ. ءسويتىپ, ەل ىشىندە وسىلاردى ەلەمەۋشىلىك, ماڭىزىن تۇسىنبەۋشىلىك سياقتى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردىڭ قىلاڭ بەرىپ قالاتىندىعىنان ساقتاندىرادى.ر.بەردىباي – ورتا, جوعارى مەكتەپتەرگە ارنالعان ءتۇرلى وقۋلىقتار مەن كومەكشى وقۋ قۇرالدار جازعان, شاكىرتتەر الدىندا ءدارىس وقىعان ۇلاعاتتى ۇستاز دا. ونىڭ «قازاق سوۆەت ادەبيەتى» (س.قيراباەۆ, م.عابدۋللينمەن بىرگە) اتتى جوعارى سىنىپتارعا ارنالعان ادەبيەت وقۋلىعى جابىق كونكۋرستا ءبىرىنشى بايگە العان.ول ۇزاق جىلدار بويى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, اباي اتىنداعى الماتى ۇلتتىق پەدا­گو­گيكالىق جانە قوجا احمەت ياساۋي اتىن­داعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەر­سيتەتتەرىندە قازاق ادەبيەتىنەن, فولكلور­دان ءدارىس وقىپ, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ۇلتجان­دى سانالى ازاماتتارىن تاربيەلەۋدە ايتار­لىقتاي ەڭبەك ءسىڭىردى. ونداعان اسپي­رانت­تارعا, ىزدەنۋشىلەرگە عىلىمي باسشىلىق جاسادى.شىن ازاماتتار جەكە باسىن كۇيتتەمەي, ەلىنىڭ ەرتەڭىمەن ءومىر سۇرەدى; حالقىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتايدى; ءوزىنىڭ باقىتىن حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعىنان كورەدى; ءومىرىن سول جولداعى كۇرەسكە ارنايدى. قازاق حالقىنىڭ جۇرت قاتارلى ەگەمەندى ەل بولۋىن ارمانداپ, بۇكىل سانالى عۇمىرىن وسى جولعا ارناعان راحاڭ وسى باعىتىنان تايماي, جارتى عاسىردان استام ۋاقىت رۋحاني مايداننىڭ قاق ورتاسىندا تۋ ۇستاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. قازاق ەلى رەسمي تاۋەلسىزدىك العانىمەن دە ناعىز رۋحاني تاۋەلسىزدىككە ءالى قول جەتكىزە العان جوق دەپ بىلگەن عالىمدى وسى ماسەلە كوپ ويلاندىردى. مۇنىڭ سەبەپتەرىن ءالى دە ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ السىزدىگىنەن, حالىقتىڭ رۋحاني ويانباۋىنان, سانامىزعا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن بوداندىق پسيحولوگيا­دان كوردى.راحمانقۇلدىڭ ۇلت الدىندا اتقارعان تاعى ءبىر ابىرويلى ءىسى – ونىڭ وتىز بەس جىل بويى (1965-1995) الماتى قالاسىنداعى م.اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىندە جۇمىس ىستە­گەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى حالىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ رەكتورى مىندەتىن اتقارىپ, 500-دەي ءدارىس وتكىزۋى. وسىنشاما قىرۋار جۇمىس­تاردى قوعامدىق نەگىزدە اتقارۋداعى باستى ماقسات «مۇلگىپ جاتقان ويدى وياتۋ, قازاقتىڭ ءوز مۇراسىن وزىنە قايتارۋ» بولعان.م. اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىندە قازاقتىڭ س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مۇستافين سياقتى اتاقتى قالام قايراتكەرلەرىنەن باستاپ, كوپتەگەن اقىن-جازۋشىلارمەن قىزعىلىقتى كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى. سونداي كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە (23.02.1973) س.مۇ­قا­نوۆ توقىراۋ جىلدارىندا ۇلتتىق تاريحقا دەگەن كوزقاراستىڭ بارىنشا ناشارلاپ, عالىمدارىمىز تاريحي شىندىقتى ايتا الماي, قالامگەرلەرىمىز وتكەندى جازعاندىعى ءۇشىن كىنالانىپ جاتقاندىعىنا قاراماستان «وتكەندى ءبىلۋ كەرەك. وتكەننىڭ تاجىريبەسى بۇگىنگىنى ءبىلۋ ءۇشىن قاجەت… اباي – اسقار تاۋ. ول ەلدەن شىعىپ وتىر. ال ادەبي ءداستۇرى جوق, جازۋ-سىزۋ ونەرى, مادەنيەتى بولماعان ەلدەن ابايداي ۇلى ادامنىڭ شىعۋى مۇمكىن ەمەس. ابايداي الىپتى شىعارعان حالىقتىڭ وتكەن تاريحىنا, كەيىنگى داستۇرىنە زەر سالىپ قاراۋىمىز كەرەك», دەپتى.