ەجەلدەن حالقىمىزدىڭ ءتول زاڭدارى بولعانى انىق. قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن قالاۋشى بابالارىمىزدىڭ ءبىرى قاسىم حان قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرىپتىق ەرەجە تارتىبىنە ءماندى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, دامىتىپ, زور «جارعى», ياعني زاڭ جاسادى. كەيىن كەلە جۇرت ونى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەپ اتاپ كەتتى. بۇل زاڭعا كىرگەن ەرەجەلەر: م ۇلىك زاڭى (مال, م ۇلىك, جەر داۋىن شەشۋ). قىلمىس زاڭى (كىسى ءولتىرۋ, ەل شابۋ, مال تالاۋ, ۇرلىق قىلمىستارىنا جازا قولدانۋ). اسكەر زاڭى (قوسىن قۇرۋ, الاماننىڭ مىندەتى, قارا قازاق, ەردىڭ قۇنى, تۇلپار ات). ەلشىلىك جورالارى (مايتالماندىق, زاڭگەرلىك, شەشەندىك, حالىقارالىق قاتىناستاردا سىپايىلىق, ادەپتىلىك).
ەجەلدەن حالقىمىزدىڭ ءتول زاڭدارى بولعانى انىق. قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن قالاۋشى بابالارىمىزدىڭ ءبىرى قاسىم حان قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرىپتىق ەرەجە تارتىبىنە ءماندى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, دامىتىپ, زور «جارعى», ياعني زاڭ جاسادى. كەيىن كەلە جۇرت ونى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەپ اتاپ كەتتى. بۇل زاڭعا كىرگەن ەرەجەلەر: م ۇلىك زاڭى (مال, م ۇلىك, جەر داۋىن شەشۋ). قىلمىس زاڭى (كىسى ءولتىرۋ, ەل شابۋ, مال تالاۋ, ۇرلىق قىلمىستارىنا جازا قولدانۋ). اسكەر زاڭى (قوسىن قۇرۋ, الاماننىڭ مىندەتى, قارا قازاق, ەردىڭ قۇنى, تۇلپار ات). ەلشىلىك جورالارى (مايتالماندىق, زاڭگەرلىك, شەشەندىك, حالىقارالىق قاتىناستاردا سىپايىلىق, ادەپتىلىك). جۇرتشىلىق زاڭى (اس, توي, مەرەكە ۇستىندەگى ەرەجەلەر, جاساۋىل, بەكەۋىل, تۇتقاۋىلداردىڭ مىندەتى).
«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» ءبىر عاسىرداي قولدانىلعان سوڭ, ەسىم حاننىڭ تۇسىندا وعان ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, ونى «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ اتاپ كەتتى. ەل اۋزىندا ساقتالعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەسىم حان تۇسىندا «قاسقا جولعا» قوسىلعان جاڭالىق: «حان بولسىن, حانعا لايىق زاڭ بولسىن. باتىر بولسىن, ابىز سويلەۋ پارىز بولسىن. بي بولسىن, بي تۇسەتىن ءۇي بولسىن», دەگەن ەرەجەلەر ەكەن. بۇل قازاق حاندىعى قۇرىلىسىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, اسكەري, رۋحاني جانە سوت ىستەرى جونىندەگى نەگىزگى زاڭ سيپاتىنداعى ءتورت تۇعىر ەكەنىن بايقاتادى. «ەسكى زاڭ» دەپ اتالۋىنا قاراعاندا, ءسىرا, بۇل ەرەجەلەر بۇرىننان كەلە جاتقان ءداستۇرلى ۇلگىمەن جاسالعان بولۋى ىقتيمال. اتالعان وسى ەكى زاڭدار ءحVىى ع. اياق كەزىمەن ءحVىىى ع. باسىندا قايتا تولىقتىرىلىپ, ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ دامىتىلدى. تاۋكە حان تۇسىندا «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» وتكىزىلىپ, «قاسقا جولدىڭ» بۇرىنعى بەس تاراۋىنا تاعى دا ەكى تاراۋ قوسىلدى دا «جەتى جارعى» جاسالدى. بۇل جاڭادان قوسىلعان ەكى تاراۋ جەر داۋى تۋرالى زاڭمەن قۇن داۋى تۋرالى زاڭ بولاتىن. تاۋكە حان تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ شىعىس جاعىنداعى جايىلىمداردى ويرات-جوڭعار فەودالدارىنىڭ باسىپ الۋىنا بايلانىستى جەردىڭ تارىلۋى, مال جايىلىمدارىنا وراي تۋىنداعان جانجالداردان ادام ءولىمىنىڭ ءجيى بولۋى سەبەپتى جەر داۋىن م ۇلىك زاڭىنان, قۇن داۋىن م ۇلىك زاڭىنان, قۇن داۋىن قىلمىس زاڭىنان ءبولىپ الىپ, جەكە-جەكە تاراۋ ەنگىزۋگە تۋرا كەلدى. «جەتى جارعى» زاڭى ءۇش ءجۇزدىڭ ويشىل ساڭلاق بيلەرى: تولە, قازىبەك, ايتەكەلەردىڭ قاتىسۋىمەن بيلەر تالقىسىنان ءوتتى.