راحمانقۇل – الەمدىك دەڭگەيدەگى عۇلاما عالىم بولۋمەن بىرگە ەلىنىڭ ەرتەڭىن كوپ ويلايتىن, سول ءۇشىن قازاق قاۋىمىندا ورىن الىپ كەلە جاتقان ءتۇرلى رۋحاني كەسەلدەرگە قارسى اياۋسىز كۇرەسكەن قوعام قايراتكەرى دە. ونىڭ قالامىنان شىققان قاي ماقالاسىن نەمەسە قاي كىتابىن وقىپ قاراساڭىز, عىلىمي پاراساتتىلىقپەن قاتار, ءداۋىر تالابىمەن ۇندەسىپ جاتاتىن ازاماتتىق پوزيتسياسى ايقىن سەزىلىپ تۇرادى. ونىڭ انا ءتىلىنىڭ تاعدىرى, مادەني مۇرانى ساقتاۋ, حالقىمىزدىڭ دەموگرافيالىق احۋالى, تابيعاتتىڭ كوركەم سۇلۋلىعىن ساقتاي ءبىلۋ, تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ, حالىقتىق جاقسى داستۇرلەردى دامىتۋ, ەل ىشىندەگى دارىن­دى ونەر يەلەرىنە نازار اۋدارۋ جايىندا جازعان الەۋمەتتىك سيپاتتاعى ماقالالارى كوپ­تىڭ كوكەيىنەن شىعىپ, ۇلت بولىپ, ۇلىس بو­لىپ ۇيىسىپ, ۇلى ىستەرگە ۇندەۋىمەن ەرەك­شەلەنەدى.ول ۇزاق جىلدار بويى قازاقستان جا­زۋ­شىلار وداعى باسقارماسىنىڭ مۇشەسى, وسىن­داعى فولكلور جونىندەگى كەڭەستىڭ توراعاسى, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ فولكلور جونىندەگى سوۆەتىنىڭ, «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ رەدكوللەگيا, سوۆەت-اراب دوستىعى قوعامى قازاق بولىمشەسىنىڭ, شەتەلدىك وتانداستارمەن مادەني بايلانىس جاسايتىن «وتان» قوعامىنىڭ مۇشەسى, قازاق-يران قوعامىنىڭ توراعاسى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعا­مىنىڭ القا مۇشەسى, الماتى قالالىق ۇيىمى­نىڭ توراعاسى, ت.ب. سياقتى كوپتەگەن قوعام­دىق جۇمىستار اتقاردى.ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە قالىپتاسقان قوعامدىق بەلسەندىلىگى كەيىننەن ۇلكەن الەۋمەتتىك ءمانى بار ىستەرگە ۇلاسىپ, ر.بەردىبايدى ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەيتىن قايراتكەر دارە­جەسىنە دەيىن كوتەردى. ول – تۋعان حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن قالام ۇشىمەن دە, قوعامدىق قىزمەتىمەن دە ادال قىزمەت ەتكەن ۇلتجاندى ابزال ازاماتتاردىڭ بىرەگەيى, ۇلتتىڭ قامىن جەگەن زيالى ازامات رەتىندە تانىمال بولدى.راحاڭدى تۋعان جەرى تۇركىستان تارتاتىن دا تۇراتىن. سونىمەن, ول 1997 جىلى اسەم الماتىداعى بارلىق تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك جاعدايدى, قىزمەتىن تاستاپ تۋعان توپىراعى تۇركىستانىنا قايتىپ ورالدى. وسىنداعى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتىپ, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەدى; ولاردىڭ بويىنا ءبىلىمنىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ ۇرىعىن ەگىپ, ونىسىن ازاماتتىقتىڭ, ۇلت­جان­دىلىقتىڭ, تۇركىشىلدىكتىڭ نارىمەن سۋعاردى.وسىدان سەكسەن بەس جىل بۇرىن كيەلى قاراتاۋدىڭ قاسيەتتى قويناۋىندا ومىرگە كەلىپ, تۇركى اتاۋلىنىڭ تۇپقازىعى ءتۇر­كىس­تاننىڭ توپىراعىنان تۇلەپ ۇشقان مۇزبالاق قازاق عىلىمىنىڭ, قازاق رۋحانياتىنىڭ اقساقالىنا, جۇرتتى اۋزىنا قاراتقان ابىزىنا, قازىرگى قازاقتىڭ ار-نامىسىنا, بار جاقسى قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن داناسىنا, تۇركىتانۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان اتاقتى تۇركىتانۋشىعا اينالعان, بۇكىل تۇركى حالىقتارىن بىرلىككە شاقىرعان قوعام قاي­راتكەرى بيىگىنە كوتەرىلگەن راحاڭ بۇل كۇندەرى وسى تۇركىستاندا ماڭگىلىككە تىنىس­تاپ جاتىر…

دانداي ىسقاق ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.