تاۋكە حان كەزىندەگى قۇقىق ەرەجەلەرىنىڭ جەكە سالالارىنا (قىلمىستىق زاڭ, وتباسى, نەكە) شاريعات ەرەجەلەرى ىقپالىن تيگىزەدى. «جەتى جارعى» زاڭىنداعى «ءبىر ەركەكتىڭ ءتورت ايەل الۋىنا بولادى», «ۇرعاشىنىڭ جارىم باسى كەم, ەكى ايەلدىڭ كۋالىگى ءبىر ەركەككە ءتان», «ەركەككە تولىق قۇن, ايەلگە جارتى قۇن» دەيتىندەر تاۋكە حان تۇسىندا يسلام شاريعاتىنان قازاق زاڭىنا ەنگەن ەرەجەلەر. وسى سياقتى جەكەلەگەن قاعيدالار تاۋكە حان تۇسىندا دا ەجەلگى ەرەكشەلىگىن ساقتاعان.
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر زاڭداردىڭ ءتۇپ-توركىنى شىڭعىس حاننىڭ «جاساق» زاڭىنان الىنعان دەگەن پىكىر ايتادى, ەندى بىرەۋلەرى قازاق حاندىعىنىڭ زاڭى «جاساق زاڭىنان مۇلدە بولەك زاڭ» دەيدى. ۇلى جانە ورتا جۇزدەگى قازاقتاردا جەتى جارعىنىڭ تاۋكە حاننان بۇرىن شىققانىن دالەلدەدى, بۇعان قىسقاشا مىسال كەلتىرسەك: قاسىم حاننىڭ جارعىسى: «قاندى قانمەن جويۋ كەرەكتىگى» «كەكپەن جويۋ» دەپ وزگەرتىلگەن. ۇرلىق پەن زورلىققا ءولىم جازاسىن جانە ولگەن ادامنىڭ تۋىستارى ولتىرگەن ادامعا جازا بەرۋ كەرەك دەلىنگەن. ماسەلەن, جازالانعان ادام ءوز ءومىرىن قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن ءوزى ولتىرگەن ەركەك ادام ءۇشىن 1000 قوي, ال ايەلگە 500 قوي تولەۋگە ءتيىس. ادام مۇشەلەرى ءۇشىن دە, ماسەلەن, ۇلكەن ساۋساعىنا – 100 قوي, شىناشاعىنا – 20 قوي ت.ب. كىمدە-كىم سۇلتاندى نەمەسە قوجانى ولتىرسە, جەتى ادامنىڭ قۇنىن تولەگەن. سۇلتانعا نەمەسە قوجاعا قارسى ءسوز ايتقان ادامعا 9 قوي, قارسى شىققاندارعا 27 قوي تولەۋ بەلگىلەنگەن. ەگەر ايەلى كۇيەۋىن ولتىرسە, ايەلىنە ءولىم جازاسى بەرىلگەن. جۇكتى ايەلدەر ونداي جازادان بوساتىلعان, بىراق ولار ءومىر بويى جازالى بولىپ جۇرگەن. ال ەگەر كۇيەۋى ايەلىن ءولتىرسە, قۇنىن تولەپ جازادان قۇتىلا العان. بالاسىن ولتىرگەن اتا-انالارعا جازا قولدانباعان, بىراق ايەل قايعىدان ولۋگە ءماجبۇر بولعان. ءوزىن-ءوزى ولتىرگەندەر بولەك جەرگە جەرلەنگەن. ەگەر ايەل جارالانىپ, ءولى بالا تاپسا, وندا وعان قىلمىستى بولعان ادام 5 ايلىق بالاعا ءار ايىنا ءبىر اتتان, 5-تەن 9 ايلىققا دەيىنگى بالاعا ءار ايعا 1 تۇيەدەن تولەگەن.
ايەلدى زورلاۋ ولىممەن بىردەي جازالانعان: قىلمىسكەرگە اۋىر جازا كەسىلگەن. ايەل دە كىنالى دەپ تابىلسا, ەكەۋىنە دە ءولىم جازاسى بىردەي كەسىلىپ, قۇنىن تولەيتىن بولعان. ال بىرەۋدىڭ ايەلىن كۇيەۋىنىڭ كەلىسىمىنسىز الىپ قاشقان ادام ەردىڭ قۇنىن تولەگەن. ەگەر ايەلدىڭ كەلىسىمىمەن الىپ كەتكەن بولسا, ونىڭ كۇيەۋىنە قالىڭ مال تولەپ, وعان قوسىمشا ەركەككە قالىڭ مالسىز قىز بەرۋگە ءتيىس بولعان. ەگەر بالاسى اكەسىن نەمەسە شەشەسىن قاتىگەزدىكپەن ۇرسا, وندا قارا سيىرعا تەرىس مىنگىزىپ اۋىل ىشىمەن الىپ جۇرگەن. اۋىل ادامدارى وعان توپىراق شاشاتىن بولعان. سودان الگى ادام قارابەت اتانعان. ەگەر ۇرلىق جاساسا, وعان ايىپ جازاسى بەرىلگەن: مال ۇرلاسا, ۇرلىعىن مويىنداۋعا ءتيىس بولعان; ءبىر ات ۇرلاسا ورنىنا ءبىر تۇيە تولەگەن, قوي ۇرلاسا, ورنىنا ات تولەگەن. ەگەر كىمدە-كىم كىسى ءولتىرۋ مەن ۇرلىقتى بىرگە جاساسا وعان جازا ەكى ەسە بەرىلگەن.
تاۋكە حان حاندىقتاعى كۇردەلى ىستەردى كەڭەسىپ شەشۋ ءۇشىن تولە بي, قازىبەك, ايتەكە بيلەردى ءوز قاسىندا ۇستاعان. ەل ىشىندەگى ۇرىس-جانجالداردى سول بيلەرمەن اقىلداسىپ شەشۋ ارقىلى وسى اتالعان زاڭ ەلدى بىرىكتىرىپ وتىرعان.
قازاق ەلىن قورعاۋدا ەرەكشە زاڭداردى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. قازاق جۇزدەرىنىڭ باسى قوسىلعان كەزدەردەگى, ۇيىمداسۋ, قوعامداسۋ كەرەك بولعان جاعدايلاردا ءبىر تۋدىڭ استىندا ءجۇرىپ ەلى مەن جەرى ءۇشىن كۇرەستەردە, اسىرەسە, جوڭعارلارمەن سوعىسقاندا زەڭبىرەكتەرى بارلارى جەڭگەن. قازاق ەلى ءۇشىن ەرەكشە تاريحي ماڭىزى بار ۇلى جەڭىستەر مىنالار: 1643 ج. وربۇلاق شايقاسى; 1718 ج. اياگوز وزەنى جانىنداعى ۇرىس; 1728 ج. بۇلاقتى وزەنى بويىنداعى قاراسيىرداعى جەڭىس; 1730 ج. كەيبىر دەرەكتەردە 1732 ج. كورسەتىلگەن كوكتەمگى بالقاشتىڭ وڭتۇستىگىندەگى اڭىراقاي شايقاستارىنداعى جەڭىستەر. ولاي بولماعان جاعدايدا, ياعني جوڭعار اسكەرى قازاقتىڭ 2/3 تەرريتورياسىن (اۋماعىن) باسىپ العان بولسا مەملەكەتىمىز تۇگىلى حالقىمىزدان ايىرىلىپ, ۇلتتىعىمىز جويىلاتىن ەدى دەپ ايتۋىمىز كەرەك. جوڭعاريانىڭ تۋ سىرتىندا اسپان استى ەل – قىتاي تۇرعان بولاتىن, ال ءبىزدىڭ سولتۇستىگىمىز بەن باتىس-شىعىس ايماقتارىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ قىسپاعىندا بولعانبىز. رەسەي باسشىلارى ءبىزدىڭ اسكەرگە قولداۋ جاسامادى, كەرىسىنشە, ءوز زەڭبىرەكتەرىن جوڭعارلارعا بەرىپ وتىرعان.
وسىلايشا, قازاق حاندىعى زاڭدارىنىڭ ءتۇپ-توركىنى قازاق حالقىندا ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەت-عۇرىپتىق ەرەجەلەردەن شىققان جانە ەجەلدەن ەل سالتىنا سىڭگەن, حالىق بۇقاراسىنا تۇسىنىكتى زاڭ بولدى.
ارداگەلدى كوشىمباەۆ,
پروفەسسور.